NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA WAŻNIEJSZYCH ROŚLIN MIODODAJNYCH W WARUNKACH POLSKI. CZĘŚĆ VI
tekst: Bolesław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Bolesław Jabłoński
strona 43PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990
CZĘŚĆ VI
Bolesław Jabłoński
Oddział Pszczelnictwa ISK
STRESZCZENIE
Badania wykonano w latach 1976—1988 w Puławach. Rośliny rosły na glebie bielicowej lekkiej klasy IV. Nagromadzone całkowite ilości nektaru w kwiatach pobierano pipetami. Stwierdzono, że 10 kwiatów przegorzanów wydzielało 22,5—35,1 mg cukrów, mikołajka olbrzymiego 5,1—19,6 mg, kłosowca fenkułowego, lawendy, szczeci i gryki 2,0—5,7 mg, koniczyny białoróżowej 0,9—1,2 mg, a koniczyny perskiej 0,5—0,9 mg. Obliczone wydajności miodowe z 1 ha dobrze zwartego porostu wynosiły dla przegorzanu kulistogłówkowego 1130 kg, kłosowca fenkułowego 695 kg, przegorzanu węgierskiego i szczeci pospolitej około 410 kg, mikołajka olbrzymiego 350 kg, gryki, lawendy i szczeci sukienniczej 250—300 kg, a obu koniczyn poniżej 100 kg.
WSTĘP
Praca niniejsza stanowi kolejną, szóstą część badań nektarowania i wydajności miodowej roślin, które to badania kontynuowane są nieprzerwanie od lat pięćdziesiątych, kiedy zapoczątkowała je Zofia Demianowicz (Demianowicz i inni, 1960). Przedstawione tu wyniki dotyczą 10 gatunków roślin, którymi zajmowano się w ciągu kilku ostatnich lat.
MATERIAŁ I METODA
Wśród badanych roślin znalazło się 6 gatunków uprawnych, w tym 3 rolnicze (koniczyna białoróżowa, koniczyna perska oraz gryka w formie diploidalnej i tetraploidalnej), jeden leczniczy (lawenda wąskolistna), jeden przemysłowy (szczeć sukiennicza) i jeden ozdobny (mikołajek olbrzymi). Trzy dalsze gatunki (znany u nas przegorzan kulistogłówkowy i przegorzan węgierski oraz sprowadzony niedawno z USA kłosowiec fenkułowy) należą do
strona 44gatunków typowo pszczelarskich, polecanych do wysiewu na różnych wolnych gruntach w celu poprawy pożytków pszczelich. Dziesiąty gatunek (szczeć pospolita) należy do roślin występujących u nas w stanie dzikim.
Wszystkie wymienione gatunki, z wyjątkiem gryki, rosły w kolekcji roślin miododajnych Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach, zlokalizowanej na glebie bielicowej lekkiej klasy IV. Wymiary poletek wynosiły 2(3) m × 3 m. Takie rośliny, jak koniczyny i szczeć (także grykę), wysiewano w rzędy co 40 cm, pozostałe zaś wysadzano w rozstawie 40 cm × 40 cm. Wiosną stosowano pogłównie (w międzyrzędzia) nawóz wieloskładnikowy typu „Fruktus”, w ilości 200—300 kg na 1 ha. W czasie sezonu wegetacyjnego przeprowadzono w miarę potrzeby kilkakrotne odchwaszczanie poletek.
W okresie pełni kwitnienia określano zagęszczenie pszczół miodnych i innych owadów na jednostce powierzchni, posługując się przenośnymi ramkami z drutu, obejmującymi 1 m² lub mniej.
Obfitość nektarowania badano w ciągu (3) 6—10 (53) przeciętnie pogodnych dni okresu pełni kwitnienia. Stosowano metodę pipetową w zmodyfikowanej wersji (Jabłoński, Szklanowska, 1979), z zachowaniem odpowiedniej liczby prób dziennie (przynajmniej 3) i odpowiedniej liczby (5—30) kwiatów w próbie (Szczepański, Jabłoński, 1975).
