WYBÓR MIEJSC GNIAZDOWANIA PRZEZ RÓŻNE GATUNKI SAMOTEK – HYLAEUS FABRICIUS (HYMENOPTERA, COLLETIDAE) ORAZ STRUKTURA GNIAZD U NIEKTÓRYCH GATUNKÓW
tekst: Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Bolesław Jabłoński, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Bolesław Jabłoński, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
strona 243PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996
Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Bolesław Jabłoński, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W latach 1974-1975 i 1977 w pułapkach gniazdowych, a w 1991-1994 w hodowli w izolatorach zrobiono obserwacje nad wyborem miejsc gniazdowania, a częściowo i strukturą gniazd 10 gatunków samotek (Hylaeus F.). Wydaje się, że H. pictipes Nyl. i H. brevicornis Nyl. najchętniej zasiedlają kanały gniazdowe o średnicy 2-3 mm (podobnie jak H. sinuatus Schenck); H. punctatus Brullé, H. signatus (Panz.), H. hyalinatus Smith i H. punctulatissimus Smith (jak i H. communis Nyl.) – 3,4 mm, a H. difformis (Ev.) – 4-5 mm. Przeciętna liczba komórek larwalnych w gnieździe wynosiła: u H. pictipes 7,7, u H. punctulatissimus 6,0, u H. brevicornis 5,0 (u H. communis 4,7), a u H. punctatus (jak u H. sinuatus) 2,5. Długość komórki larwalnej u H. brevicornis miała średnio 8 mm, u innych gatunków 6-7 mm. Zestawiono również na podstawie literatury miejsca gniazdowania dalszych 18 gatunków samotek. Ustalenie najodpowiedniejszych materiałów i miejsc gniazdowania wymaga dalszych badań. Słowa kluczowe: Hylaeus, samotka, pszczoły samotnice, gniazdowanie.
WSTĘP I METODYKA
W pracach poprzednich (Gosek i in. 1996ab) opisaliśmy wybór miejsc gniazdowania przez samotkę marchwiankę – Hylaeus sinuatus (Schenck) i samotkę pospolitą – H. communis Nylander. W obecnej pracy zebraliśmy dane o gniazdach 25 innych gatunków samotek, zakładanych w megachilnikach pułapkowych (w latach 1974, 1975 i 1977) lub w prowadzonych przez nas próbnych hodowlach samotek w izolatorach (w latach 1991-1994), uzupełniając je danymi z literatury (Friese 1926, Blüthgen 1930, Enslin 1933, Stoeckhert 1933, Barrows 1975, Marikovskaja 1982, Celary i Dylewska 1988, Banaszak 1993). Zarówno dane z literatury (dotyczące 22 gatunków samotek – nie licząc H. sinuatus i H. communis), jak i nasze obserwacje (dotyczące 10 gatunków, w czym 3 nie opisywane w literaturze),
strona 244są fragmentaryczne, nie mniej pozwalają uzyskać ogólny obraz zróżnicowania miejsc gnieżdżenia się gatunków rodzaju Hylaeus F.
Metodykę chowu stosowaliśmy analogiczną jak w pracach poprzednich (Gosek i in. 1996ab), stosując różne materiały gniazdowe, wymienione w tab. 2.
WYNIKI
Ogólne zestawienie miejsc gniazdowania poszczególnych gatunków samotek (Hylaeus F.) podajemy w tab. 1, zamieszczając tam również pełne nazwy gatunkowe samotek – łacińskie i polskie.
Tab. 1 obejmuje 27 gatunków (wliczając H. sinuatus i H. communis). Najwięcej gatunków (21) zagnieżdżało się w pustych łodygach roślin zielnych (np. trzciny i serdecznika) lub w otworach drewna (12), niektóre w opuszczonych galasach (6) lub starych gniazdach innych błonkówek (6), także w urwiskach i zboczach ziemnych (6), glinianych ścianach budynków (5), a samotka murówka – H. nigritus (F.) głównie w szczelinach murów i skał. W hodowlach naszych kilka gatunków (6) gnieździło się też chętnie w rurkach z kalki technicznej. W literaturze szczególnie często podawano gnieżdżenie się w suchych pędach malin i jeżyn oraz łodygach trzciny.
