TERMINY POJAWU TRZMIELI (BOMBUS LATR.) WIOSNĄ I MOŻLIWOŚĆ ICH PROGNOZOWANIA

tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Maria Zadura

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, 1998 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Maria Zadura

strona 345

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998

Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Maria Zadura

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Na podstawie obserwacji własnych z lat 1959-1996 ustalono daty pojawu pierwszych przezimowanych samic 8 gatunków trzmieli w Puławach, porównując je z danymi literatury z Polski i rejonów sąsiednich. Zbadano też zależność początku pojawu trzmieli od przebiegu temperatur, stwierdzając, że najwcześniejsze gatunki trzmieli – Bombus terrestris (L.), B. lucorum (L.), B. pratorum (L.) i B. hypnorum (L.) – pojawiają się po ustaniu mrozów i wystąpieniu 5 dni o temperaturze co najmniej 8°C, w pierwszy dzień o temperaturze co najmniej 14°C; następna grupa trzmieli – B. pascuorum Scop., B. lapidarius (L.) i B. hortorum (L.) – po 14 dniach o 8°C, w pierwszy dzień 17°C; a B. ruderarius Müll. – po 18 dniach o 8°C, w pierwszy dzień o 20°C.

<u>Słowa kluczowe</u>: trzmiel, fenologia, prognozowanie.

WPROWADZENIE

Trzmiele zapylają liczne rośliny uprawne i mają duże znaczenie gospodarcze (zwłaszcza dla koniczyny czerwonej oraz pomidorów szklarniowych). Dlatego ważną rzeczą jest umiejętność przewidywania ich pojawu oraz tempa rozwoju ich rodzin, różnego w różnych latach.

Ponieważ u trzmieli zimują wyłącznie zapłodnione samice, podstawowym momentem w rozwoju rodzin trzmielich jest data wychodzenia pierwszych samic danego gatunku z zimowisk.

Dlatego zajęliśmy się przede wszystkim ustaleniem tej daty, starając się uchwycić zależność jej od przebiegu temperatur.

METODYKA

Co roku (w latach 1959-1996) staraliśmy się zaobserwować pierwsze pojawiające się samice poszczególnych gatunków trzmieli w Puławach (żadnych obserwacji nie dokonaliśmy tylko w latach 1960, 1961, 1970, 1976,

strona 346

1980, 1981, 1992 i 1994). Dla każdego roku robiliśmy również wykres maksymalnych i minimalnych temperatur dziennych powietrza, korzystając z danych stacji meteorologicznej Zakładu Agrometeorologii IUNG w Puławach, a także ustalaliśmy datę końca zimy, czyli ostatni dzień, w którym temperatura minimalna spadała do – 5°C lub maksymalna nie przekraczała 0°C. Czasem zdarzało się także obniżenie temperatury już po pojawie pierwszych trzmieli, wtedy nie było ono już liczone do zimy.

Następnie rozpatrywaliśmy (dla każdego roku osobno) temperatury w okresie pomiędzy końcem zimy, a pojawem pierwszej samicy danego gatunku, licząc ilość dni z temperaturą co najmniej 8°C, ponieważ zaobserwowaliśmy, że jest to temperatura poniżej której pszczołowate wpadają w odrętwienie, tracąc zdolność poruszania się.

Po ustaleniu dla danego gatunku trzmiela w każdym roku liczby dni z temperaturą 8°C, przyjęliśmy najmniejszą zaobserwowaną liczbę takich dni, jako konieczną dla uzyskania przez samice tego gatunku gotowości do wyjścia z zimowli.

Następnie założyliśmy, że istnieje temperatura (charakterystyczna dla danego gatunku), przy której samice “gotowe do wyjścia” wylatują i rozpoczynają oblot kwiatów. Szukaliśmy więc najniższej temperatury, przy której dany gatunek trzmiela może rozpocząć loty, przyjmując, że przed datą pojawu pierwszych samic danego gatunku musiał wystąpić co najmniej jeden dzień o takiej temperaturze. Dzień taki uznaliśmy za hipotetyczny termin wylotu z zimowisk pierwszych samic danego gatunku.

Porównaliśmy również, zaobserwowane przez nas daty pojawu trzmieli, z danymi innych autorów z terenu Polski oraz z niektórych rejonów sąsiednich.

