TERMINY POJAWU TRZMIELI (BOMBUS LATR.) WIOSNĄ I MOŻLIWOŚĆ ICH PROGNOZOWANIA
tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Maria Zadura
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, 1998 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Maria Zadura
strona 345PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Maria Zadura
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Na podstawie obserwacji własnych z lat 1959-1996 ustalono daty pojawu pierwszych przezimowanych samic 8 gatunków trzmieli w Puławach, porównując je z danymi literatury z Polski i rejonów sąsiednich. Zbadano też zależność początku pojawu trzmieli od przebiegu temperatur, stwierdzając, że najwcześniejsze gatunki trzmieli – Bombus terrestris (L.), B. lucorum (L.), B. pratorum (L.) i B. hypnorum (L.) – pojawiają się po ustaniu mrozów i wystąpieniu 5 dni o temperaturze co najmniej 8°C, w pierwszy dzień o temperaturze co najmniej 14°C; następna grupa trzmieli – B. pascuorum Scop., B. lapidarius (L.) i B. hortorum (L.) – po 14 dniach o 8°C, w pierwszy dzień 17°C; a B. ruderarius Müll. – po 18 dniach o 8°C, w pierwszy dzień o 20°C.
<u>Słowa kluczowe</u>: trzmiel, fenologia, prognozowanie.
WPROWADZENIE
Trzmiele zapylają liczne rośliny uprawne i mają duże znaczenie gospodarcze (zwłaszcza dla koniczyny czerwonej oraz pomidorów szklarniowych). Dlatego ważną rzeczą jest umiejętność przewidywania ich pojawu oraz tempa rozwoju ich rodzin, różnego w różnych latach.
Ponieważ u trzmieli zimują wyłącznie zapłodnione samice, podstawowym momentem w rozwoju rodzin trzmielich jest data wychodzenia pierwszych samic danego gatunku z zimowisk.
Dlatego zajęliśmy się przede wszystkim ustaleniem tej daty, starając się uchwycić zależność jej od przebiegu temperatur.
METODYKA
Co roku (w latach 1959-1996) staraliśmy się zaobserwować pierwsze pojawiające się samice poszczególnych gatunków trzmieli w Puławach (żadnych obserwacji nie dokonaliśmy tylko w latach 1960, 1961, 1970, 1976,
strona 3461980, 1981, 1992 i 1994). Dla każdego roku robiliśmy również wykres maksymalnych i minimalnych temperatur dziennych powietrza, korzystając z danych stacji meteorologicznej Zakładu Agrometeorologii IUNG w Puławach, a także ustalaliśmy datę końca zimy, czyli ostatni dzień, w którym temperatura minimalna spadała do – 5°C lub maksymalna nie przekraczała 0°C. Czasem zdarzało się także obniżenie temperatury już po pojawie pierwszych trzmieli, wtedy nie było ono już liczone do zimy.
Następnie rozpatrywaliśmy (dla każdego roku osobno) temperatury w okresie pomiędzy końcem zimy, a pojawem pierwszej samicy danego gatunku, licząc ilość dni z temperaturą co najmniej 8°C, ponieważ zaobserwowaliśmy, że jest to temperatura poniżej której pszczołowate wpadają w odrętwienie, tracąc zdolność poruszania się.
Po ustaleniu dla danego gatunku trzmiela w każdym roku liczby dni z temperaturą 8°C, przyjęliśmy najmniejszą zaobserwowaną liczbę takich dni, jako konieczną dla uzyskania przez samice tego gatunku gotowości do wyjścia z zimowli.
Następnie założyliśmy, że istnieje temperatura (charakterystyczna dla danego gatunku), przy której samice “gotowe do wyjścia” wylatują i rozpoczynają oblot kwiatów. Szukaliśmy więc najniższej temperatury, przy której dany gatunek trzmiela może rozpocząć loty, przyjmując, że przed datą pojawu pierwszych samic danego gatunku musiał wystąpić co najmniej jeden dzień o takiej temperaturze. Dzień taki uznaliśmy za hipotetyczny termin wylotu z zimowisk pierwszych samic danego gatunku.
Porównaliśmy również, zaobserwowane przez nas daty pojawu trzmieli, z danymi innych autorów z terenu Polski oraz z niektórych rejonów sąsiednich.