Wydaje się, że niektóre gatunki samotek wybierają bardzo określone miejsca gniazdowania (np. samotka naparstka gnieździ się według literatury wyłącznie w galasach na trzcinie; a samotka murówka – w skałach i murach), inne są mało wybredne (np. samotka pospolita). Ogólnie biorąc, trzeba jednak powiedzieć, że wciąż jeszcze za mało wiemy o gnieżdżeniu się tych gatunków, czego dowodzą m.in. duże rozbieżności między wynikami naszych obserwacji a danymi z literatury (np. odnośnie H. difformis). Potrzeby gniazdowe tych gatunków, które będzie się chciało w przyszłości wprowadzić do chowu, wymagają więc jeszcze szczegółowego przebadania.
strona 245Tabela 1 Miejsca gnieżdżenia się samotek ( a – własne obserwacje, 1 – dane z literatury¹) Nesting sites of Hylaeus (a – own observations, 1 – data of literature¹)
| Hylaeus – samotka: | Miejsca gniazdowania – Nesting sites²: P | Miejsca gniazdowania – Nesting sites²: Ph | Miejsca gniazdowania – Nesting sites²: Ł | Miejsca gniazdowania – Nesting sites²: D | Miejsca gniazdowania – Nesting sites²: G | Miejsca gniazdowania – Nesting sites²: H | Miejsca gniazdowania – Nesting sites²: Z | Miejsca gniazdowania – Nesting sites²: S | Miejsca gniazdowania – Nesting sites²: M |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| sinuatus (Schenck) – marchwianka | a | a | a1 | – | – | – | – | – | – |
| communis Nylander – pospolita | a | a | a1 | a1 | 1 | a | a | – | – |
| pictipes Nylander – wysmukła | a | – | a1 | – | – | 1 | – | 1 | – |
| hyalinatus Smith – błoniarka | a | – | 1 | 1 | – | 1 | – | 1 | – |
| punctatus Brullé – białousta | a | – | – | – | – | – | – | – | – |
| punctulatissimus Smith – porowianka | a | – | – | – | – | – | – | – | – |
| difformis (Eversm.) – obrzeżona | – | a | – | a | – | 1 | a | 1 | – |
| signatus (Panzer) – rezedówka | – | – | 1 | a1 | – | – | – | – | – |
| styriacus Förster – trójplamka | – | – | 1 | a | – | – | – | – | – |
| brevicornis Nylander – średnioplama | – | – | a1 | 1 | – | – | a | – | – |
| gredleri Förster – wąskoplama | – | – | – | – | – | – | a³ | – | – |
| bisinuatus Förster – nostrzykowa | – | – | 1 | – | – | a1 | 1 | 1 | – |
| gibbus Saunders – jeżynówka | – | 1 | 1 | 1 | – | – | – | – | |
| annularis (Kirby) – jasieńcowa | – | – | 1 | 1 | – | – | – | – | – |
| annulatus (L.) – borealno-alpejska | – | – | 1 | 1 | – | – | – | – | – |
| angustatus Schenck – rozchodnikowa | – | – | 1 | 1 | 1 | – | – | – | – |
| gracilicornis (Mor.) – drobna | – | – | 1 | 1 | 1 | – | – | – | – |
| confusus Nylander – malinówka | – | – | 1 | 1 | – | – | – | – | – |
| cornutus Curtis – rogata | – | – | 1 | – | 1 | – | – | – | – |
| rinki (Gorski) – tarczówka | – | – | 1 | – | – | – | – | – | – |
| lineolatus Schenck – liniówka | – | – | 1 | – | 1 | – | – | – | – |
| pectoralis Meig. – naparstka | – | – | – | – | 1 | – | – | – | – |
| variegatus (Fabr.) – czerwonawa | – | – | – | – | – | 1 | 1 | – | – |
| nigritus (Fabr.) – murówka | – | – | – | – | – | – | – | 1 | 1 |
| vulgaris (Mor.) – | – | 1 | – | – | – | – | – | – | – |
| turanicus (Mor.) – turańska | – | 1 | – | – | – | – | – | – | – |
| arenarius (Mor.) – | – | 1 | – | – | – | – | – | – | – |
Odnośniki – Notes:
¹ Blüthgen 1930; Stoeckhert 1933; Friese 1926; Enslin 1933; Barrows 1975; Celary, Dylewska 1988; Banaszak 1993; Marikovskaja 1982).
