NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA WAŻNIEJSZYCH ROŚLIN MIODODAJNYCH W WARUNKACH POLSKI. CZĘŚĆ VI

tekst: Bolesław Jabłoński

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Bolesław Jabłoński

strona 43

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990

CZĘŚĆ VI

Bolesław Jabłoński

Oddział Pszczelnictwa ISK

STRESZCZENIE

Badania wykonano w latach 1976—1988 w Puławach. Rośliny rosły na glebie bielicowej lekkiej klasy IV. Nagromadzone całkowite ilości nektaru w kwiatach pobierano pipetami. Stwierdzono, że 10 kwiatów przegorzanów wydzielało 22,5—35,1 mg cukrów, mikołajka olbrzymiego 5,1—19,6 mg, kłosowca fenkułowego, lawendy, szczeci i gryki 2,0—5,7 mg, koniczyny białoróżowej 0,9—1,2 mg, a koniczyny perskiej 0,5—0,9 mg. Obliczone wydajności miodowe z 1 ha dobrze zwartego porostu wynosiły dla przegorzanu kulistogłówkowego 1130 kg, kłosowca fenkułowego 695 kg, przegorzanu węgierskiego i szczeci pospolitej około 410 kg, mikołajka olbrzymiego 350 kg, gryki, lawendy i szczeci sukienniczej 250—300 kg, a obu koniczyn poniżej 100 kg.

WSTĘP

Praca niniejsza stanowi kolejną, szóstą część badań nektarowania i wydajności miodowej roślin, które to badania kontynuowane są nieprzerwanie od lat pięćdziesiątych, kiedy zapoczątkowała je Zofia Demianowicz (Demianowicz i inni, 1960). Przedstawione tu wyniki dotyczą 10 gatunków roślin, którymi zajmowano się w ciągu kilku ostatnich lat.

MATERIAŁ I METODA

Wśród badanych roślin znalazło się 6 gatunków uprawnych, w tym 3 rolnicze (koniczyna białoróżowa, koniczyna perska oraz gryka w formie diploidalnej i tetraploidalnej), jeden leczniczy (lawenda wąskolistna), jeden przemysłowy (szczeć sukiennicza) i jeden ozdobny (mikołajek olbrzymi). Trzy dalsze gatunki (znany u nas przegorzan kulistogłówkowy i przegorzan węgierski oraz sprowadzony niedawno z USA kłosowiec fenkułowy) należą do

strona 44

gatunków typowo pszczelarskich, polecanych do wysiewu na różnych wolnych gruntach w celu poprawy pożytków pszczelich. Dziesiąty gatunek (szczeć pospolita) należy do roślin występujących u nas w stanie dzikim.

Wszystkie wymienione gatunki, z wyjątkiem gryki, rosły w kolekcji roślin miododajnych Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach, zlokalizowanej na glebie bielicowej lekkiej klasy IV. Wymiary poletek wynosiły 2(3) m × 3 m. Takie rośliny, jak koniczyny i szczeć (także grykę), wysiewano w rzędy co 40 cm, pozostałe zaś wysadzano w rozstawie 40 cm × 40 cm. Wiosną stosowano pogłównie (w międzyrzędzia) nawóz wieloskładnikowy typu „Fruktus”, w ilości 200—300 kg na 1 ha. W czasie sezonu wegetacyjnego przeprowadzono w miarę potrzeby kilkakrotne odchwaszczanie poletek.

W okresie pełni kwitnienia określano zagęszczenie pszczół miodnych i innych owadów na jednostce powierzchni, posługując się przenośnymi ramkami z drutu, obejmującymi 1 m² lub mniej.

Obfitość nektarowania badano w ciągu (3) 6—10 (53) przeciętnie pogodnych dni okresu pełni kwitnienia. Stosowano metodę pipetową w zmodyfikowanej wersji (Jabłoński, Szklanowska, 1979), z zachowaniem odpowiedniej liczby prób dziennie (przynajmniej 3) i odpowiedniej liczby (5—30) kwiatów w próbie (Szczepański, Jabłoński, 1975).

Pod koniec okresu kwitnienia brano ze środka poletek próby porostu roślinnego w celu określenia liczby kwiatów na powierzchni 1m².

Wyniki przedstawiono w postaci wartości średnich, oddzielnie dla każdego roku badań, podobnie jak czyniono to w pięciu poprzednich tego typu pracach.