Pod koniec okresu kwitnienia brano ze środka poletek próby porostu roślinnego w celu określenia liczby kwiatów na powierzchni 1m².
Wyniki przedstawiono w postaci wartości średnich, oddzielnie dla każdego roku badań, podobnie jak czyniono to w pięciu poprzednich tego typu pracach.
WYNIKI
Kwitnienie i oblot roślin przez pszczoły. Spośród badanych gatunków (tab. 1) najwcześniej zakwitała koniczyna białoróżowa pierwszego odrostu, już w końcu maja (drugi odrost w końcu lipca), a przekwitała w połowie lipca (drugi odrost w początku października). Lawenda i kłosowiec, a także koniczyna perska i gryka oraz szczeć sukiennicza rozpoczynały kwitnienie przeważnie w trzeciej dekadzie czerwca, a kończyły w końcu lipca lub w sierpniu. Kwitnienie szczeci pospolitej wypadało głównie w drugiej i trzeciej dekadzie lipca, a przegorzanów od połowy lipca do połowy sierpnia. Rozbieżności w porze kwitnienia poszczególnych gatunków między latami wynosiły około 2 tygodni, przy czym dla koniczyny perskiej i mikołajka olbrzymiego sięgały lub nawet przekraczały okres miesiąca. Przyczyną tego były oczywiście warunki pogody.
Największą liczbę kwiatów na 1 m² wytwarzał kłosowiec fenkułowy (99—249 tys.), natomiast najmniejszą przegorzan węgierski (10—12 tys.). Wahania w obfitości kwitnienia poszczególnych gatunków między latami były znaczne. Dla gryki, koniczyny perskiej, przegorzanu węgierskiego i szczeci pospolitej nie przekraczały 20%, dla przegorzanu kulistogłówkowego i kłosowca fenkułowego oraz pierwszego odrostu koniczyny białoróżowej wynosiły
strona 4530—50%, dla mikołajka olbrzymiego sięgały 80%, a dla lawendy i szczeci sukienniczej przekraczały 100%.
Wszystkie badane rośliny były chętnie odwiedzane głównie przez pszczoły miodne i nielicznie przez trzmiele, w ciągu całego okresu kwitnienia. W dniach pogodnych dość równomiernie od rana do wieczora, ze szczytowym nasileniem w środkowych godzinach dnia pracowały pszczoły na kwiatach kłosowca, lawendy, przegorzanów, szczeci i mikołajka. Szczytowe nasilenie oblotu obu koniczyn miało miejsce w godzinach południowych, i wczesnych popołudniowych, zaś grykę odwiedzały pszczoły tylko w pierwszej połowie dnia, z największym nasileniem w godzinach 7—9 czasu środkowo-europejskiego.
W szczytowych godzinach lotu pogodnych dni okresu pełni kwitnienia zagęszczenie pszczół miodnych na 1 m² koniczyny białoróżowej i gryki wynosiło 4—6 (8), koniczyny perskiej i szczeci pospolitej 10—20 (30), lawendy i szczeci sukienniczej 20—30 (40), przegorzanów 30—40 (50), kłosowca fenkułowego 50—80 (100), zaś mikołajka olbrzymiego 100—150 (200).
Ze wszystkich badanych roślin pszczoły zbierały pyłek, przy czym ze szczeci we wczesnych godzinach rannych, z gryki i przegorzanów w nieco późniejszych godzinach rannych, zaś z kłosowca, lawendy, mikołajka i koniczyn przez większą część dnia, a zwłaszcza w okresie godzin południowych.
Nektarowanie i wydajność miodowa. Zestawione w drugiej części tabeli 1 wyniki charakteryzują obfitość nektarowania kwiatów (mierzoną całkowitą ilością wydzielanych przez nie cukrów) oraz wydajność surowca miodowego z jednostki powierzchni. Średnie ilości cukrów wydzielane przez 10 kwiatów przegorzanów mieszczą się w granicach 22,5—35,1 mg, mikołajka olbrzymiego 5,1—12,6 mg, kłosowca fenkułowego, szczeci, gryki tetraploidalnej i lawendy 2,1—5,7 mg, gryki diploidalnej 1,9—2,6 mg, koniczyny białoróżowej 0,9—1,2 mg, a koniczyny perskiej 0,5—0,9 mg.