WYNIKI

Na przestrzeni lat 1959-1996 obserwacje nad pojawem pierwszych samic trzmieli wiosną przeprowadziliśmy w 30 latach. Liczba dni z temperaturą co najmniej 8°C, które występowały pomiędzy końcem zimy, a zaobserwowaniem pierwszej samicy, wynosiła dla poszczególnych gatunków trzmieli w różnych latach (tab. 1): dla trzmiela leśnego – B. pratorum (L.) 5-39 dni, dla trzmiela ziemnego – B. terrestris (L.) i gajowego – B. lucorum (L.) 5-40 dni, dla trzmiela drzewnego – B. hypnorum (L.) 6-40 dni, dla trzmiela rudego – B. pascuorum (Scop.) 11-60 dni, dla kamiennika – B. lapidarius (L.) 12-46 dni, dla ogrodowego – B. hortorum (L.) 12-59 dni, a dla rudonogiego – B. ruderarius (Müll.) 18-50 dni.

Przyjęliśmy więc, że dla I grupy trzmieli (najwcześniejszej) minimalna liczba takich dni wynosi 5, dla II grupy – 11, a dla III – 18.

strona 347

Oprócz tego przed pojawem pierwszej samicy zawsze występował 1 dzień ciepły o temperaturze co najmniej: dla I grupy – 14°C, dla II – 17°C i dla III – 20°C. Jedyny wyjątek stanowił tu rok 1974, w którym przed ukazaniem się pierwszych samic temperatura nie sięgała 14°C, ale za to przez 3 dni wynosiła 12°C.

Na podstawie tych danych przyjęliśmy, że dla I grupy trzmieli (B. terrestris, B. lucorum, B. pratorum i B. hypnorum) koniecznym warunkiem wylotu pierwszych samic z zimowisk jest wystąpienie 5 dni o temperaturze co najmniej 8°C i 1 dnia o temperaturze co najmniej 14°C; dla II grupy (B. pascuorum, B. lapidarius i B. hortorum) – 11 dni o co najmniej 8°C i 1 o temperaturze co najmniej 17°C; a dla III grupy (B. ruderarius) – 18 dni o co najmniej 8°C i 1 o temperaturze co najmniej 20°C.

Opierając się na tym założeniu, ustaliliśmy (tab. 2) dla każdego roku (także i dla lat, w których nie prowadzono obserwacji trzmieli) hipotetyczną datę pojawu pierwszych samic każdej z trzech grup trzmieli, na tę samą tablicę nanosząc równocześnie najwcześniejsze daty obserwacji każdego z gatunków trzmieli.

Trzmiele I grupy powinny się były pojawić w terminie od 23.II (1990 r.) do 17.IV (1996 r.), a zaobserwowano taki pojaw: dla B. terrestris i B. lucorum – najwcześniej 26.II (1990 r.), najpóźniej 28.IV (1973 r.); dla B. pratorum – najwcześniej 19.III (1990 r.), najpóźniej 22.IV (1964 r.); dla B. hypnorum – najwcześniej 21.III (1989 r.), najpóźniej 27.IV (1969 r.).

Trzmiele II grupy powinny się były ukazać najwcześniej 16.III (1990 r.), najpóźniej 30.IV (1980 r.), a zaobserwowano: B. pascuorum – najwcześniej 31.III (1978 r. i 1983 r.) najpóźniej 8.V (1972 r.); B. lapidarius – najwcześniej 31.III (1968 r.), najpóźniej 8.V (1971 r. i 1972 r.); B. hortorum – najwcześniej 29.III (1968 r.), najpóźniej 10.V (1971 r.).

Wreszcie trzmiele III grupy (B. ruderarius) powinny były pojawić się najwcześniej 19.III (1990 r.), najpóźniej 20.V (1978 r.), a zaobserwowano je najwcześniej 23.III (1990 r.), najpóźniej 19.V (1987 r.).

Zgodność wyliczeń teoretycznych z rzeczywistymi obserwacjami była więc bardzo duża, jeśli uwzględnić, że rzadko w praktyce udaje się uchwycić pojaw naprawdę najwcześniejszych (nielicznych jeszcze) samic.

Dodatkowo zestawiliśmy także obserwacje innych autorów dotyczące najwcześniejszych pojawów samic trzmieli, z danymi z Puław (tab. 3).