WYNIKI

Kwitnienie i oblot roślin przez pszczoły. Spośród badanych gatunków (tab. 1) najwcześniej zakwitała koniczyna białoróżowa pierwszego odrostu, już w końcu maja (drugi odrost w końcu lipca), a przekwitała w połowie lipca (drugi odrost w początku października). Lawenda i kłosowiec, a także koniczyna perska i gryka oraz szczeć sukiennicza rozpoczynały kwitnienie przeważnie w trzeciej dekadzie czerwca, a kończyły w końcu lipca lub w sierpniu. Kwitnienie szczeci pospolitej wypadało głównie w drugiej i trzeciej dekadzie lipca, a przegorzanów od połowy lipca do połowy sierpnia. Rozbieżności w porze kwitnienia poszczególnych gatunków między latami wynosiły około 2 tygodni, przy czym dla koniczyny perskiej i mikołajka olbrzymiego sięgały lub nawet przekraczały okres miesiąca. Przyczyną tego były oczywiście warunki pogody.

Największą liczbę kwiatów na 1 m² wytwarzał kłosowiec fenkułowy (99—249 tys.), natomiast najmniejszą przegorzan węgierski (10—12 tys.). Wahania w obfitości kwitnienia poszczególnych gatunków między latami były znaczne. Dla gryki, koniczyny perskiej, przegorzanu węgierskiego i szczeci pospolitej nie przekraczały 20%, dla przegorzanu kulistogłówkowego i kłosowca fenkułowego oraz pierwszego odrostu koniczyny białoróżowej wynosiły

strona 45

30—50%, dla mikołajka olbrzymiego sięgały 80%, a dla lawendy i szczeci sukienniczej przekraczały 100%.

Wszystkie badane rośliny były chętnie odwiedzane głównie przez pszczoły miodne i nielicznie przez trzmiele, w ciągu całego okresu kwitnienia. W dniach pogodnych dość równomiernie od rana do wieczora, ze szczytowym nasileniem w środkowych godzinach dnia pracowały pszczoły na kwiatach kłosowca, lawendy, przegorzanów, szczeci i mikołajka. Szczytowe nasilenie oblotu obu koniczyn miało miejsce w godzinach południowych, i wczesnych popołudniowych, zaś grykę odwiedzały pszczoły tylko w pierwszej połowie dnia, z największym nasileniem w godzinach 7—9 czasu środkowo-europejskiego.

W szczytowych godzinach lotu pogodnych dni okresu pełni kwitnienia zagęszczenie pszczół miodnych na 1 m² koniczyny białoróżowej i gryki wynosiło 4—6 (8), koniczyny perskiej i szczeci pospolitej 10—20 (30), lawendy i szczeci sukienniczej 20—30 (40), przegorzanów 30—40 (50), kłosowca fenkułowego 50—80 (100), zaś mikołajka olbrzymiego 100—150 (200).

Ze wszystkich badanych roślin pszczoły zbierały pyłek, przy czym ze szczeci we wczesnych godzinach rannych, z gryki i przegorzanów w nieco późniejszych godzinach rannych, zaś z kłosowca, lawendy, mikołajka i koniczyn przez większą część dnia, a zwłaszcza w okresie godzin południowych.

Nektarowanie i wydajność miodowa. Zestawione w drugiej części tabeli 1 wyniki charakteryzują obfitość nektarowania kwiatów (mierzoną całkowitą ilością wydzielanych przez nie cukrów) oraz wydajność surowca miodowego z jednostki powierzchni. Średnie ilości cukrów wydzielane przez 10 kwiatów przegorzanów mieszczą się w granicach 22,5—35,1 mg, mikołajka olbrzymiego 5,1—12,6 mg, kłosowca fenkułowego, szczeci, gryki tetraploidalnej i lawendy 2,1—5,7 mg, gryki diploidalnej 1,9—2,6 mg, koniczyny białoróżowej 0,9—1,2 mg, a koniczyny perskiej 0,5—0,9 mg.

Stwierdzone ilości cukrów dla przegorzanu węgierskiego i dla gryki diploidalnej można porównać z wcześniej uzyskanymi dla tych gatunków danymi (Demianowicz i inni, 1960, 1966). Okazuje się, że obecne wyniki są znacznie wyższe. Prawdopodobnie jest to rezultatem m. in. zastosowania bardziej dokładnej metody pobierania nektaru.