WYNIKI
Na przestrzeni lat 1959-1996 obserwacje nad pojawem pierwszych samic trzmieli wiosną przeprowadziliśmy w 30 latach. Liczba dni z temperaturą co najmniej 8°C, które występowały pomiędzy końcem zimy, a zaobserwowaniem pierwszej samicy, wynosiła dla poszczególnych gatunków trzmieli w różnych latach (tab. 1): dla trzmiela leśnego – B. pratorum (L.) 5-39 dni, dla trzmiela ziemnego – B. terrestris (L.) i gajowego – B. lucorum (L.) 5-40 dni, dla trzmiela drzewnego – B. hypnorum (L.) 6-40 dni, dla trzmiela rudego – B. pascuorum (Scop.) 11-60 dni, dla kamiennika – B. lapidarius (L.) 12-46 dni, dla ogrodowego – B. hortorum (L.) 12-59 dni, a dla rudonogiego – B. ruderarius (Müll.) 18-50 dni.
Przyjęliśmy więc, że dla I grupy trzmieli (najwcześniejszej) minimalna liczba takich dni wynosi 5, dla II grupy – 11, a dla III – 18.
strona 347Oprócz tego przed pojawem pierwszej samicy zawsze występował 1 dzień ciepły o temperaturze co najmniej: dla I grupy – 14°C, dla II – 17°C i dla III – 20°C. Jedyny wyjątek stanowił tu rok 1974, w którym przed ukazaniem się pierwszych samic temperatura nie sięgała 14°C, ale za to przez 3 dni wynosiła 12°C.
Na podstawie tych danych przyjęliśmy, że dla I grupy trzmieli (B. terrestris, B. lucorum, B. pratorum i B. hypnorum) koniecznym warunkiem wylotu pierwszych samic z zimowisk jest wystąpienie 5 dni o temperaturze co najmniej 8°C i 1 dnia o temperaturze co najmniej 14°C; dla II grupy (B. pascuorum, B. lapidarius i B. hortorum) – 11 dni o co najmniej 8°C i 1 o temperaturze co najmniej 17°C; a dla III grupy (B. ruderarius) – 18 dni o co najmniej 8°C i 1 o temperaturze co najmniej 20°C.
Opierając się na tym założeniu, ustaliliśmy (tab. 2) dla każdego roku (także i dla lat, w których nie prowadzono obserwacji trzmieli) hipotetyczną datę pojawu pierwszych samic każdej z trzech grup trzmieli, na tę samą tablicę nanosząc równocześnie najwcześniejsze daty obserwacji każdego z gatunków trzmieli.
Trzmiele I grupy powinny się były pojawić w terminie od 23.II (1990 r.) do 17.IV (1996 r.), a zaobserwowano taki pojaw: dla B. terrestris i B. lucorum – najwcześniej 26.II (1990 r.), najpóźniej 28.IV (1973 r.); dla B. pratorum – najwcześniej 19.III (1990 r.), najpóźniej 22.IV (1964 r.); dla B. hypnorum – najwcześniej 21.III (1989 r.), najpóźniej 27.IV (1969 r.).
Trzmiele II grupy powinny się były ukazać najwcześniej 16.III (1990 r.), najpóźniej 30.IV (1980 r.), a zaobserwowano: B. pascuorum – najwcześniej 31.III (1978 r. i 1983 r.) najpóźniej 8.V (1972 r.); B. lapidarius – najwcześniej 31.III (1968 r.), najpóźniej 8.V (1971 r. i 1972 r.); B. hortorum – najwcześniej 29.III (1968 r.), najpóźniej 10.V (1971 r.).
Wreszcie trzmiele III grupy (B. ruderarius) powinny były pojawić się najwcześniej 19.III (1990 r.), najpóźniej 20.V (1978 r.), a zaobserwowano je najwcześniej 23.III (1990 r.), najpóźniej 19.V (1987 r.).
Zgodność wyliczeń teoretycznych z rzeczywistymi obserwacjami była więc bardzo duża, jeśli uwzględnić, że rzadko w praktyce udaje się uchwycić pojaw naprawdę najwcześniejszych (nielicznych jeszcze) samic.
