DANE BIOLOGICZNE ROZTOCZKA SUSZOWEGO, CARPOGLYPHUS LACTIS (L.) (CARPOGLYPHIDAE, ACARI) ŻERUJĄCEGO NA KILKU ODMIANACH MIODU
tekst: Wit Chmielewski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLI, 1997 — Wit Chmielewski
strona 177PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLI 1997
Wit Chmielewski
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Badano akceptację kilku krajowych odmian miodu przez Carpoglyphus lactis (L.) – jednego z najpospolitszych szkodników produktów pasiecznych. Wszystkie 9 badanych odmian miodu: akacjowy (z robinii), gryczany, lipowy, rzepakowy, wielokwiat wiosenny (z sadów), wielokwiat letni, spadziowy (ze spadzi iglastej), nektarowo-spadziowy, były akceptowane przez ten gatunek, ale kilka z nich (np. rzepakowy, gryczany, lipowy) były nieco bardziej preferowane od innych. Wzrost populacji roztoczka suszowego na miodzie pozostaje w związku z jego intensywnym odżywianiem się, płodnością i rozwojem, co tłumaczy stosunkowo częste przypadki porażenia i zanieczyszczenia tego produktu przez szkodnika.
Słowa kluczowe: Acarina, roztoczek suszowy, biologia, miód, szkodniki
WSTĘP
Ule pszczele są siedliskiem licznej akaro- i entomofauny, w tym także wielu szkodników pasiecznych i przechowalnianych (Banaszak, 1980; Chmielewski 1971a, 1989, 1991a, 1992, 1995a; Gaponova, Grobov, 1978; Grobov, 1975, 1991; Haragsim i in., 1987; Rolnik, Szmidt, 1959), skąd często trafiają do produktów pszczelich. Miód naturalny, jak wynika z wcześniejszych badań i obserwacji, należy do produktów pasiecznych dosyć często zanieczyszczanych przez różne stawonogi, a zwłaszcza przez roztocze z grupy rozkruszków magazynowych (Acaroidea). Jednym z najpospolitszych gatunków pasiecznych spotykanych w tym produkcie jest roztoczek suszowy – Carpoglyphus lactis (L.), a jak wykazały wstępne doświadczenia i obserwacje własne, rozkruszek ten może się na nim rozwijać (Chmielewski, 1970, 1991b, 1995b, 1996a,b,c).
Celem obecnych badań jest określenie możliwości namnażania się tego gatunku na różnych odmianach miodu i ich podatności na inwazję szkodnika.
W hipotezie roboczej założono, że miód pszczeli jako naturalny pokarm C. lactis zapewnia pełny rozwój i wzrost jego populacji, co jest jedną z istotnych przyczyn stosunkowo częstych przypadków zanieczyszczeń akarologicznych tego produktu.
strona 178METODYKA
Materiał doświadczalny – żywe roztocze do badań biologicznych uzyskiwano z masowych monokultur gatunku prowadzonych od wielu lat w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych (temperatura około 20°C, wilgotność względna powietrza – około 85%), na miodzie i na innych produktach pasiecznych. Okazy do rozpoczęcia hodowli wyizolowano z osypu naturalnego zebranego z dennic uli pszczelich i z produktów spożywczych, głównie owoców suszonych porażonych przez rozkruszki. Doświadczenia prowadzono w podobnych warunkach cieplnych i wilgotnościowych, podając roztoczom 9 różnych odmian miodu (akacjowy z robinii białej , gryczany, lipowy, rzepakowy, wrzosowy, wielokwiatowy wiosenny (z sadów), wielokwiatowy letni, spadziowy ze spadzi iglastej, nektarowo-spadziowy – spadź liściasta + nektar) w formie wodnych roztworów (75%).