Wahania między latami w ilości wydzielanych przez poszczególne kwiaty cukrów wynosiły dla gryki, koniczyny białoróżowej i przegorzanu węgierskiego około 30%, dla kłosowca, lawendy, przegorzanu węgierskiego i koniczyny perskiej 60—90%, a dla obu szczeci i mikołajka 110—170%. Wskazuje to niewątpliwie na niejednakową wrażliwość omawianych gatunków pod tym względem na zróżnicowane w latach warunki pogody.

O ilości dostarczanego surowca miodowego z jednostki powierzchni decyduje liczba kwiatów i obfitość ich nektarowania. Dlatego np. szczeć pospolita, kwitnąca około 10 —krotnie obficiej od przegorzanu węgierskiego, ale charakteryzująca się jednocześnie około 10 —krotnie słabszym od niego nektarowaniem poszczególnych kwiatów, ma w efekcie wydajność miodową podobną jak przegorzan, przekraczającą nieco 400 kg z 1 ha.

Biorąc pod uwagę średnie ilości dostarczanego surowca miodowego

strona 46

Tabela 1 Nektarowanie i wydajność miodowa 10 gatunków roślin badanych w Puławach w latach 1979 — 1988 Nectar secretion and honey effcienty of 10 spacies of honey plant investigated in Pulawy in years 1979 — 1988