Dodatkowo zestawiliśmy także obserwacje innych autorów dotyczące najwcześniejszych pojawów samic trzmieli, z danymi z Puław (tab. 3).
Jeśli chodzi o 8 gatunków trzmieli omówionych w tab. 1-2, to nikt w Polsce nie obserwował w XX w. żadnego z tych gatunków tak wcześnie jak w Puławach. Widocznie więc obserwacje nasze były dokładniejsze od innych i wydają się dostatecznie miarodajne. W rejonach sąsiednich zaś jedynie B. pratorum obserwowany był (w okolicy Bremen) nieco wcześniej (14.III) niż w Puławach.
strona 348Z gatunków trzmieli nie obserwowanych wiosną w Puławach latały w okolicach Bremen (Alfken 1914): trzmiel wrzosowiskowy – B. jonellus (Kirby) 22.III (należy więc prawdopodobnie do I grupy trzmieli) i trzmiel żółty – B. muscorum (F.) – 28.III (co zdaje się wskazywać raczej na grupę II).
Inne gatunki obserwowano najwcześniej dopiero w kwietniu i maju, należy więc przypuszczać, że nie uchwycono przy nich rzeczywistego początku ich pojawu wiosennego i trudno rozstrzygnąć, do jakiej grupy należą. Są to: trzmiel rudo-szary – B. sylvarum (L.), złotopasy – B. ruderatus (F.), paskowany – B. subterraneus (L.), ozdobny – B. distinguendus Mor., wielkooki – B. confusus Schenck, zmienny – B. humilis Ill., rdzawoodwłokowy – B. pomorum Panz., różnobarwny – B. soroeensis (F.), szary – B. veteranus (F.), sześciozębny – B. wurfleini (Rad.), wysokogórski – B. pyrenaeus Pérez, wyżynny – B. mesomelas Gerst., wschodni – B. semenoviellus (Skor.) i czarnopaskowany – B. schrencki Mor.
WNIOSKI
- Wylot samic trzmieli z zimowisk jest zależny od liczby dni z określoną temperaturą powietrza. Znając więc przebieg temperatur maksymalnych i minimalnych można przewidzieć, którego dnia pokażą się pierwsze samice danego gatunku trzmiela.
- Najwcześniejsze gatunki trzmieli polskich (ziemny, gajowy, leśny, drzewny i prawdopodobnie wrzosowiskowy) zaczynają wychodzić z zimowisk po ustaniu mrozów (temperatury minimalnej nie wyższej niż -5°C i maksymalnej najwyżej 0°C) i wystąpieniu 5 dni o temperaturze co najmniej 8°C, w pierwszy dzień o temperaturze 14°C.
- Następna grupa trzmieli (rudy, kamiennik, ogrodowy i prawdopodobnie żółty) zaczyna opuszczać miejsce zimowania po 11 dniach o temperaturze co najmniej 8°C, w pierwszy dzień o temperaturze co najmniej 17°C. 4. Trzmiel rudonogi wychodzi z zimowli po 18 dniach o temperaturze 8°C, w pierwszy dzień o temperaturze 20°C.