Rozwój osobniczy badano na 100 osobnikach w każdej kombinacji doświadczalnej; obserwacje prowadzono codziennie lub co 1-2 dni notując stan jego zaawansowania aż do uzyskania imagines. Płodność i długość życia badano też w 100 powtórzeniach w każdej kombinacji; powtórzenie stanowiła jedna para (samica + samiec) jednodniowych osobników dorosłych umieszczonych w klateczce hodowlanej, zaopatrywanej w pokarm (pasek bibuły filtracyjnej nasączonej roztworem miodu). Doświadczenia sprawdzano w 2-3 – dniowych odstępach czasu, notując liczbę złożonych jaj, przeżywalność roztoczy i w miarę potrzeby uzupełniając pokarm, aż do naturalnej śmierci wszystkich badanych osobników.
WYNIKI I DYSKUSJA
Uzyskane dane biologiczne C. lactis, takie jak: płodność samic, rozwój osobniczy, żywotność stadiów młodocianych i form dorosłych, na 9 różnych odmianach krajowych miodów naturalnych podawanych roztoczom jako pokarm świadczą o tym, że wszystkie uwzględnione w doświadczeniach odmiany są akceptowane przez tego rozkruszka (tab. 1-2). Parametry te na niektórych odmianach miodu (rzepakowy, gryczany, lipowy, nektarowo- spadziowy) miały nieco większe wartości niż na pozostałych, co zdaje się wskazywać na to, że mogą być one chętniej atakowane przez szkodnika.
W sumie, uzyskane wyniki badań potwierdzają założenia hipotezy roboczej o możliwości namnażania się rozkruszka na miodzie, co jest jedną z przyczyn jego stosunkowo częstego i licznego występowania w tym produkcie.
Porównanie danych biologicznych roztoczka suszowego badanych na miodzie, z odpowiednimi wskaźnikami tego gatunku na innych produktach (śliwki suszone, drożdże piekarskie, pyłek kwiatowy zbierany przez pszczoły, mleczko pszczele) uzyskanymi w podobnych warunkach cieplnych i wilgotnościowych we wcześniejszych badaniach (Chmielewski, 1971, 1978, 1983), przemawiają na korzyść tych ostatnich (kilkakrotnie większe wartości niż na miodzie) i świadczy o ich większej atrakcyjności pokarmowej dla tego rozkruszka.
strona 179Tabela 1 Rozwój roztoczka suszowego, Carpoglyphus lactis (L.) w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych (temperatura – około 20°C, wilgotność względna powietrza – około 85%) żerującego na różnych odmianach miodu: akacjowy (A), gryczany (B), lipowy (L), rzepakowy (R), wrzosowy (H), wielokwiat wiosenny (Bv), wielokwiat letni (Ms), spadź iglasta (Hc), spadź liściasta + nektar (Hl+n); n – 100-400 osobników roztoczy w każdym wariancie doświadczeń. Development of driedfruit mite, Carpoglyphus lactis (L.) under controled laboratory conditions (temperature – about 20°C, RH – about 85%) feeding on various kinds of honey: acacia (A), buckwheat (B), lime (L), rape (R), heather (H), vernal blossom (Bv), summer multiflorous (Ms), conifer honeydew (Hc), leaf honeydew + nectar (Hl+n); n – 100-400 mite specimens at each variant of experiments
| Dane / Data | A | B | L | R | H | Bv | Ms | Hc | Hl + n | Average |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Stadium embrionalne (dni) – Embrionic stage (days) | 3.7 (2-8) | 3.8 (2-14) | 5.5 (3-16) | 4.5 (2-10) | 4.9 (3-6) | 3.3 (2-11) | 3.8 (2-14) | 5.0 (33-11) | 4.0 (2-9) | 4.4 (2-16) |