Gatunek rośliny / Species on plant Rok badań / Year of investigation Pora kwitnienia / Period of blooming Liczba roślin lub pędów na 1 m² / Number of plants or stems on 1 m² Liczba kwiatów na 1 m² w tysiącach / Number of flowers on 1 m² in thousends Liczba dni pobier. nektaru / Noumber of days investig. of nectar secretion Liczba przebadanych kwiatów / Noumber of investigated flowers Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio) / Amount of nectar from 10 flowers in mg (arerage) Koncentracja cukrów w nektarze % / Concentration of sugar in nectar %: średnio / average Koncentracja cukrów w nektarze % / Concentration of sugar in nectar %: minimum / maksimum Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugar from 10 flowers in mg: średnio / average Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugar from 10 flowers in mg: minimum / maksimum wydajność miodowa w kg z jednego ha / Honey efficiency kg/ha*
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
Kłosowiec fenułkowy Agastache foeniculum Ktze 1986 12VI—18VII 106 160,1 8 480 6,1 43,8 33—52 2,72 1,3—4,0 544
1987 28VI—20VIII 181 102,0 8 480 6,5 52,4 39—58 3,38 1,7—5,9 431
1987* 28VI—20VIII 156 98,9 8 480 6,9 49,4 28—57 3,38 1,6—5,4 418
1988 16VI—5VIII 125 248,6 6 360 10,2 43,7 31—60 4,46 2,1—6,7 1386
Lawenda wąskolistna Lavandula angustifolia Mill. 1981 21VI—22VII 544 26,9 6 360 9,9 52,7 47—71 5,22 3,2—7,8 176
1986 17VI—30VII 1588 65,1 7 420 9,0 38,8 25—53 3,99 3,3—6,2 325
1987 1VII—15VIII 1100 56,5 8 480 8,0 39,4 26—55 3,16 1,6—6,3 223
1988 21VI—16VII 1390 74,6 6 360 8,4 44,6 34—58 3,76 2,6—6,0 351
Przegorzan kulistogłówkowy Echinops sphaerocephalus L. 1986 7VII—10VIII 18 28,5 8 240 51,4 48,2 38—54 24,76 14,1—44,4 882
1987 20VII—22VIII 13 38,9 5 150 51,1 49,9 33—64 22,50 8,7—53,9 1094
1988 15VII—18VIII 14 32,2 9 270 75,2 46,6 30—74 35,05 11,1—64,5 1411
Przegorzan węgierski Echinops commutatus Juratz. 1986 15VII—13VIII 20 10,2 8 240 53,6 47,3 37—61 25,34 12,0—47,4 323
1987 23VII—25VIII 15 11,9 5 150 52,8 49,2 29—53 25,98 10,3—39,2 386
1988 18VII—16VIII 21 12,2 7 210 68,0 50,4 36—69 34,26 14,4—51,7 522
strona 47
Gatunek rośliny / Species on plant Rok badań / Year of investigation Pora kwitnienia / Period of blooming Liczba roślin lub pędów na 1 m² / Number of plants or stems on 1 m² Liczba kwiatów na 1 m² w tysiącach / Number of flowers on 1 m² in thousends Liczba dni pobier. nektaru / Noumber of days investig. of nectar secretion Liczba przebadanych kwiatów / Noumber of investigated flowers Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio) / Amount of nectar from 10 flowers in mg (arerage) Koncentracja cukrów w nektarze % / Concentration of sugar in nectar %: średnio / average Koncentracja cukrów w nektarze % / Concentration of sugar in nectar %: minimum / maksimum Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugar from 10 flowers in mg: średnio / average Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugar from 10 flowers in mg: minimum / maksimum wydajność miodowa w kg z jednego ha / Honey efficiency kg/ha*
Szczeć pospolita Dipsacus silvester Hunds 1980 10VII—3VIII 53 88,7 8 480 4,4 56,4 30—70 2,50 0,9—4,8 277
1986 6VII—5VIII 64 106,2 7 420 4,5 46,9 39—57 2,11 1,3—2,5 280
1987 15VII—3IX 6 90,8 8 480 6,5 44,6 35—57 2,93 1,9—4,5 333
1988 3VII—30VII 44 107,7 6 360 10,3 55,8 43—68 5,72 2,6—8,1 770
Szczeć sukienniczna Dipsacus fullonum L. 1981 4VII—16VIII 63 105,2 6 360 3,1 62,1 51—70 2,28 1,2—3,0 300
1986 26VI—25VII 76 77,7 6 360 5,4 46,2 24—55 2,35 0,7—3,9 228
1987 6VII—21VIII 7 49,5 8 460 9,0 44,1 27—51 3,97 2,2—6,3 246
1988 23VI—20VII 28 75,4 6 360 9,1 53,4 34—63 4,85 1,5—8,9 457
Mikołajek olbrzymi Eryngium giganteum L. 1981 11VII—6VIII 16 29,2 6 360 7,7 65,6 54—76 5,08 2,1—6,1 185
1986 28VI—26VII 8 50,9 6 360 21,2 38,6 26—47 8,16 3,9—16,4 519
1987 23VII—10VIII 6 29,8 5 300 13,1 38,3 22—52 5,30 1,8—7,6 197
1988 26VII—24VII 12 32,0 6 190 27,8 45,5 34—67 12,63 5,5—18,7 505
Koniczyna białoróżowa Trifolium hybridum L. 1980 31VII—10X 44 38,1 8 480 1,6 57,1 28—62 0,93 0,3—3,2 44
1981 25V—14VII 78 87,4 3 180 2,0 57,8 21—64 1,16 0,6—1,5 127
1988 31V—18VII 98 66,4 9 540 1,8 54,9 45—71 0,96 0,3—1,8 80
Koniczyna perska Trifolium resupinatum L. 1979 22VI—14VIII 98 62,0 3 360 0,9 55,3 27—62 0,47 0,3—0,6 36
1980 31VII—30IX 101 64,4 7 420 1,2 42,6 29—65 0,49 0,3—1,1 39
1988 20VI—1VIII 123 55,6 6 360 1,6 55,1 33—68 0,89 0,4—2,0 62
Gryka zwyczajna Fagopyrum esculentum Mnch. (2n) 1986 28VI—25VIII 88 82,7 53 3180 3,8 51,0 14—62 1,93 0,2—3,8 200
1987 5VII—28VIII 156 85,0 10 600 5,4 47,6 18—56 2,55 1,1—3,7 272
1988 23VI—15VIII 179 94,1 10 600 6,1 38,2 22—49 2,31 1,3—3,7 271
Fagopyrum escu- lentum Mnch. (4n) 1987 5VII—1IX 139 77,0 10 600 7,7 46,5 17—54 3,60 2,6—5,0 346
1988 24VI—18VIII 142 81,7 10 600 7,8 35,9 20—50 2,80 1,5—4,3 286

*Ogólna masa nektaru z 1 ha przeliczona na surowiec zawierający 80 % cukrów Mass of nectar from 1 ha calculated as raw containing 80 % of sugars *Populacja z Norwegii — Population from Norway

strona 48

z jednostki powierzchni, badane gatunki roślin można pogrupować następująco: koniczyna perska i białoróżowa poniżej 100 kg z 1 ha, gryka diploidalna, lawenda i szczeć sukiennicza 250—300 kg/ha, gryka tetraploidalna, mikołajek olbrzymi, przegorzan węgierski i szczeć pospolita 300—400 kg/ha, kłosowiec fenkułowy blisko 700 kg, a przegorzan kulistogłówkowy ponad 1100 kg/ha.