² P – kalka techniczna – trace paper — G – puste galasy – empty gall-nuts Ph – trzcina – cane (Phragmites communis) — Z – ziemia – soil Ł – inne łodygi – other herbaceous stalks — S – gliniane ściany – clay walls D – drewno – wood — M – mury i skały – brick walls and rocks H – puste gniazda błonkówek – empty nests of Hymenoptera
³ obserwował i zebrał A. Kosior, oznaczył A. Ruszkowski
- observed and coll. A. Kosior, det. A. Ruszkowski
Gdy chodzi o wybieraną średnicę kanałów gniazdowych (tab. 2), to wystąpiły znaczne różnice między gatunkami samotek, co jest zrozumiałe, gdyż i rozmiary ciała poszczególnych gatunków są bardzo różne.
strona 246Tabela 2 Wybór materiału gniazdowego oraz średnicy kanału przez różne gatunki samotek (liczba gniazd zasiedlonych w poszczególnych latach) Selection of nest material and of canal diameter by various species of Hylaeus (number of settled nests in individual years)
| Gatunek, rok i materiał / Species, year and material | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 1,0 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 1,5 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 2,0 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 3,0 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 4,0 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 4,5 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 5,0 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 6,0 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 6,5 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 7,0 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 7,5 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 8,0 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 9,0 | Średnica kanału – Canal diameter (mm)¹: 12,0 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| H. difformis | |||||||||||||||
| 1974 | Ph | – | – | – | – | 2 | – | 2 | 0 | – | 0 | – | 0 | – | – |
| Pi | – | – | – | – | 2 | – | 0 | 0 | – | – | – | 0 | – | – | |
| Pc | – | – | – | – | 2 | – | 0 | 0 | – | – | – | 0 | – | – | |
| Fa | – | – | – | – | 1 | – | 0 | – | – | 0 | – | 0 | – | – | |
| Ti | – | – | – | – | 1 | – | – | 0 | – | – | – | – | – | – | |
| Po | – | – | – | – | 1 | – | 0 | 0 | – | 0 | – | 0 | – | – | |
| Ac | – | – | – | – | 1 | – | 0 | 0 | – | 0 | – | 0 | – | – | |
| 1975 | Zc | – | – | – | – | – | – | – | 2 | – | – | – | – | 0 | 0 |
| Ph | – | – | – | – | 1 | – | 1 | 0 | – | 0 | – | 0 | – | – | |
| 1977 | Sa | – | – | – | – | 1 | – | 3 | 0 | 0 | 0 | 0 | – | – | – |
| Ru | – | – | – | – | – | – | 3 | 0 | 0 | – | – | – | – | – | |
| De | – | – | – | – | – | – | 5 | 0 | – | – | – | – | – | – | |
| Co | – | – | – | – | – | 1 | 1 | 0 | – | – | – | – | – | – | |
| Ac | – | – | – | – | – | – | 2 | 0 | – | – | – | – | – | – | |
| Pi | – | – | – | – | – | – | 1 | – | – | – | – | – | – | – | |
| H. pictipes | |||||||||||||||
| 1991 | Le | – | – | 2 | – | 0 | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| P | – | – | – | – | 0 | – | 0 | 0 | – | – | – | – | – | – | |
| 1994 | Le | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| P | – | – | – | 1 | 0 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | |
| H. brevicornis | |||||||||||||||
| 1974 | Zp | – | – | – | – | 0 | – | 0 | 1 | – | 0 | – | – | – | – |
| 1993 | Le | 0 | – | 1 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| H. punctatus | |||||||||||||||
| 1992 | P | – | – | – | – | 3 | – | 0 | – | – | – | – | – | – | – |
| 1993 | P | – | – | – | – | 3 | – | 0 | – | – | – | – | – | – | – |
| H. signatus | |||||||||||||||
| 1974 | Pi | – | – | – | – | 1 | – | 0 | 0 | – | – | – | – | – | – |
| H. styriacus | |||||||||||||||
| 1974 | Pi | – | – | – | – | 0 | – | 0 | 1 | – | 0 | – | – | – | – |
| H. hyalinatus | |||||||||||||||
| 1992 | P | – | – | – | – | 1 | – | 0 | – | – | – | – | – | – | – |
| H. punctulatissimus | |||||||||||||||
| 1992 | P | – | – | – | – | 2 | – | 0 | – | – | – | – | – | – | – |
Odnośniki – Notes:
¹ Przy owalnych otworach gniazd braliśmy pod uwagę mniejszą średnicę otworu, ponieważ przekrój poprzeczny ciała samotek jest prawie kolisty. – If the nest entrance was oval, its smaller diameter was counted, because the cross-section of Hylaeus body is nearly round.