Jeśli chodzi o 8 gatunków trzmieli omówionych w tab. 1-2, to nikt w Polsce nie obserwował w XX w. żadnego z tych gatunków tak wcześnie jak w Puławach. Widocznie więc obserwacje nasze były dokładniejsze od innych i wydają się dostatecznie miarodajne. W rejonach sąsiednich zaś jedynie B. pratorum obserwowany był (w okolicy Bremen) nieco wcześniej (14.III) niż w Puławach.

strona 348

Z gatunków trzmieli nie obserwowanych wiosną w Puławach latały w okolicach Bremen (Alfken 1914): trzmiel wrzosowiskowy – B. jonellus (Kirby) 22.III (należy więc prawdopodobnie do I grupy trzmieli) i trzmiel żółty – B. muscorum (F.) – 28.III (co zdaje się wskazywać raczej na grupę II).

Inne gatunki obserwowano najwcześniej dopiero w kwietniu i maju, należy więc przypuszczać, że nie uchwycono przy nich rzeczywistego początku ich pojawu wiosennego i trudno rozstrzygnąć, do jakiej grupy należą. Są to: trzmiel rudo-szary – B. sylvarum (L.), złotopasy – B. ruderatus (F.), paskowany – B. subterraneus (L.), ozdobny – B. distinguendus Mor., wielkooki – B. confusus Schenck, zmienny – B. humilis Ill., rdzawoodwłokowy – B. pomorum Panz., różnobarwny – B. soroeensis (F.), szary – B. veteranus (F.), sześciozębny – B. wurfleini (Rad.), wysokogórski – B. pyrenaeus Pérez, wyżynny – B. mesomelas Gerst., wschodni – B. semenoviellus (Skor.) i czarnopaskowany – B. schrencki Mor.

WNIOSKI

  1. Wylot samic trzmieli z zimowisk jest zależny od liczby dni z określoną temperaturą powietrza. Znając więc przebieg temperatur maksymalnych i minimalnych można przewidzieć, którego dnia pokażą się pierwsze samice danego gatunku trzmiela.
  1. Najwcześniejsze gatunki trzmieli polskich (ziemny, gajowy, leśny, drzewny i prawdopodobnie wrzosowiskowy) zaczynają wychodzić z zimowisk po ustaniu mrozów (temperatury minimalnej nie wyższej niż -5°C i maksymalnej najwyżej 0°C) i wystąpieniu 5 dni o temperaturze co najmniej 8°C, w pierwszy dzień o temperaturze 14°C.
  1. Następna grupa trzmieli (rudy, kamiennik, ogrodowy i prawdopodobnie żółty) zaczyna opuszczać miejsce zimowania po 11 dniach o temperaturze co najmniej 8°C, w pierwszy dzień o temperaturze co najmniej 17°C. 4. Trzmiel rudonogi wychodzi z zimowli po 18 dniach o temperaturze 8°C, w pierwszy dzień o temperaturze 20°C.
strona 349

T a b e l a 1

Liczba dni ciepłych od końca mrozów do obserwacji pierwszych samic trzmieli¹ The number of warm days since end of frosts to observations of the first bumble-bee females¹

Rok
Year
≥8°C ≥8°C ≥8°C ≥8°C ≥8°C ≥8°C ≥8°C ≥14°C ≥14°C ≥14°C ≥17°C ≥17°C ≥17°C ≥20°C
T R Y A L H D T R Y A L H D
1959 – – – – 28 – 28 – – – – 3 – 1
1962 13 19 14 17 20 19 18 4 9 5 4 7 6 2
1963 12 10 10 13 12 14 21 4 2 2 3 2 4 6
1964 6 12 6 11 – 12 18 1 7 1 2 6 3 4
1965 13 14 13 31 29 31 – 1 2 1 1 1 1 –
1966 9 11 9 26 – – 26 1 3 1 8 – – 3
1967 16 21 21 28 25 28 33 3 3 3 2 – 2 2
1968 7 – 32 29 14 12 – 2 – 21 10 5 3 –
1969 5 – 20 20 – 20 21 1 – 6 2 – 2 3
1971 7 5 – – – – – 4 2 – 10 11 13 5
1972 – – – – – – – – – – – – – 8
1973 38 – – 38 – – – 17 – – – – – –
1974 8 – – 50 – – – 0² – – 10 – – –
1975 15 – – – – – – 5 – – – – – –
1977 17 15 17 – – – – 9 7 9 – – – –
1978 14 15 14 14? – – – 2 3 2 3 – – –
1979 16 16 18 – – – – 2 2 3 – – – –
1982 15 16 19 – – – – 3 4 7 – – – –
1983 14 20 14 13 25 25 25 1 5 1 1 4 4 1
1984 7 – – 31 31 – – 4 – – 2 2 – –
1985 10 10 – 25 14 – – 5 5 – 2 2 – –
1986 9 9 17 25 26 25 32 3 3 8 5 6 5 8
1987 11 11 11 14 26 18 50 3 3 3 1 1 1 10
1988 13 7 13 25 23 25 34 4 1 4 3 1 3 2
1989 40 39 40 49 46 46 45 4 3 4 8 8 8 5
1990 21 38 39 60 34 59 25 5 9 13 9 4 9 2
1991 13 12 – – – – – 4 3 – – – – –
1993 9 – – – – – – 3 – – – – – –
1995 10 17 18 27 20 20 46 2 3 4 10 2 2 8
1996 11 – – – – – – 4 – – – – – –