T a b e l a 1
Liczba dni ciepłych od końca mrozów do obserwacji pierwszych samic trzmieli¹ The number of warm days since end of frosts to observations of the first bumble-bee females¹
| Rok Year |
≥8°C | ≥8°C | ≥8°C | ≥8°C | ≥8°C | ≥8°C | ≥8°C | ≥14°C | ≥14°C | ≥14°C | ≥17°C | ≥17°C | ≥17°C | ≥20°C |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| T | R | Y | A | L | H | D | T | R | Y | A | L | H | D | |
| 1959 | – | – | – | – | 28 | – | 28 | – | – | – | – | 3 | – | 1 |
| 1962 | 13 | 19 | 14 | 17 | 20 | 19 | 18 | 4 | 9 | 5 | 4 | 7 | 6 | 2 |
| 1963 | 12 | 10 | 10 | 13 | 12 | 14 | 21 | 4 | 2 | 2 | 3 | 2 | 4 | 6 |
| 1964 | 6 | 12 | 6 | 11 | – | 12 | 18 | 1 | 7 | 1 | 2 | 6 | 3 | 4 |
| 1965 | 13 | 14 | 13 | 31 | 29 | 31 | – | 1 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | – |
| 1966 | 9 | 11 | 9 | 26 | – | – | 26 | 1 | 3 | 1 | 8 | – | – | 3 |
| 1967 | 16 | 21 | 21 | 28 | 25 | 28 | 33 | 3 | 3 | 3 | 2 | – | 2 | 2 |
| 1968 | 7 | – | 32 | 29 | 14 | 12 | – | 2 | – | 21 | 10 | 5 | 3 | – |
| 1969 | 5 | – | 20 | 20 | – | 20 | 21 | 1 | – | 6 | 2 | – | 2 | 3 |
| 1971 | 7 | 5 | – | – | – | – | – | 4 | 2 | – | 10 | 11 | 13 | 5 |
| 1972 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 8 |
| 1973 | 38 | – | – | 38 | – | – | – | 17 | – | – | – | – | – | – |
| 1974 | 8 | – | – | 50 | – | – | – | 0² | – | – | 10 | – | – | – |
| 1975 | 15 | – | – | – | – | – | – | 5 | – | – | – | – | – | – |
| 1977 | 17 | 15 | 17 | – | – | – | – | 9 | 7 | 9 | – | – | – | – |
| 1978 | 14 | 15 | 14 | 14? | – | – | – | 2 | 3 | 2 | 3 | – | – | – |
| 1979 | 16 | 16 | 18 | – | – | – | – | 2 | 2 | 3 | – | – | – | – |
| 1982 | 15 | 16 | 19 | – | – | – | – | 3 | 4 | 7 | – | – | – | – |
| 1983 | 14 | 20 | 14 | 13 | 25 | 25 | 25 | 1 | 5 | 1 | 1 | 4 | 4 | 1 |
| 1984 | 7 | – | – | 31 | 31 | – | – | 4 | – | – | 2 | 2 | – | – |
| 1985 | 10 | 10 | – | 25 | 14 | – | – | 5 | 5 | – | 2 | 2 | – | – |
| 1986 | 9 | 9 | 17 | 25 | 26 | 25 | 32 | 3 | 3 | 8 | 5 | 6 | 5 | 8 |
| 1987 | 11 | 11 | 11 | 14 | 26 | 18 | 50 | 3 | 3 | 3 | 1 | 1 | 1 | 10 |
| 1988 | 13 | 7 | 13 | 25 | 23 | 25 | 34 | 4 | 1 | 4 | 3 | 1 | 3 | 2 |
| 1989 | 40 | 39 | 40 | 49 | 46 | 46 | 45 | 4 | 3 | 4 | 8 | 8 | 8 | 5 |
| 1990 | 21 | 38 | 39 | 60 | 34 | 59 | 25 | 5 | 9 | 13 | 9 | 4 | 9 | 2 |
| 1991 | 13 | 12 | – | – | – | – | – | 4 | 3 | – | – | – | – | – |
| 1993 | 9 | – | – | – | – | – | – | 3 | – | – | – | – | – | – |
| 1995 | 10 | 17 | 18 | 27 | 20 | 20 | 46 | 2 | 3 | 4 | 10 | 2 | 2 | 8 |
| 1996 | 11 | – | – | – | – | – | – | 4 | – | – | – | – | – | – |
Odnośniki – Notes:
¹ Symbole trzmieli – Symbols of the Bombus species:
T – trzmiel ziemny – Bombus terrestris (L.) i gajowy – B. lucorum (L.) R – t. leśny – B. pratorum (L.) Y – t. drzewny – B. hypnorum (L.) A – t. rudy – B. pascuorum Scop. L – t. kamiennik – B. lapidarius (L.) H – t. ogrodowy – B. hortorum (L.) i złotopasy – B. ruderatus (F.) D – t. rudonogi – B. ruderarius Müll.