Przy bardziej ścisłym porównywaniu między sobą gatunków pod względem ilości dostarczanego surowca miodowego należy brać pod uwagę fakt, że rośliny dwuletnie kwitną tylko raz na dwa sezony wegetacyjne. Wobec tego uzyskane w tej pracy wydajności miodowe dla obu szczeci oraz przegorzanu kulistogłówkowego i mikołajka olbrzymiego należy podzielić przez dwa.

Porównując średnią wydajność miodową kłosowca fenkułowego z wcześniej uzyskanymi danymi dla kłosowca pomarszczonego (Jabłoński 1986) stwierdza się, że jest ona trochę wyższa (o ok. 15%), głównie dzięki nieco większej liczbie kwiatów na jednostce powierzchni.

WNIOSKI

Pod względem wydajności miodowej (tj. ilości nektaru przeliczonego na surowiec zawierający 80% cukrów) z powierzchni 1 ha przeciętnie dobrze zwartego porostu, badane gatunki roślin przedstawiają się następująco: kłosowiec fenkułowy 695 kg, przegorzan kulistogłówkowy (w skali roku) 564 kg, przegorzan węgierski 410 kg, gryka i lawenda 250—300 kg, mikołajek olbrzymi oraz szczeć pospolita i sukiennicza (w skali roku) 150—200 kg, koniczyna białoróżowa i perska — poniżej 100 kg.

Charakteryzujące się wysoką miododajnością przegorzany i kłosowiec fenkułowy nadają się do rozpowszechniania na wolnych gruntach w celu poprawy pożytków pszczelich. Natomiast mikołajek olbrzymi, szczeć pospolita i sukiennicza, a także lawenda, zasługują bardziej na uprawę w ogrodach jako rośliny ozdobne, mogące jednocześnie dostarczać pszczołom nektaru i pyłku.

Chociaż wydajność miodowa koniczyny perskiej i białoróżowej nie jest wysoka, plantacje nasienne tych roślin mogą stanowić dość dobre źródło pożytku dla pszczół.

LITERATURA

Demianowicz Z. (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Część I. Pszczeln. Zesz. Nauk.., 4 (2): 87—104.

Demianowicz Z., Jabłoński B. (1966) — Nektarowanie i wydajność miodowa 4 gatunków roślin o drobnych kwiatach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10 (1—2—3—4): 87—94.

Jabłoński B., Szklanowska K. (1979) — Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23:105—114.

Jabłoński B. (1986) — Nektarowanie i wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Część V. Pszczeln. Zesz. Nauk., 30:195—205.

Szczepański K., Jabłoński B. (1975) — Ocena wielkości próby w badaniach nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 19:1—29.

strona 49

NECTAR SECRETION AND HONEY EFFICIENCY OF IMPORTANT HONEY PLANTS GROWN UNDER POLAND’S CONDITIONS

B. Jabłoński

Summary

Nectar secretion and honey efficiency of 10 plant species had been investigated over the years 1979 — 1988 in Puławy. The plants were grown in a nursery garden on a light podsolic soil. Agastache foeniculum, Echinops sphaerocephalus and E. commutatus were the best honey plants, with an annual honey efficiency of 400 to 700 kg per 1 ha.Those species are good for improvement of honey flow on waste lands.

From the cultivated species, Fagopyrum esculentum, especially its tetraploid from, yields 3—5 as much nectar as Trifolium hybridum and T. resupinatum. The remaining species, Dipsacus silvester and D. fullonum together with Eryngium giganteum and Lavandula angustifolia are atractive for bees but they should be rather recommended to be grown in gardens as ornamental plants.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 43: „1976—1988″ → 1979—1988
  • s. 43: „5,1—19,6″ → 5,1—12,6
  • s. 46, tab. 1: „effcienty” → efficiency
  • s. 46, tab. 1: „spacies” → species
  • s. 46, tab. 1: „thousends” → thousands
  • s. 46, tab. 1, 2×: „Noumber” → Number
  • s. 46, tab. 1: „(arerage)” → (average)
  • s. 46, tab. 1: „fenułkowy” → fenkułowy
  • s. 47, tab. 1: „sukienniczna” → sukiennicza
  • s. 49, streszczenie: „tetraploid from” → tetraploid form
  • s. 49, streszczenie: „atractive” → attractive

Podobne wpisy