Stwierdzone ilości cukrów dla przegorzanu węgierskiego i dla gryki diploidalnej można porównać z wcześniej uzyskanymi dla tych gatunków danymi (Demianowicz i inni, 1960, 1966). Okazuje się, że obecne wyniki są znacznie wyższe. Prawdopodobnie jest to rezultatem m. in. zastosowania bardziej dokładnej metody pobierania nektaru.
Wahania między latami w ilości wydzielanych przez poszczególne kwiaty cukrów wynosiły dla gryki, koniczyny białoróżowej i przegorzanu węgierskiego około 30%, dla kłosowca, lawendy, przegorzanu węgierskiego i koniczyny perskiej 60—90%, a dla obu szczeci i mikołajka 110—170%. Wskazuje to niewątpliwie na niejednakową wrażliwość omawianych gatunków pod tym względem na zróżnicowane w latach warunki pogody.
O ilości dostarczanego surowca miodowego z jednostki powierzchni decyduje liczba kwiatów i obfitość ich nektarowania. Dlatego np. szczeć pospolita, kwitnąca około 10 —krotnie obficiej od przegorzanu węgierskiego, ale charakteryzująca się jednocześnie około 10 —krotnie słabszym od niego nektarowaniem poszczególnych kwiatów, ma w efekcie wydajność miodową podobną jak przegorzan, przekraczającą nieco 400 kg z 1 ha.
Biorąc pod uwagę średnie ilości dostarczanego surowca miodowego
strona 46Tabela 1 Nektarowanie i wydajność miodowa 10 gatunków roślin badanych w Puławach w latach 1979 — 1988 Nectar secretion and honey effcienty of 10 spacies of honey plant investigated in Pulawy in years 1979 — 1988
| Gatunek rośliny / Species on plant | Rok badań / Year of investigation | Pora kwitnienia / Period of blooming | Liczba roślin lub pędów na 1 m² / Number of plants or stems on 1 m² | Liczba kwiatów na 1 m² w tysiącach / Number of flowers on 1 m² in thousends | Liczba dni pobier. nektaru / Noumber of days investig. of nectar secretion | Liczba przebadanych kwiatów / Noumber of investigated flowers | Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio) / Amount of nectar from 10 flowers in mg (arerage) | Koncentracja cukrów w nektarze % / Concentration of sugar in nectar %: średnio / average | Koncentracja cukrów w nektarze % / Concentration of sugar in nectar %: minimum / maksimum | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugar from 10 flowers in mg: średnio / average | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugar from 10 flowers in mg: minimum / maksimum | wydajność miodowa w kg z jednego ha / Honey efficiency kg/ha* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| Kłosowiec fenułkowy Agastache foeniculum Ktze | 1986 | 12VI—18VII | 106 | 160,1 | 8 | 480 | 6,1 | 43,8 | 33—52 | 2,72 | 1,3—4,0 | 544 |
| 1987 | 28VI—20VIII | 181 | 102,0 | 8 | 480 | 6,5 | 52,4 | 39—58 | 3,38 | 1,7—5,9 | 431 | |