² 3x 12°C
strona 350T a b e l a 2
Daty wylotu pierwszych samic trzmieli (Bombus) z zimowisk – The earliest dates, when the bumblebee (Bombus) females were going out from their winter quarters
| 1959 | 1960 | 1961 | 1962 | 1963 | 1964³ | 1965 | 1966 | 1967 | 1968 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I¹ | 22.III | 27.III | 11.III | 4.IV | 10.IV | 16.IV | 30.III | 5.IV | 9.III | 22.III |
| T² | – | – | – | 12.IV | 17.IV | 16.IV | 6.IV | 5.IV | 26.III | 24.III |
| R | – | – | – | 18.IV | 15.IV | 22.IV | 7.IV | 7.IV | 31.III | – |
| Y | – | – | – | 13.IV | 15.IV | 16.IV | 6.IV | 5.IV | 31.III | 23.IV |
| II¹ | 9.IV | 16.IV | 18.III | 11.IV | 17.IV | 20.IV | 7.IV | 9.IV | 10.IV | 28.III |
| A² | – | – | – | 16.IV | 19.IV | 20.IV | 29.IV | 25.IV | 11.IV | 20.IV |
| L | 14.IV | – | – | 19.IV | 18.IV | 28.IV | 27.IV | – | – | 31.III |
| H | – | – | – | 18.IV | 20.IV | 21.IV | 29.IV | – | 11.IV | 29.III |
| III¹ | 10.IV | 10.V | 6.IV | 17.IV | 23.IV | 21.IV? | 17.V | 24.IV | 10.IV | 19.IV |
| D² | 14.IV | – | – | 17.IV | 27.IV | 27.IV | – | 25.IV | 16.IV | – |
| 1969 | 1970 | 1971 | 1972 | 1973 | 1974⁴ | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I | 7.IV | 8.IV | 20.III | 17.III | 26.III | 20.III | 9.III | 2.IV | 11.III | 29.III |
| T | 7.IV | – | 22.III | – | 28.IV | 18.III | 18.III | – | 22.III | 30.III |
| R | – | – | 20.III | – | – | – | – | – | 20.III | 31.III |
| Y | 27.IV | – | – | – | – | – | – | – | 22.III | – |
| II | 23.IV | 20.IV | 4.IV | 31.III | 3.IV | 21.III | 5.IV | 17.IV | 22.III | 29.III |
| A | 27.IV | – | 7.V | 8.V | 28.IV | 30.IV | – | – | – | 31.III |
| L | – | – | 8.V | 8.V | – | – | – | – | – | – |
| H | 27.IV | – | 10.V | – | – | – | – | – | – | – |
| III | 26.IV | 20.IV | 17.IV | 12.IV | 10.IV | 1.V | 6.IV | 24.IV | 29.IV | 20.V |
| D | 28.IV | – | 10.V | 8.V | – | – | – | – | – | – |
| 1979 | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I | 30.III | 13.IV | 22.III | 27.III | 31.III | 30.III | 31.III | 28.III | 5.IV | 31.III |
| T | 10.IV | – | – | 2.IV | 31.III | 2.IV | 4.IV | 30.III | 8.IV | 6.IV |
| R | 10.IV | – | – | 3.IV | 6.IV | – | 4.IV | 30.III | 8.IV | 31.III |
| Y | 12.IV | – | – | 6.IV | 31.III | – | – | 8.IV | 8.IV | 6.IV |
| II | 14.IV | 30.IV | 26.III | 3.IV | 31.III | 16.IV | 4.IV | 3.IV | 8.IV | 8.IV |
| A | – | – | – | – | 31.III | 25.IV | 19.IV | 22.IV | 13.IV | 19.IV |
| L | – | – | – | – | 12.IV | 25.IV | 8.IV | 23.IV | 25.IV | 17.IV |
| H | – | – | – | – | 12.IV | – | – | 22.IV | 17.IV | 19.IV |
| III | 24.IV | 9.V | 13.IV | 4.V | 11.IV | 16.IV | 21.IV | 22.IV | 30.IV | 19.IV |
| D | – | – | – | – | 12.IV | – | – | 29.IV | 19.V | 30.IV? |
| 1989⁵ | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I | 17.III | 23.II | 19.III | 27.III | 21.III | 30.III | 6.IV | 17.IV |
| T | 21.III | 26.II | 22.III | – | 23.III | – | 6.IV | 18.IV |
| R | 20.III | 19.III | 21.III | – | – | – | 18.IV | – |
| Y | 21.III | 24.III | – | – | – | – | 19.IV | – |
| II | 16.IV | 16.III | 22.IV | 13.IV | 22.IV | 12.IV | 19.IV | 19.IV |
| A | 25.IV | 27.IV | – | – | – | – | 27.IV | – |
| L | 22.IV | 1.IV | – | – | – | – | 20.IV | – |
| H | 22.IV | 26.IV | – | – | – | – | 20.IV | – |
| III | 26.IV | 19.III | 2.V | 27.IV | 22.IV | 29.IV | 20.IV | 25.IV |
| D | 21.IV? | 23.III? | – | – | – | – | 16.V | – |
Odnośniki – Notes:
¹ I II III – grupy trzmieli – the groups of Bombus ² Symbole trzmieli jak w tab. 1 – Symbols of Bombus as in the table 1 ³ w 1964 19-22.IV było 20-25°C (choć tylko 13 dni ponad 8°C)
- at 19-22.IV there were about 20-25°C (but only 13 days above 8°C) ⁴ w 1974 przed 18.III było 3x 12°C – there were before 18.III three time 12°C ⁵ w 1989 3.IV było -5°C – it was at 3.IV about – 5°C.