Symbole – Symbols:
Zc – ziemia skośna – artificial soil slopes — Pi – sosna – Pinus Zp – ziemia pionowa – artificial soil cliffs — Po – topola – Populus P – rurki z kalki – tubes from trace paper — Ac – klon – Acer Ph – trzcina – Phragmites — Sa – bez czarny – Sambucus nigra Le – serdecznik – Leonurus — Ru – malina – Rubus idaeus Nawiercane patyki (w 1974 r. deseczki) – — De – żylistek – Deutzia Drilled twigs (in 1974 wooden blocks): — Co – leszczyna – Corylus avellana Pc – świerk – Picea
Samotka obrzeżona – H. difformis (Eversmann) wybierała kanały o średnicy 4-6 mm. Niestety w naszych gniazdach pułapkowych nie było kanałów węższych niż 4 mm. Wydaje się jednak, że kanały 4-5 mm są dla niej najodpowiedniejsze.
Samotka wysmukła – H. pictipes Nyl. zasiedlała kanały o średnicy 1,5-3 mm, a średnioplama – H. brevicornis Nyl. zarówno 2 mm jak i (w ziemi) 6 mm, ale wydaje się, że dla obu tych gatunków najodpowiedniejszą średnicą powinna być 2-3 mm.
Samotka białousta – H. punctatus Brullé, rezedówka – H. signatus (Panzer), błoniarka – H. hyalinatus Smith i porowianka – H. punctulatissimus Smith zasiedlały kanały o średnicy 4 mm, ponieważ jednak nie otrzymały do wyboru średnic mniejszych, nie można wykluczyć, że bardziej odpowiednimi dla nich okażą się kanały 2-3 mm.
Natomiast samotka trójplamka – H. styriacus Förster założyła gniazdo w kanale o średnicy 6 mm, co wydaje się dziwne, ze względu na małe rozmiary ciała tej samotki. Ponieważ zaś jest to jedyne jej gniazdo, trudno wyciągać tu jakiekolwiek wnioski.
Niewiele też danych zebraliśmy odnośnie najchętniej wybieranej długości kanału gniazdowego (tab. 3). Samotka obrzeżona zasiedlała kanały o długości 10-14 cm, najczęściej 12 cm, z tym, że większość kanałów w gniazdach pułapkowych (np. wszystkie w zestawach drewnianych deseczek) miało 12 cm – krótsze i dłuższe dawaliśmy tam raczej rzadko. Samotka rezedówka i trójplamka założyły po jednym gnieździe w kanałach o długości 12 cm. Samotka porowianka wybrała kanały nieco dłuższe (12,5-13 cm), podobnie błoniarka (13 cm), natomiast znacznie dłuższe kanały wybierała samotka wysmukła (13-18 cm) i białousta (12-16 cm) – można więc przypuszczać, że najodpowiedniejszą długością kanału dla samotki wysmukłej okaże się 13-14 cm, a dla białoustej 14 cm. Samotka średnioplama zaś wybrała kanały bardzo krótkie (1-9,5 cm), ale ponieważ założyła tylko 2 gniazda trudno rozstrzygnąć, jaka długość kanału byłaby dla niej najlepsza.