Odnośniki – Notes:

¹ Symbole trzmieli – Symbols of the Bombus species:

T – trzmiel ziemny – Bombus terrestris (L.) i gajowy – B. lucorum (L.) R – t. leśny – B. pratorum (L.) Y – t. drzewny – B. hypnorum (L.) A – t. rudy – B. pascuorum Scop. L – t. kamiennik – B. lapidarius (L.) H – t. ogrodowy – B. hortorum (L.) i złotopasy – B. ruderatus (F.) D – t. rudonogi – B. ruderarius Müll.

² 3x 12°C

strona 350

T a b e l a 2

Daty wylotu pierwszych samic trzmieli (Bombus) z zimowisk – The earliest dates, when the bumblebee (Bombus) females were going out from their winter quarters

1959 1960 1961 1962 1963 1964³ 1965 1966 1967 1968
I¹ 22.III 27.III 11.III 4.IV 10.IV 16.IV 30.III 5.IV 9.III 22.III
T² – – – 12.IV 17.IV 16.IV 6.IV 5.IV 26.III 24.III
R – – – 18.IV 15.IV 22.IV 7.IV 7.IV 31.III –
Y – – – 13.IV 15.IV 16.IV 6.IV 5.IV 31.III 23.IV
II¹ 9.IV 16.IV 18.III 11.IV 17.IV 20.IV 7.IV 9.IV 10.IV 28.III
A² – – – 16.IV 19.IV 20.IV 29.IV 25.IV 11.IV 20.IV
L 14.IV – – 19.IV 18.IV 28.IV 27.IV – – 31.III
H – – – 18.IV 20.IV 21.IV 29.IV – 11.IV 29.III
III¹ 10.IV 10.V 6.IV 17.IV 23.IV 21.IV? 17.V 24.IV 10.IV 19.IV
D² 14.IV – – 17.IV 27.IV 27.IV – 25.IV 16.IV –
1969 1970 1971 1972 1973 1974⁴ 1975 1976 1977 1978
I 7.IV 8.IV 20.III 17.III 26.III 20.III 9.III 2.IV 11.III 29.III
T 7.IV – 22.III – 28.IV 18.III 18.III – 22.III 30.III
R – – 20.III – – – – – 20.III 31.III
Y 27.IV – – – – – – – 22.III –
II 23.IV 20.IV 4.IV 31.III 3.IV 21.III 5.IV 17.IV 22.III 29.III
A 27.IV – 7.V 8.V 28.IV 30.IV – – – 31.III
L – – 8.V 8.V – – – – – –
H 27.IV – 10.V – – – – – – –
III 26.IV 20.IV 17.IV 12.IV 10.IV 1.V 6.IV 24.IV 29.IV 20.V
D 28.IV – 10.V 8.V – – – – – –
1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988
I 30.III 13.IV 22.III 27.III 31.III 30.III 31.III 28.III 5.IV 31.III
T 10.IV – – 2.IV 31.III 2.IV 4.IV 30.III 8.IV 6.IV
R 10.IV – – 3.IV 6.IV – 4.IV 30.III 8.IV 31.III
Y 12.IV – – 6.IV 31.III – – 8.IV 8.IV 6.IV
II 14.IV 30.IV 26.III 3.IV 31.III 16.IV 4.IV 3.IV 8.IV 8.IV
A – – – – 31.III 25.IV 19.IV 22.IV 13.IV 19.IV
L – – – – 12.IV 25.IV 8.IV 23.IV 25.IV 17.IV
H – – – – 12.IV – – 22.IV 17.IV 19.IV
III 24.IV 9.V 13.IV 4.V 11.IV 16.IV 21.IV 22.IV 30.IV 19.IV
D – – – – 12.IV – – 29.IV 19.V 30.IV?
1989⁵ 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996
I 17.III 23.II 19.III 27.III 21.III 30.III 6.IV 17.IV
T 21.III 26.II 22.III – 23.III – 6.IV 18.IV
R 20.III 19.III 21.III – – – 18.IV –
Y 21.III 24.III – – – – 19.IV –
II 16.IV 16.III 22.IV 13.IV 22.IV 12.IV 19.IV 19.IV
A 25.IV 27.IV – – – – 27.IV –
L 22.IV 1.IV – – – – 20.IV –
H 22.IV 26.IV – – – – 20.IV –
III 26.IV 19.III 2.V 27.IV 22.IV 29.IV 20.IV 25.IV
D 21.IV? 23.III? – – – – 16.V –
strona 351

