WYBÓR MIEJSC GNIAZDOWANIA ORAZ STRUKTURA GNIAZD SAMOTKI POSPOLITEJ – HYLAEUS COMMUNIS NYLANDER (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)

tekst: Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska

strona 235

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996

Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W latach 1974-1977 w pułapkach gniazdowych oraz w 1991-1994 w hodowli w izolatorach zbadano 158 gniazd samotki pospolitej – Hylaeus communis Nyl. Zasiedlała ona najchętniej puste łodygi serdecznika i malin, a w hodowli także rurki papierowe; rzadziej – nawiercane patyki drewniane i ścianki ziemne. Wybierała kanały o średnicy 2-6 mm (prawdopodobnie najchętniej 3-4 mm) i o długości 1-20 cm (najchętniej około 15 cm). Gniazda jej miały 1-17 komórek larwalnych (średnio 4,7). Zimowała w postaci przedpoczwarki. Gniazdo zakrywała zwykle korkiem z przejrzystej błonki.

Słowa kluczowe: Hylaeus, pszczoły samotnice, gniazdowanie, chów, zimowanie.

WSTĘP I METODYKA

Samotka pospolita – Hylaeus communis Nylander jest gatunkiem polifagicznym, odwiedzającym kwiaty wielu roślin, między innymi także marchwi i cebuli (Ruszkowski i in. 1993) i biorącym niewątpliwie udział w zapylaniu wielu roślin uprawnych.

Celem obecnego opracowania było ustalenie jego miejsc gniazdowania oraz struktury wewnętrznej jego gniazd.

Nasze obserwacje nad gnieżdżeniem się tego gatunku prowadzone były w latach 1974-1977 w rozstawianych w terenie gniazdach pułapkowych oraz w namiotach z siatki plastykowej, ustawianych na poletkach marchwi, cebuli lub facelii w latach 1991-1994.

Metodykę stosowaliśmy tu taką samą jak we wcześniejszych pracach (Gosek i in. 1992, 1996). Strukturę gniazd badaliśmy jedynie w latach 1991-1994.

Jako materiału gniazdowego używaliśmy zestawów nawiercanych deseczek, nawiercanych patyków z różnych drzew, pustych łodyg ziół, oraz rurek z kalki technicznej. W hodowlach jednak z lat 1993-1995 stosowaliśmy prawie wyłącznie rurki z kalki.

strona 236

WYNIKI

1. Wybór miejsc gniazdowania.

Według danych innych autorów (Blüthgen 1930; Celary, Dylewska 1988) samotka pospolita gnieździ się w pustych łodygach ziół, w otworach w drewnie, oraz w opuszczonych galasach.

Obserwowane przez nas gniazda samotki pospolitej (tab. 1) założone zostały w megachilnikach pułapkowych (11 gniazd) oraz w osiatkowanych namiotach hodowlanych (147 gniazd). W megachilnikach pułapkowych samotka ta zagnieżdżała się najchętniej w wydrążonych pędach malin (8 gniazd), a oprócz tego leszczyny (4), żylistka (3), klonu (1) i prawoślazu (1) oraz w sztucznych ściankach ziemnych (3 gniazda). Nie zakładała natomiast gniazd w zestawach nawiercanych deseczek, w patykach z topoli i bzu czarnego, w łodygach trzciny, ani w skośnej powierzchni ziemi. W Radzikowie (w 1993 r.) zagnieździła się również ta pszczoła w opuszczonych kokonach miesiarki lucernówki (Megachile rotundata).

Natomiast w osiatkowanych namiotach założyła samotka pospolita 117 gniazd w rurkach z kalki technicznej, chętnie też zasiedlała puste łodygi serdecznika (24 gniazd), a pojedynczo – trzcinę (2), bez czarny (2), malinę (1) i kłosowiec (1).