strona 248Tabela 3 Wybór długości kanału gniazdowego (liczba gniazd zasiedlonych) przez samotki Selection of the length of nest canal (number of settled nests) by Hylaeus
| Rok i materiał / Year and material | Długość kanału – Canal length (cm): 0,5 | Długość kanału – Canal length (cm): 1 | Długość kanału – Canal length (cm): 8 | Długość kanału – Canal length (cm): 9 | Długość kanału – Canal length (cm): 10 | Długość kanału – Canal length (cm): 11 | Długość kanału – Canal length (cm): 12 | Długość kanału – Canal length (cm): 13 | Długość kanału – Canal length (cm): 14 | Długość kanału – Canal length (cm): 15 | Długość kanału – Canal length (cm): 16 | Długość kanału – Canal length (cm): 17 | Długość kanału – Canal length (cm): 18 | Długość kanału – Canal length (cm): 19 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| H. difformis | |||||||||||||||
| 1974-1975 | Ph | – | – | 0 | 0 | 1 | 0 | 3 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 1977 | Ac | – | – | – | – | 0 | 0 | 2 | – | – | – | – | – | – | – |
| 1977 | Sa | – | – | – | – | – | – | 2 | 0 | 2 | 0 | 0 | – | – | – |
| H. pictipes | |||||||||||||||
| 1994 | P | – | – | – | – | 0 | 0 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | – | – |
| 1991+1994 | Le | – | – | 0 | – | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 | 0 | 0 | 0 | 1 | 0 |
| H. brevicornis | |||||||||||||||
| 1974 | Zp | 0 | 1 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| 1993 | Le | – | – | 0 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| H. punctatus | |||||||||||||||
| 1992-1993 | P | – | – | – | – | – | – | 1 | 1 | 2 | 1 | 1 | – | – | – |
| H. signatus | |||||||||||||||
| 1974 | Pi | – | – | – | – | – | – | 1 | – | – | – | – | – | – | – |
| H. punctulatissimus | |||||||||||||||
| 1992 | P | – | – | – | – | – | – | 1 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | – | – |
| H. hyalinatus | |||||||||||||||
| 1992 | P | – | – | – | – | – | – | 0 | 1 | 0 | 0 | – | – | – | – |
| H. styriacus | |||||||||||||||
| 1974 | Pi | – | – | – | – | – | – | 1 | – | – | – | – | – | – | – |
Symbole jak w tab. 2 – Symbols as in the table 2
Samotka marchwianka – H. sinuatus (Schenck) natomiast zasiedlała kanały gniazdowe o średnicy 1-5 mm (najchętniej 2-3 mm) i długości 0,5-2 cm (od tyłu) lub 9-16 cm (Gosek i in. 1996a), a samotka pospolita – H. communis Nyl. (Gosek i in. 1996b) o średnicy 2-6 mm (najchętniej 3-4 mm) i długości 1-20 cm (najchętniej 15 cm).
Próbowaliśmy również ustalić strukturę gniazd tych gatunków. Strukturę tę przebadaliśmy jedynie u 5 gatunków samotek (H. pictipes, H. punctatus, H. punctulatissimus, H. brevicornis i H. hyalinatus), porównując ją ze strukturą gniazd samotki marchwianki (H. sinuatus – Gosek i in. 1996a) i samotki pospolitej (H. communis – Gosek i in. 1996b).
Najwięcej komórek larwalnych w gnieździe stwierdzono u H. pictipes (3-16, średnio 7,75), mniej trochę u H. punctulatissimus (4-8, średnio 6,0) i H. brevicornis (5), najmniej u H. punctatus (1-7, średnio 2,5) i H. hyalinatus
strona 249(1). Podczas gdy u H. sinuatus było ich 1-11 (średnio 2,5), a u H. communis 1-17 (średnio 4,7). Komórki larwalne wypełnione były mieszaniną pyłku i nektaru i przedzielone przegrodami z cienkiej przezroczystej błonki. Ostatnia komórka (najbliższa wylotu gniazda) zamknięta była taką samą błonką.
Natomiast długość komórki larwalnej największa była u samotki średnioplamej (H. brevicornis); gdyż wszystkie (5) zbadane jej komórki miały po ok. 8 mm długości. Długość komórek pozostałych gatunków wahała się od 6 do 7 mm (u H. pictipes od 5 do 7 mm) wynosząc średnio: 7 mm u H. hyalinatus (1 komórka), 6,4 mm u H. punctatus (15 komórek), 6,25 u H. punctulatissimus (12 komórek) i 6,1 u H. pictipes (31 komórek). Zarówno u H. sinuatus jak i u H. communis długość komórki larwalnej wahała się od 4 do 10 mm, wynosząc średnio u H. sinuatus 6,4 mm, a u H. communis – 6,2 mm.