Odnośniki – Notes:

¹ I II III – grupy trzmieli – the groups of Bombus ² Symbole trzmieli jak w tab. 1 – Symbols of Bombus as in the table 1 ³ w 1964 19-22.IV było 20-25°C (choć tylko 13 dni ponad 8°C)

  • at 19-22.IV there were about 20-25°C (but only 13 days above 8°C) ⁴ w 1974 przed 18.III było 3x 12°C – there were before 18.III three time 12°C ⁵ w 1989 3.IV było -5°C – it was at 3.IV about – 5°C.

T a b e l a 3

Najwcześniejszy obserwowany pojaw trzmieli wiosną w Polsce i krajach sąsiednich – The earliest appearing of bumble-bees at the spring in Poland and in the adjacent regions

Bombus Polska Polska Polska Polska Polska Inne rejony – other regions Inne rejony – other regions Inne rejony – other regions Inne rejony – other regions
Puławy Polska środk.¹ Polska połud.² Pomorze³ Mazury⁴ Śląsk czeski⁵ Słowacja⁶ Litwa⁷ Bremen⁸
pratorum 19.III 25.III 22.IV 4.IV 27.IV 15.IV 30.IV – 14.III
hypnorum 21.III 5.IV 19.IV 10.IV 10.IV V – 23.IV 6.VI
jonellus – – 18.V 11.IV 18.IV 3.IV – – 22.III
terrestris
+ lucorum
26.II III 18.IV 3.IV 10.IV 25.III 10.IV – 25.III
pascuorum 31.III 5.IV 8.V 4.IV 27.IV 15.IV 13.IV – 1.IV
lapidarius 31.III IV 22.IV 23.IV 2.V V 30.IV 25.IV 1.IV
hortorum 29.III 5.IV 19.IV 15.IV 30.IV 5.IV 23.V 3.V 29.III
muscorum – 5.V – 14.IV 30.IV – 13.IV 21.V 28.III
ruderarius 23.III 25.IV 12.V 14.IV 13.IV 15.V 19.VI – 31.III
sylvarum 8.V 5.V 23.IV 1.V 24.IV – 30.IV 30.V 1.IV
schrencki – – – – – – – 7.IV –
ruderatus – 15.V 25.V 4.VI 30.IV – 5.VI – 8.IV
subterran. – 5.VI 14.V 13.IV 13.V¹¹ 15.V – – 18.V
humilis – 15.V 20.V – – 25.IV – 22.IV 15.IV
confusus – – 23.V 27.V 3.V V – – 16.IV
disting. – 28.V – 15.V 13.V¹¹ V – 14.V 23.IV
wurfleini – 9.VI 22.IV – – – – – –
pomorum – 5.VI 25.IV¹⁰ 6.V – IV 9.VI – 3.V
soroeensis – – 14.V 23.IV 11.V V – – 15.V
pyrenaeus – – 8.V – – – – – –
semenov. – 30.IV⁹ – – – – – 3.V –
veteranus – 10.VI 31.V 7.V 3.V – – 13.V 4.V
elegans – – 20.V – – – – – –