Gdy chodzi o średnicę kanału, to w latach 1974-1976 miały one do wyboru jedynie średnice od 4 mm do 8 mm (a w 1977 nawet od 5 mm do 7 mm). Wybierały w 1974-1976 najchętniej 4 mm (4 gniazda) i 4,5 mm (3), a rzadziej 5 mm (2), 5,5 mm (1) i 6 mm (1). Natomiast (w 1991 i 1994 r.), mając do wyboru średnice 1,5-6 mm, wybierały 2-5 mm (najchętniej 3-4 mm), a więc nieco większe niż samotka marchwianka – H. sinuatus (Schenck) (Gosek i in. 1996). Należałoby jeszcze przebadać na rurkach z łodyg serdecznika, czy samotka pospolita rzeczywiście woli kanały o średnicy 4 mm, niż o średnicy 2 mm lub 3 mm, w większości bowiem hodowli (1992-1994) miały one do dyspozycji jedynie rurki o większej średnicy (co najmniej 4 mm) i prawie wyłącznie z kalki.

Długość kanału gniazdowego wybierała ta samotka najchętniej około 15 cm (tab. 2), choć dość chętnie zagnieżdżała się także w 12 cm, a trafiały się gniazda o długości kanału od 1 cm do 19,5 cm.

strona 237

T a b e l a 1 Wybór materiału gniazdowego i średnicy kanału przez samotkę pospolitą (liczba gniazd zasiedlonych w poszczególnych latach) Selection of nest material and of canal diameter by Hylaeus communis (number of settled nests in the individual years)

Rok i materiał¹ Year and material¹ 1,5 2,0 3,0 4,0 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5-7,0
1974 Zv – – – 1 – 0 – 0 –
Ph – – – 0 0 0 0 0 0
d – – – 0 – 0 – 0 –
1975 Zv – – – 1 – 0 – 1 –
Zs – – – 0 – 0 – 0 –
Ph – – – 0 0 0 0 0 0
Po – – – 0 – 0 – 0 –
Sa – – – 0 0 0 0 0 0
d – – – 0 – 0 – 0 –
1976 Zs – – – 0 – 0 – 0 –
Zr – – – 0 – 0 – 0 –
Co – – – 2 0 0 0 0 0
Ac – – – – 1 0 0 0 0
Ru – – – – 2 2 1 0 0
Ph – – – 0 0 0 0 0 0
Sa – – – 0 0 0 0 0 0
1977 Co – – – 2 0 0 0 0 0
De – – – – – 3 – 0 –
Al – – – – – 1 – – –
Ru – – – – – 1 – 1 0
1991 Le 0 4 17 0 – 0 – – –
Ru – – – 1 – – – 0 –
Ph 0 0 0 1 0 1 – – –
Sa – – – 2 – 0 – – –
P – – – 16 – 1 – 0 –
1992 Le 0 1 0 0 – – – – –
P – – – 75 – 1 – – –
Ag – 1 – – – – – – –
1993 P – – – 24 – – – – –
1994 P – – 0 0 – – – – –
Le – 1 1 0 – – – – –

Odnośniki – Notes:

¹ Zs – skrzynki ze skośną powierzchnią ziemi – the boxes with a slanting soil surface

Zv – skrzynki z pionową powierzchnią ziemi – the boxes with a vertical soil surface

Zr – rurki winidurowe wypełnione ziemią – plastic tubes filled with soil

d – zestawy deseczek (buk, klon, lipa, świerk, sosna) o średnicy kanałów 4 mm, 5 mm, 6 mm, 7 mm i 8 mm – blocks composed of wooden boards (of Fagus, Acer, Tilia, Picea. Pinus) with canal diameters of 4 mm, 5 mm, 6 mm, 7 mm and 8 mm

strona 238

Ph – trzcina – Phragmites communis

Po – patyki topolowe – twigs of Populus

Sa – patyki z czarnego bzu – twigs of Sambucus nigra

Co – patyki z leszczyny – twigs of Corylus avellana

Ac – patyki z klonu – twigs of Acer

Ru – patyki z maliny – twigs of Rubus idaeus

Le – puste łodygi serdecznika – empty stalks of Leonurus cardiacus and L. sibiricus