T a b e l a 3
Najwcześniejszy obserwowany pojaw trzmieli wiosną w Polsce i krajach sąsiednich – The earliest appearing of bumble-bees at the spring in Poland and in the adjacent regions
| Bombus | Polska | Polska | Polska | Polska | Polska | Inne rejony – other regions | Inne rejony – other regions | Inne rejony – other regions | Inne rejony – other regions |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Puławy | Polska środk.¹ | Polska połud.² | Pomorze³ | Mazury⁴ | Śląsk czeski⁵ | Słowacja⁶ | Litwa⁷ | Bremen⁸ | |
| pratorum | 19.III | 25.III | 22.IV | 4.IV | 27.IV | 15.IV | 30.IV | – | 14.III |
| hypnorum | 21.III | 5.IV | 19.IV | 10.IV | 10.IV | V | – | 23.IV | 6.VI |
| jonellus | – | – | 18.V | 11.IV | 18.IV | 3.IV | – | – | 22.III |
| terrestris + lucorum |
26.II | III | 18.IV | 3.IV | 10.IV | 25.III | 10.IV | – | 25.III |
| pascuorum | 31.III | 5.IV | 8.V | 4.IV | 27.IV | 15.IV | 13.IV | – | 1.IV |
| lapidarius | 31.III | IV | 22.IV | 23.IV | 2.V | V | 30.IV | 25.IV | 1.IV |
| hortorum | 29.III | 5.IV | 19.IV | 15.IV | 30.IV | 5.IV | 23.V | 3.V | 29.III |
| muscorum | – | 5.V | – | 14.IV | 30.IV | – | 13.IV | 21.V | 28.III |
| ruderarius | 23.III | 25.IV | 12.V | 14.IV | 13.IV | 15.V | 19.VI | – | 31.III |
| sylvarum | 8.V | 5.V | 23.IV | 1.V | 24.IV | – | 30.IV | 30.V | 1.IV |
| schrencki | – | – | – | – | – | – | – | 7.IV | – |
| ruderatus | – | 15.V | 25.V | 4.VI | 30.IV | – | 5.VI | – | 8.IV |
| subterran. | – | 5.VI | 14.V | 13.IV | 13.V¹¹ | 15.V | – | – | 18.V |
| humilis | – | 15.V | 20.V | – | – | 25.IV | – | 22.IV | 15.IV |
| confusus | – | – | 23.V | 27.V | 3.V | V | – | – | 16.IV |
| disting. | – | 28.V | – | 15.V | 13.V¹¹ | V | – | 14.V | 23.IV |
| wurfleini | – | 9.VI | 22.IV | – | – | – | – | – | – |
| pomorum | – | 5.VI | 25.IV¹⁰ | 6.V | – | IV | 9.VI | – | 3.V |
| soroeensis | – | – | 14.V | 23.IV | 11.V | V | – | – | 15.V |
| pyrenaeus | – | – | 8.V | – | – | – | – | – | – |
| semenov. | – | 30.IV⁹ | – | – | – | – | – | 3.V | – |
| veteranus | – | 10.VI | 31.V | 7.V | 3.V | – | – | 13.V | 4.V |
| elegans | – | – | 20.V | – | – | – | – | – | – |
Odnośniki – Notes:
¹ Middle Poland (Banaszak 1973, 1976, 1984, 1989) ² South Poland (Dylewska 1958, 1962, 1966) ³ Pomerania (Blüthgen 1919) ⁴ Masuria (Möschler 1938) ⁵ Czech Silesia (Ducke 1898) ⁶ Slovakia (Belakova 1971) ⁷ Lithuania (Adolph 1934) ⁸ Germany (Alfken 1914) ⁹ (Plewka 1995) ¹⁰ (Wierzejski 1874) ¹¹ (Alfken 1912)
strona 352LITERATURA
Adolph W. (1934) – Materiały do znajomości pszczół Wileńszczyzny. Prace Tow. Przyj. Nauk, Wilno, 8:217-254.