Zaplecze gniazda (pusta przestrzeń między dnem gniazda a pierwszą komórką) występowało we wszystkich gniazdach H. hyalinatus (1 gniazdo) i H. punctulatissimus (2 gniazda), w połowie gniazd H. punctatus (na 6 gniazd) i H. pictipes (na 4 gniazda), a nie wystąpiło w jedynym gnieździe H. brevicornis. Zaplecze to miało 8 mm u H. hyalinatus, 10-15 mm (średnio 12,5 mm) u H. pictipes, 5-37 mm (średnio 16,3 mm) u H. punctatus , a 5-60 mm (średnio 32,5 mm) u H. punctulatissimus. Zaplecze to występowało w 31% gniazd H. sinuatus i 34% gniazd H. communis, a jeśli występowało to długość jego wynosiła u H. sinuatus średnio 21,4 mm w kanałach długich i 2,6 mm – w krótkich, u H. communis zaś – średnio 25,3 mm.
Wylot gniazda zamknięty był zwykle (z wyjątkiem 2 gniazd – a więc 33% – u H. punctatus) korkiem z trochę grubszej błonki (grubości jej nie mogliśmy zmierzyć). Niektóre gniazda posiadały 2 korki (jedyne gniazdo H. hyalinatus i po jednym gnieździe u H. punctulatissimus, H. punctatus i H. pictipes). Także 97,5% gniazd H. sinuatus i 93,7% gniazd H. communis było zamknięte korkiem – jednym lub kilkoma (u H. sinuatus 18,8% dwoma korkami, a 6,5% trzema-czteroma korkami, natomiast u H. communis 25,2% dwoma, a 6,7% trzema-czteroma).
Część przedsionkowa gniazda (między ostatnią komórką a wylotem gniazda) najdłuższa była u H. hyalinatus (125 mm), długa też u H. punctatus (5-115 mm, średnio 71,2 mm), średnia u H. brevicornis (55 mm) i H. punctulatissimus (10-100 mm, średnio 55 mm), a najkrótsza u H. pictipes (30-115 mm, średnio 27,5 mm). Natomiast u H. sinuatus część ta występowała w 85% gniazd i jeśli występowała to miała średnio 46,5 mm, a u H. communis prawie we wszystkich gniazdach, mając średnio 116 mm.
Przedsionek zewnętrzny (między korkiem a wylotem gniazda) w gniazdach z korkiem nie występował (korek był u samego wylotu gniazda) z wyjątkiem gniazda H. brevicornis, gdzie miał 50 mm długości i 2 gniazd H. punctatus, gdzie miał 3-8 mm (średnio 5,5 mm). Przedsionek zewnętrzny występował w 39% gniazd H. sinuatus (mając średnio 18 mm długości) i w
strona 25013% gniazd H. communis (mając średnio 21 mm długości).
Przedsionek wewnętrzny (między ostatnią komórką a zewnętrznym korkiem – w gniazdach o dwu korkach – podzielony na 2 komory) równał się tu długości całej części przedsionkowej, z wyjątkiem H. punctatus, gdzie miał 5-91 mm długości (średnio 52,8 mm). Przedsionek wewnętrzny u H. sinuatus występował w 72% gniazd, mając średnio 43 mm długości i w prawie wszystkich gniazdach H. communis, mając średnio 96 mm długości.
Przerwy międzykomórkowe (pusta przestrzeń między komórkami) występowały tylko w 50% gniazd H. punctatus (po 1 przerwie o długości 6,0-13,5 mm, średnio 8,8) i H. pictipes (w 1 gnieździe 1 przerwa i w 1 gnieździe 2 przerwy – wszystkie po 5 mm). Przerwy takie występowały też w 9,7% gniazd H. sinuatus – mając średnio po 34,4 mm długości, oraz w 25,2% gniazd H. communis – średnio 29,6 mm.
PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI
- Większość gatunków samotek (Hylaeus) gnieździło się w pustych łodygach roślin zielnych, liczne również w otworach w drewnie, niektóre też w ściankach ziemnych, opuszczonych galasach lub gniazdach innych błonkówek, a H. nigritus (F.) w szczelinach murów i skał.