Ag – puste łodygi kłosowca – empty stalks of Agastache rugosa

P – rurki z kalki technicznej – tubes from trace paper

T a b e l a 2 Wybór długości kanału gniazdowego przez samotkę pospolitą (liczba gniazd zasiedlonych w poszczególnych latach) Selection of the length of nest canal by Hylaeus communis (number of settled nests in the individual years)

Rok i materiał¹ Year and material¹ 0,5-2 2,5-4 4,5-6 6,5-8 8,5-10 10,5-12 12,5-14 14,5-16 16,5-18 18,5-20 20,5-22
1974 Zv 1 – – – – – – – – – –
1975 Zv – – 1 – – 0 – – – – –
1976 Co – – – – – 2 – – – – –
Ac – – – – – 1 – – – – –
Ru – – – – – 5 – – – – –
1977 Co – – – – – 2 – – – – –
De – – – – – 3 – – – – –
Al – – – – – 1 – – – – –
Ru – – – – – 2 – – – – –
1991 Ru – – – – – – 0 0 0 1 –
Ph 0 0 – – 0 1 1 0 0 0 –
Le 0 – 0 1 1 0 5 4 3 0 0
Sa – – – – – 2 – – – – –
P – – – – – 1 8 12 1 2 –
1992 Ag – – – 0 0 0 1 – – – –
Le – – – – – 0 0 1 – – –
P – – – – – 1 17 58 0 – –
1993 P – – – – – 2 4 14 4 – –
1994 Le – – – – 0 1 0 0 1 – –

Odnośniki jak w tab. 1 – Notes as in the table 1

strona 239

2. Struktura gniazda

Gniazdo samotki pospolitej – Hylaeus communis Nyl. budowane było podobnie jak samotki marchwianki – H. sinuatus (Schenck), nie było jednak zakładane od tyłu rurki (Gosek i in. 1996).

Liczba komórek larwalnych w poszczególnych gniazdach wahała się od 1 do 17 (średnio 4,7 – a więc prawie dwukrotnie więcej niż u samotki marchwianki). Gniazd z 1 komórką było 22, z 2 komórkami – 17, z 3 – 16, z 4 – 27, z 5 – 10, z 6 – 11, z 7 – 14, z 8 – 6, z 9 – 5, z 10 – 8, z 11 – 2, z 12 – 8, z 14 – 2, z 15 – 1 i z 17 – 1.

Długość komórki larwalnej wynosiła 4-10 mm (średnio 6,2 mm).

Większość gniazd zamkniętych było korkiem – bez korka było tylko 7,3% gniazd, z 1 korkiem – 60,9%, z 2 – 25,2%, z 3 – 6,0%, z 4 – 0,7% (1 gniazdo). Było też w tym jedno takie „gniazdo”, w którym występowały aż 3 korki, a nie było żadnej komórki larwalnej (podobne gniazdo, choć z 1 tylko korkiem, znaleziono także u samotki marchwianki – Gosek i in. 1996).

Najczęściej pierwsza komórka larwalna przylegała bezpośrednio do tylnej ścianki kanału gniazdowego, jeśli zaś (w 34,1%) oddzielona była od tej ścianki pustą przestrzenią („zaplecze gniazda”), to przestrzeń ta wynosiła 5-105 mm (średnio 25,3 mm).

Występowały również czasem (w 25,2% gniazd) wolne przestrzenie pomiędzy komórkami larwalnymi. Przestrzeni międzykomórkowych było czasem nawet 3, a długość poszczególnych z nich wahała się od 5 do 120 mm (średnio 30 mm).