| 1987* | 28VI—20VIII | 156 | 98,9 | 8 | 480 | 6,9 | 49,4 | 28—57 | 3,38 | 1,6—5,4 | 418 | |
| 1988 | 16VI—5VIII | 125 | 248,6 | 6 | 360 | 10,2 | 43,7 | 31—60 | 4,46 | 2,1—6,7 | 1386 | |
| Lawenda wąskolistna Lavandula angustifolia Mill. | 1981 | 21VI—22VII | 544 | 26,9 | 6 | 360 | 9,9 | 52,7 | 47—71 | 5,22 | 3,2—7,8 | 176 |
| 1986 | 17VI—30VII | 1588 | 65,1 | 7 | 420 | 9,0 | 38,8 | 25—53 | 3,99 | 3,3—6,2 | 325 | |
| 1987 | 1VII—15VIII | 1100 | 56,5 | 8 | 480 | 8,0 | 39,4 | 26—55 | 3,16 | 1,6—6,3 | 223 | |
| 1988 | 21VI—16VII | 1390 | 74,6 | 6 | 360 | 8,4 | 44,6 | 34—58 | 3,76 | 2,6—6,0 | 351 | |
| Przegorzan kulistogłówkowy Echinops sphaerocephalus L. | 1986 | 7VII—10VIII | 18 | 28,5 | 8 | 240 | 51,4 | 48,2 | 38—54 | 24,76 | 14,1—44,4 | 882 |
| 1987 | 20VII—22VIII | 13 | 38,9 | 5 | 150 | 51,1 | 49,9 | 33—64 | 22,50 | 8,7—53,9 | 1094 | |
| 1988 | 15VII—18VIII | 14 | 32,2 | 9 | 270 | 75,2 | 46,6 | 30—74 | 35,05 | 11,1—64,5 | 1411 | |
| Przegorzan węgierski Echinops commutatus Juratz. | 1986 | 15VII—13VIII | 20 | 10,2 | 8 | 240 | 53,6 | 47,3 | 37—61 | 25,34 | 12,0—47,4 | 323 |
| 1987 | 23VII—25VIII | 15 | 11,9 | 5 | 150 | 52,8 | 49,2 | 29—53 | 25,98 | 10,3—39,2 | 386 | |
| 1988 | 18VII—16VIII | 21 | 12,2 | 7 | 210 | 68,0 | 50,4 | 36—69 | 34,26 | 14,4—51,7 | 522 |
| Gatunek rośliny / Species on plant | Rok badań / Year of investigation | Pora kwitnienia / Period of blooming | Liczba roślin lub pędów na 1 m² / Number of plants or stems on 1 m² | Liczba kwiatów na 1 m² w tysiącach / Number of flowers on 1 m² in thousends | Liczba dni pobier. nektaru / Noumber of days investig. of nectar secretion | Liczba przebadanych kwiatów / Noumber of investigated flowers | Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio) / Amount of nectar from 10 flowers in mg (arerage) | Koncentracja cukrów w nektarze % / Concentration of sugar in nectar %: średnio / average | Koncentracja cukrów w nektarze % / Concentration of sugar in nectar %: minimum / maksimum | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugar from 10 flowers in mg: średnio / average | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugar from 10 flowers in mg: minimum / maksimum | wydajność miodowa w kg z jednego ha / Honey efficiency kg/ha* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Szczeć pospolita Dipsacus silvester Hunds | 1980 | 10VII—3VIII | 53 | 88,7 | 8 | 480 | 4,4 | 56,4 | 30—70 | 2,50 | 0,9—4,8 | 277 |
| 1986 | 6VII—5VIII | 64 | 106,2 | 7 | 420 | 4,5 | 46,9 | 39—57 | 2,11 | 1,3—2,5 | 280 | |
| 1987 | 15VII—3IX | 6 | 90,8 | 8 | 480 | 6,5 | 44,6 | 35—57 | 2,93 | 1,9—4,5 | 333 | |