| Rozwój całkowity (dni) – Complete ontogenesis (days) | 32.7 (11-122) | 27.4 (12-56) | 26.5 (11-62) | 34.8 (13-85) | 63.0 (15-122) | 28.1 (13-74) | 28.4 (14-72) | 29.2 (14-66) | 22.9 (11-49) | 32.7 (11-122) |
| Śmiertelność jaj (%) – Mortality of eggs (%) | 1.0 | 1.7 | 2.5 | 0.0 | 1.0 | 3.0 | 7.8 | 3.7 | 2.7 | 2.5 |
| Wyląg imagines (%) – Hatched imagines (%) | 78.0 | 87.0 | 74.0 | 87.0 | 66.0 | 74.0 | 64.0 | 80.0 | 84.0 | 77.2 |
| Frekwencja samic (%) – Frequency of females (%) | 50.0 | 51.7 | 53.2 | 47.1 | 45.5 | 51.3 | 43.7 | 53.3 | 52.2 | 49.8 |
Tabela 2 Długość życia i płodność roztoczka suszowego, Carpoglyphus lactis (L.) w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych (temperatura – około 20°C; wilgotność względna powietrza – około 85%, żerującego na różnych odmianach miodu: akacja (A), gryka (B), lipa (L), rzepak (R), wrzos (H), wielokwiat wiosenny (Bv), wielokwiat letni (Ms), spadź iglasta (Hc), spadź liściasta + nektar (Hl+n); n – 100 par roztoczy (samica + samiec) w każdym wariancie doświadczeń Longevity and fecundity of driedfruit mite, Carpoglyphus lactis (L.) under controled laboratory conditions (temperature – about 20°C; RH – about 85%), feeding on various kinds of honey: acacia (A), buckwheat (B), lime (L), rape (R), heather (H), vernal blossom (Bv), summer multiflorous (Ms), conifer honeydew (Hc), leaf honeydew + nectar (Hl+n); n – 100 pairs of mites (female + male) at each variant of experiments
| Dane / Data | A | B | L | R | H | Bv | Ms | Hc | Hl + n | Average |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Długowieczność imagines (dni) – Adult longevity (days) | 54.9 (12-155) | 50.1 (16-108) | 51.7 (13-128) | 56.4 (11-110) | 71.7 (11-156) | 56.7 (14-192) | 56.4 (12-122) | 59.2 (14-106) | 52.7 (10-147) | 56.6 (10-192) |
| Bezpłodność przed okresem płodnym (dni)- Preoviposition period (days) | 3.8 (2-9) | 3.5 (2-7) | 3.1 (2-9) | 2.5 (2-6) | 2.9 (2-8) | 3.3 (2-7) | 3.3 (2-7) | 3.3 (2-7) | 3.4 (2-9) | 3.2 (2-9) |
| Bezpłodność po okresie płodnym (dni) – Postoviposition period (days) | 16.3 (0-98) | 12.9 (0-88) | 15.7 (0-74) | 13.9 (0-49) | 21.2 (0-97) | 13.8 (0-67) | 17.8 (0-70) | 16.1 (0-51) | 15.3 (0-73) | 15.9 (0-98) |
| Okres płodny (dni) – Oviposition period (days) | 19.8 (1-38) | 24.4 (9-46) | 25.2 (5-41) | 33.5 (4-55) | 31.4 (10-91) | 23.8 (2-44) | 23.2 (1-42) | 27.3 (10-59) | 25.7 (1-46) | 26.0 (1-91) |
| Liczba jaj na dzień płodny – Number of eggs per fecundity day | 1.5 (-10) | 2.0 (1-14) | 1.9 (1-14) | 2.4 (1-20) | 1.4 (1-5) | 1.7 (1-10) | 1.9 (1-11) | 1.7 (1-12) | 1.8 (1-10) | 1.8 (1-20) |
| Płodność w ciągu całego życia samicy (liczba jaj) – Fecundity of female per whole life (number of eggs) | 30.6 (1-67) | 48.0 (16-105) | 47.1 (6-95) | 81.2 (21-295) | 44.8 (12-151) | 41.4 (2-67) | 44.3 (1-88) | 47.5 (13-110) | 46.8 (1-91) | 48.0 (1-295) |
WNIOSKI
- Miód pszczeli spełnia wymagania pokarmowe C. lactis umożliwiając mu rozwój i płodność na poziomie zapewniającym wzrost populacji gatunku, co jest jedną z przyczyn jego stosunkowo częstego i licznego występowania w tym produkcie.