- Najodpowiedniejszą średnicą kanału gniazda wydaje się dla H. difformis (Ev.) 4-5 mm, dla H. punctatus Brullé, H. signatus (Panz.), H. hyalinatus Smith i H. punctulatissimus Smith 3-4 mm, a dla H. pictipes Nyl., H. brevicornis Nyl. 2-3 mm.
- Liczba komórek larwalnych w gnieździe wynosiła średnio: u H. pictipes 7,7; u H. punctulatissimus 6,0; u H. brevicornis 5,0; a u H. punctatus 2,5.
- Długość komórek larwalnych w badanych gniazdach wynosiła średnio 6-7 mm, tylko u H. brevicornis 8 mm.
- Struktura gniazd była w zasadzie podobna jak u H. sinuatus i H. communis.
- Dla ustalenia najodpowiedniejszych materiałów gniazdowych i miejsc gnieżdżenia się samotek potrzebne są jeszcze dalsze badania, co potwierdzają wyniki naszych obserwacji nad wyborem średnicy i długości kanału.
LITERATURA
Banaszak J. (1993) – Ekologia pszczół. PWN. Warszawa-Poznań.
Barrows E.M. (1975) – Occupancy by Hylaeus of subterranean halictid nests (Hymeno-ptera, Apoidea). Psyche, 82(1):74-75. (cit. Banaszak 1993).
Blüthgen P. (1930) – Prosopis Fabr. in: Schmiedeknecht O. – Die Hymenopteren Nord- u. Mitteleuropas, II Anflage, Jena.
Celary W., Dylewska M. (1988) – Colletidae (Hymenoptera, Apoidea) Polski. Pol. Pis. Ent., 8(2):359-382.
Enslin E. (1933) – Die Bewohner der Brombeerstengel. Entom. Jahrb. 1933:134-148. (cit. Banaszak 1993, Stoeckhert 1933).
Friese H. (1926) – Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Stuttgart. (cit. Banaszak 1993)
Gosek J., Ruszkowski A., Kaczmarska K. (1996a) – Wybór miejsc gniazdowania oraz struktura gniazd samotki marchwianki – Hylaeus sinuatus (Schenck) (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 40(1):227-233.
Gosek J., Ruszkowski A., Kaczmarska K. (1996b) – Wybór miejsc gniazdowania oraz struktura gniazd samotki pospolitej – Hylaeus communis Nylander (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 40(1):235-241.
Marikovskaja T.P. (1982) – Pčelinyje – opyliteli selskochoziajstvennych kultur. Akad. Nauk Kazachskoj SSR. Ałma-Ata. (cit. Banaszak 1993)
Stoeckhert F.K. (1933) – Die Bienen Frankens (Hym., Apid.). Deutsch.Ent.Z., 1932:1-294.
THE SELECTION OF NESTING SITES BY DIFFERENT SPECIES OF HYLAEUS FABRICIUS (HYMENOPTERA, COLLETIDAE) AND THE NEST STRUCTURE AT SOME OF THESE
A. Ruszkowski, J. Gosek, B. Jabłoński, M. Biliński, K. Kaczmarska
Summary
Observations were made on the choice of nesting sites by some species of Hylaeus in trap-nests (1974-1975, 1977) and in the rearing net cages (1991-1994). The nest structure of these species was also partially investigated. It appeared that nest canals of 2-3 mm diameter were settled most often by H. pictipes Nyl., H. brevicornis Nyl. and H. sinuatus (Schenck); nest canals of 3-4 mm – by H. punctatus Brullé, H. signatus (Panz.), H. hyalinatus Smith, H. punctulatissimus Smith and H. communis Nyl; but nest canals of 4-5 mm – by H. difformis (Ev.). The average number of larval cells in a nest were as follows: 7.7 for H. pictipes, 6.0 for H. punctulatissimus, 5.0 for H. brevicornis, 4.7 for H. communis, 2.5 for H. punctatus and H. sinuatus. The average length of a larval cell came to about 8 mm for H. brevicornis and 6-7 mm for all other species. Fromes were also compiled the nesting sites of another eighteen species of Hylaeus, based on the available literature. Further investigations are necessary in order to establish the most suitable nest materials and the best nesting sites for individual Hylaeus species.
Keywords: Hylaeus, solitary bees, nesting.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 243, streszczenie: „3,4 mm” → 3-4 mm
- s. 251, piśmiennictwo: „Anflage” → Auflage