| 1988 | 3VII—30VII | 44 | 107,7 | 6 | 360 | 10,3 | 55,8 | 43—68 | 5,72 | 2,6—8,1 | 770 | |
| Szczeć sukienniczna Dipsacus fullonum L. | 1981 | 4VII—16VIII | 63 | 105,2 | 6 | 360 | 3,1 | 62,1 | 51—70 | 2,28 | 1,2—3,0 | 300 |
| 1986 | 26VI—25VII | 76 | 77,7 | 6 | 360 | 5,4 | 46,2 | 24—55 | 2,35 | 0,7—3,9 | 228 | |
| 1987 | 6VII—21VIII | 7 | 49,5 | 8 | 460 | 9,0 | 44,1 | 27—51 | 3,97 | 2,2—6,3 | 246 | |
| 1988 | 23VI—20VII | 28 | 75,4 | 6 | 360 | 9,1 | 53,4 | 34—63 | 4,85 | 1,5—8,9 | 457 | |
| Mikołajek olbrzymi Eryngium giganteum L. | 1981 | 11VII—6VIII | 16 | 29,2 | 6 | 360 | 7,7 | 65,6 | 54—76 | 5,08 | 2,1—6,1 | 185 |
| 1986 | 28VI—26VII | 8 | 50,9 | 6 | 360 | 21,2 | 38,6 | 26—47 | 8,16 | 3,9—16,4 | 519 | |
| 1987 | 23VII—10VIII | 6 | 29,8 | 5 | 300 | 13,1 | 38,3 | 22—52 | 5,30 | 1,8—7,6 | 197 | |
| 1988 | 26VII—24VII | 12 | 32,0 | 6 | 190 | 27,8 | 45,5 | 34—67 | 12,63 | 5,5—18,7 | 505 | |
| Koniczyna białoróżowa Trifolium hybridum L. | 1980 | 31VII—10X | 44 | 38,1 | 8 | 480 | 1,6 | 57,1 | 28—62 | 0,93 | 0,3—3,2 | 44 |
| 1981 | 25V—14VII | 78 | 87,4 | 3 | 180 | 2,0 | 57,8 | 21—64 | 1,16 | 0,6—1,5 | 127 | |
| 1988 | 31V—18VII | 98 | 66,4 | 9 | 540 | 1,8 | 54,9 | 45—71 | 0,96 | 0,3—1,8 | 80 | |
| Koniczyna perska Trifolium resupinatum L. | 1979 | 22VI—14VIII | 98 | 62,0 | 3 | 360 | 0,9 | 55,3 | 27—62 | 0,47 | 0,3—0,6 | 36 |
| 1980 | 31VII—30IX | 101 | 64,4 | 7 | 420 | 1,2 | 42,6 | 29—65 | 0,49 | 0,3—1,1 | 39 | |
| 1988 | 20VI—1VIII | 123 | 55,6 | 6 | 360 | 1,6 | 55,1 | 33—68 | 0,89 | 0,4—2,0 | 62 | |
| Gryka zwyczajna Fagopyrum esculentum Mnch. (2n) | 1986 | 28VI—25VIII | 88 | 82,7 | 53 | 3180 | 3,8 | 51,0 | 14—62 | 1,93 | 0,2—3,8 | 200 |
| 1987 | 5VII—28VIII | 156 | 85,0 | 10 | 600 | 5,4 | 47,6 | 18—56 | 2,55 | 1,1—3,7 | 272 | |
| 1988 | 23VI—15VIII | 179 | 94,1 | 10 | 600 | 6,1 | 38,2 | 22—49 | 2,31 | 1,3—3,7 | 271 | |
| Fagopyrum escu- lentum Mnch. (4n) | 1987 | 5VII—1IX | 139 | 77,0 | 10 | 600 | 7,7 | 46,5 | 17—54 | 3,60 | 2,6—5,0 | 346 |
| 1988 | 24VI—18VIII | 142 | 81,7 | 10 | 600 | 7,8 | 35,9 | 20—50 | 2,80 | 1,5—4,3 | 286 |
*Ogólna masa nektaru z 1 ha przeliczona na surowiec zawierający 80 % cukrów Mass of nectar from 1 ha calculated as raw containing 80 % of sugars *Populacja z Norwegii — Population from Norway
strona 48z jednostki powierzchni, badane gatunki roślin można pogrupować następująco: koniczyna perska i białoróżowa poniżej 100 kg z 1 ha, gryka diploidalna, lawenda i szczeć sukiennicza 250—300 kg/ha, gryka tetraploidalna, mikołajek olbrzymi, przegorzan węgierski i szczeć pospolita 300—400 kg/ha, kłosowiec fenkułowy blisko 700 kg, a przegorzan kulistogłówkowy ponad 1100 kg/ha.