Część przedsionkowa gniazda (pomiędzy wylotem gniazda a najbliższą komórką larwalną, czyli ostatnią z założonych) miała u samotki pospolitej 5-160 mm długości (średnio 116,0 mm). Część tę dzieliliśmy na przedsionek zewnętrzny (między zewnętrznym korkiem a wylotem gniazda) i przedsionek wewnętrzny (między zewnętrznym korkiem, a najbliższą komórką), który dzielił się czasem na 2-4 komory, w zależności od liczby korków. Długość przedsionka wewnętrznego wahała się od 5 do 150 mm (średnio 96,3 mm). W gniazdach bez korka występował tylko przedsionek zewnętrzny (mierzony tu od wylotu gniazda do ostatniej komórki larwalnej) – mający 55 do 158 mm (średnio 123,4 mm). W gniazdach z korkiem przedsionek zewnętrzny najczęściej zupełnie nie występował (to znaczy korek znajdował się u samego wylotu gniazda). Jeśli zaś występował (w 13,2% gniazd), to długość jego wynosiła 5-105 mm (średnio 20,8 mm).

Przegrody międzykomórkowe oraz konsystencja i ilość przygotowanego pokarmu dla larw były tu zupełnie podobne jak u samotki marchwianki, natomiast wymiary gniazda samotki pospolitej różniły się w wielu punktach znacznie od gniazd samotki marchwianki, podobnie jak i wybór miejsc gniazdowania (Gosek i in. 1996).

strona 240

PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI

  1. Samotka pospolita – Hylaeus communis Nylander gnieździ się najchętniej w pustych łodygach malin i serdecznika, oraz w rurkach papierowych, ale może się gnieździć także w wydrążonych patykach drewnianych i w ściankach ziemnych.
  2. Samotka ta zasiedla kanały o średnicy 2 do 6 mm, a najchętniej prawdopodobnie 3-4 mm.
  3. Wybiera ona kanały gniazdowe o długości 1-20 cm, ale najchętniej około 15 cm.
  4. Najodpowiedniejszym dla samotki pospolitej materiałem gniazdowym wydają się rurki z serdecznika lub z kalki technicznej o średnicy 3 mm, a długości 15 cm.
  5. Problem najodpowiedniejszej dla niej średnicy rurek wymaga jednak jeszcze dokładniejszego przebadania.

LITERATURA

Blüthgen P. (1930) – Prosopis Fabr. in: Schmiedeknecht O. – Die Hymenopteren Nord- u. Mitteleuropas. II Aufl., Jena, 876 s.

Celary W., Dylewska M. (1988) – Colletidae (Hymenoptera, Apoidea) Polski. Pol. Pis.Ent., 58(2):359-382.

Gosek J., Ruszkowski A., Biliński M., Jabłoński B., Kuna K., Cybula A. (1992) – Wybór miejsc gniazdowania i wpływ jego na rozwój populacji miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.). Pszczeln.Zesz.Nauk., 36:125-137.

Gosek J., Ruszkowski A., Kaczmarska K. (1996) – Wybór miejsc gniazdowania oraz struktura gniazd samotki marchwianki Hylaeus sinuatus (Schenck) (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 40(1):227-233.

Ruszkowski A., Gosek J., Wojdaszka W. (1993) – Rośliny pokarmowe samotki pospolitej – Hylaeus communis Nylander (Hymenoptera: Apoidea, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 37:209-216.

THE SELECTION OF NESTING SITES AND THE NEST STRUCTURE OF HYLAEUS COMMUNIS NYLANDER (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)

J. Gosek, A. Ruszkowski, K. Kaczmarska

Summary

Investigations took place during 1974-1977 and 1991-1994 into which nesting sites were selected by Hylaeus communis Nyl. in the trap-nests and in the net cages. 134 nests were tested. H. communis selected wooden twigs, soil cliffs, but most often the empty stalks of Leonurus and of Rubus idaeus and tubes from trace paper with a canal diameter of 2-6 mm

strona 241

(mainly 3-4 mm) and a canal length of 1-20 cm (most often about 15 cm). The nests contained 1-17 larval cells (average 4.7) and were usually closed with 1-4 stoppers made from pellucid membrane. H. communis hibernated as prepupa.

Keywords: Hylaeus, solitary bees, nesting, rearing, hibernating.

Podobne wpisy