Alfken J.D. (1912) – Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol. -ökon. Gesell. Königsberg, 53:114- 182.
Alfken J.D. (1914) – Die Bienenfauna von Bremen. Abh, Naturwiss. Ver. Bremen, 22.
Banaszak J. (1973) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 26 (B):33-78.
Banaszak J. (1976) – Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) Ogrodu Botanicznego w Poznaniu. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 29 (C):73-85.
Banaszak J. (1984) – Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. III. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 34 (C):127-147.
Banaszak J. (1989) – Fenologia pszczół (Hymenoptera, Apoidea) nizin środkowopolskich. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 38 (C):123-136.
Beláková A. (1971) – Včely (Apoidea) z niektorých významnych oblasti Slovenska. Entomol. Problémy, 10:141-190.
Blüthgen P. (1919) – Die Bienenfauna Pommerns. Stett. Ent. Z., 80.
Ducke A. (1898) – Die Bienenfauna Österreich.-Schlesiens. Ent. Nachricht. Berlin, 24:129-146.
Dylewska M. (1958) – Fauna trzmieli (Bombus Latr.) i trzmielców (Psithyrus Lep.) Tatr Polskich. Acta Zool. Crac., 3:137-197.
Dylewska M. (1962) – Apoidea Pienińskiego Parku Narodowego. I. Megachilidae i Apidae (partim). Acta Zool. Crac., 7:423-481.
Dylewska M. (1966) – Apoidea Babiej Góry. Acta Zool. Crac., 11:112-175.
Krzysztofiak A. (1992) – Bombus schrencki Mor. (Apoidea, Hymenoptera) w Polsce. Przegl. Zool., 36(1- 4):157-159.
Möschler A. (1938) – Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung. Schrift. Physik.-Ökon. Gesell., Königsberg, 70 (2):243-288.
Plewka T. (1995) – Bombus semenoviellus Skor. – nowy dla Polski gatunek trzmiela. (referat na 42 Zjeździe Pol Tow. Entomol. 9.IX.1995 r.)
Wierzejski A. (1874) – Dodatek do fauny błonkówek (Hymenoptera). Spraw. Kom. Fizyogr., 8:253-273.
strona 353DATES OF THE FIRST APPEARANCE OF BUMBLE-BEES (Bombus LATR.) IN THE SPRING AND POSSIBILITY Of THEIR PROGNOSTICATION
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Maria Zadura
Summary
There were stated the dates of spring appearance of the first wintered females of 8 bumble-bee species (B. terrestris L., B. lucorum L., B. pratorum L., B. hypnorum L., B. pascuorum Scop., B. lapidarius L., B. hortorum L. and B. ruderarius Müll.) at Pulawy during the years 1959-1996, on the basis of own observations.
The date of the spring appearance depends on the course of temperatures. The earliest bumble-bee species (B. terrestris, B. lucorum, B. pratorum and B. hypnorum) appeared after frost ceasing and after 5 days with temperature of at least 8°C in the first day with temperature of at least 14°C. The next group of bumble-bees (B. pascuorum, B. lapidarius, B. hortorum) appeared after 14 days with temperature of at least 8°C in the first day with temperature of at least 17°C. But B. ruderarius appeared after 18 days with 8°C in the first day with temperature of at least 20°C.
<u>Keywords</u>: bumble-bee, phenology, prognostication.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 353, tytuł angielski: „POSSIBILITY Of” → POSSIBILITY OF