Przy bardziej ścisłym porównywaniu między sobą gatunków pod względem ilości dostarczanego surowca miodowego należy brać pod uwagę fakt, że rośliny dwuletnie kwitną tylko raz na dwa sezony wegetacyjne. Wobec tego uzyskane w tej pracy wydajności miodowe dla obu szczeci oraz przegorzanu kulistogłówkowego i mikołajka olbrzymiego należy podzielić przez dwa.
Porównując średnią wydajność miodową kłosowca fenkułowego z wcześniej uzyskanymi danymi dla kłosowca pomarszczonego (Jabłoński 1986) stwierdza się, że jest ona trochę wyższa (o ok. 15%), głównie dzięki nieco większej liczbie kwiatów na jednostce powierzchni.
WNIOSKI
Pod względem wydajności miodowej (tj. ilości nektaru przeliczonego na surowiec zawierający 80% cukrów) z powierzchni 1 ha przeciętnie dobrze zwartego porostu, badane gatunki roślin przedstawiają się następująco: kłosowiec fenkułowy 695 kg, przegorzan kulistogłówkowy (w skali roku) 564 kg, przegorzan węgierski 410 kg, gryka i lawenda 250—300 kg, mikołajek olbrzymi oraz szczeć pospolita i sukiennicza (w skali roku) 150—200 kg, koniczyna białoróżowa i perska — poniżej 100 kg.
Charakteryzujące się wysoką miododajnością przegorzany i kłosowiec fenkułowy nadają się do rozpowszechniania na wolnych gruntach w celu poprawy pożytków pszczelich. Natomiast mikołajek olbrzymi, szczeć pospolita i sukiennicza, a także lawenda, zasługują bardziej na uprawę w ogrodach jako rośliny ozdobne, mogące jednocześnie dostarczać pszczołom nektaru i pyłku.
Chociaż wydajność miodowa koniczyny perskiej i białoróżowej nie jest wysoka, plantacje nasienne tych roślin mogą stanowić dość dobre źródło pożytku dla pszczół.
LITERATURA
Demianowicz Z. (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Część I. Pszczeln. Zesz. Nauk.., 4 (2): 87—104.
Demianowicz Z., Jabłoński B. (1966) — Nektarowanie i wydajność miodowa 4 gatunków roślin o drobnych kwiatach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10 (1—2—3—4): 87—94.
Jabłoński B., Szklanowska K. (1979) — Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23:105—114.
Jabłoński B. (1986) — Nektarowanie i wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Część V. Pszczeln. Zesz. Nauk., 30:195—205.
Szczepański K., Jabłoński B. (1975) — Ocena wielkości próby w badaniach nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 19:1—29.
strona 49NECTAR SECRETION AND HONEY EFFICIENCY OF IMPORTANT HONEY PLANTS GROWN UNDER POLAND’S CONDITIONS
B. Jabłoński
Summary
Nectar secretion and honey efficiency of 10 plant species had been investigated over the years 1979 — 1988 in Puławy. The plants were grown in a nursery garden on a light podsolic soil. Agastache foeniculum, Echinops sphaerocephalus and E. commutatus were the best honey plants, with an annual honey efficiency of 400 to 700 kg per 1 ha.Those species are good for improvement of honey flow on waste lands.
From the cultivated species, Fagopyrum esculentum, especially its tetraploid from, yields 3—5 as much nectar as Trifolium hybridum and T. resupinatum. The remaining species, Dipsacus silvester and D. fullonum together with Eryngium giganteum and Lavandula angustifolia are atractive for bees but they should be rather recommended to be grown in gardens as ornamental plants.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 43: „1976—1988″ → 1979—1988
- s. 43: „5,1—19,6″ → 5,1—12,6
- s. 46, tab. 1: „effcienty” → efficiency
- s. 46, tab. 1: „spacies” → species
- s. 46, tab. 1: „thousends” → thousands
- s. 46, tab. 1, 2×: „Noumber” → Number
- s. 46, tab. 1: „(arerage)” → (average)
- s. 46, tab. 1: „fenułkowy” → fenkułowy
- s. 47, tab. 1: „sukienniczna” → sukiennicza
- s. 49, streszczenie: „tetraploid from” → tetraploid form
- s. 49, streszczenie: „atractive” → attractive