Odnośniki – Notes:

¹ Middle Poland (Banaszak 1973, 1976, 1984, 1989) ² South Poland (Dylewska 1958, 1962, 1966) ³ Pomerania (Blüthgen 1919) ⁴ Masuria (Möschler 1938) ⁵ Czech Silesia (Ducke 1898) ⁶ Slovakia (Belakova 1971) ⁷ Lithuania (Adolph 1934) ⁸ Germany (Alfken 1914) ⁹ (Plewka 1995) ¹⁰ (Wierzejski 1874) ¹¹ (Alfken 1912)

strona 352

LITERATURA

Adolph W. (1934) – Materiały do znajomości pszczół Wileńszczyzny. Prace Tow. Przyj. Nauk, Wilno, 8:217-254.

Alfken J.D. (1912) – Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol. -ökon. Gesell. Königsberg, 53:114- 182.

Alfken J.D. (1914) – Die Bienenfauna von Bremen. Abh, Naturwiss. Ver. Bremen, 22.

Banaszak J. (1973) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 26 (B):33-78.

Banaszak J. (1976) – Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) Ogrodu Botanicznego w Poznaniu. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 29 (C):73-85.

Banaszak J. (1984) – Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. III. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 34 (C):127-147.

Banaszak J. (1989) – Fenologia pszczół (Hymenoptera, Apoidea) nizin środkowopolskich. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 38 (C):123-136.

Beláková A. (1971) – Včely (Apoidea) z niektorých významnych oblasti Slovenska. Entomol. Problémy, 10:141-190.

Blüthgen P. (1919) – Die Bienenfauna Pommerns. Stett. Ent. Z., 80.

Ducke A. (1898) – Die Bienenfauna Österreich.-Schlesiens. Ent. Nachricht. Berlin, 24:129-146.

Dylewska M. (1958) – Fauna trzmieli (Bombus Latr.) i trzmielców (Psithyrus Lep.) Tatr Polskich. Acta Zool. Crac., 3:137-197.

Dylewska M. (1962) – Apoidea Pienińskiego Parku Narodowego. I. Megachilidae i Apidae (partim). Acta Zool. Crac., 7:423-481.

Dylewska M. (1966) – Apoidea Babiej Góry. Acta Zool. Crac., 11:112-175.

Krzysztofiak A. (1992) – Bombus schrencki Mor. (Apoidea, Hymenoptera) w Polsce. Przegl. Zool., 36(1- 4):157-159.

Möschler A. (1938) – Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung. Schrift. Physik.-Ökon. Gesell., Königsberg, 70 (2):243-288.

Plewka T. (1995) – Bombus semenoviellus Skor. – nowy dla Polski gatunek trzmiela. (referat na 42 Zjeździe Pol Tow. Entomol. 9.IX.1995 r.)

Wierzejski A. (1874) – Dodatek do fauny błonkówek (Hymenoptera). Spraw. Kom. Fizyogr., 8:253-273.

strona 353

DATES OF THE FIRST APPEARANCE OF BUMBLE-BEES (Bombus LATR.) IN THE SPRING AND POSSIBILITY Of THEIR PROGNOSTICATION

Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Maria Zadura

Summary

There were stated the dates of spring appearance of the first wintered females of 8 bumble-bee species (B. terrestris L., B. lucorum L., B. pratorum L., B. hypnorum L., B. pascuorum Scop., B. lapidarius L., B. hortorum L. and B. ruderarius Müll.) at Pulawy during the years 1959-1996, on the basis of own observations.

The date of the spring appearance depends on the course of temperatures. The earliest bumble-bee species (B. terrestris, B. lucorum, B. pratorum and B. hypnorum) appeared after frost ceasing and after 5 days with temperature of at least 8°C in the first day with temperature of at least 14°C. The next group of bumble-bees (B. pascuorum, B. lapidarius, B. hortorum) appeared after 14 days with temperature of at least 8°C in the first day with temperature of at least 17°C. But B. ruderarius appeared after 18 days with 8°C in the first day with temperature of at least 20°C.

<u>Keywords</u>: bumble-bee, phenology, prognostication.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 353, tytuł angielski: „POSSIBILITY Of” → POSSIBILITY OF

Podobne wpisy