- Pewne zróżnicowanie parametrów biologicznych rozkruszka uzyskanych w doświadczeniach na miodach odmianowych wskazuje na różny stopień atrakcyjności, a tym samym świadczy o różnej podatności miodu na inwazję szkodnika w zależności od odmiany produktu.
- Akceptację miodu jako pokarmu przez roztoczka suszowego można wykorzystać do celów doświadczalnych stosując ten produkt w czystej formie jako pożywkę (medium), lub też jako dodatek do diety w laboratoryjnej hodowli roztoczy.
LITERATURA
B a n a s z a k J. ( 1 9 8 0 ) – Badania nad fauną towarzyszącą w zasiedlonych ulach pszczelich. Fragm. Faun., 25 (10): 127-177.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 7 0 ) – Charakterystyka morfologiczna i biologiczno-ekologiczna Carpoglyphus lactis (L.) – gatunku występującego na miodzie naturalnym w przechowalniach i w ulach pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 14 (1-2-3): 109-127.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 7 1 a ) – Badania nad składem gatunkowym roztoczy w zasiedlonych ulach pszczelich i w przechowalniach miodu. Pszczeln. Zesz. Nauk. 15 (1-2): 69-80.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 7 1 b ) – Morfologia, biologia i ekologia Carpoglyphus lactis (L., 1758) (Glycyphagidae, Acarina). Prace Nauk. Inst. Ochr. Roślin, 13 (2): 63-166.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 7 8 ) – Płodność i rozwój niektórych gatunków roztoczy ulowych na pyłku. Pszczeln. Zesz. Nauk., 22: 173-180.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 8 3 ) – Mleczko pszczele jako pokarm Carpoglyphus lactis (L.) (Acarina, Glycyphagidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 27: 71-76.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 8 9 ) – Mites associated with honey bee (Apis mellifica L.) in Poland. Proc. XXXI-st Inter. Congr. Apiculture, Warsaw, Poland, Aug. 19-25, 1987; Bucharest, Romania, Apimondia Publishing House: 205-208.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 9 1 a ) – Roztocze (Acarida) pszczoły miodnej (Apis mellifera L.) w Polsce. Wiad. Parazyt., 37 (1): 91-94.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 9 1 b ) – Stored product mites (Acaroidea) in Polish bee hives. Proc. VIII-th Inter. Congr. Acarology, Česke Budejovice, Čechoslovakia, 1990.08.05-11; F. Dusbabek and V. Bukva (Eds); Modern Acarology, Co-published by SPB Academic Publishing bv, The Hague and Academia Prague, vol. 1: 615-619.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 9 2 ) – Skład gatunkowy i liczebność akarofauny w osypie naturalnym zimujących rodzin pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 36: 74-90.
strona 182C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 9 5 a ) – Mites (Acarina) important for Polish beekeeping. Proc. Symp. „Advances of Acarology in Poland”, Siedlce, Sept. 26-27, 1995; J. Boczek, S. Ignatowicz (Eds): 210.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 9 5 b ) – Results of acarological analyses of honey. Proc. Symp. „Advances of Acarology in Poland”, Siedlce, Sept. 26-27, 1995; J. Boczek. S. Ignatowicz (Eds): 204.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 9 6 a ) – Results of hygiene investigations of honey in relation to its acarological contaminations. IV Simposio de Propoleos y III de Apiterapia; 21-24 Agosto, 1996, La Habana, Cuba; Sci. Program y Resumenes: 27-28.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 9 6 b ) – Zagrjaznienije meda kleščami i nasekomymi. I-st Inter. Sci.-Practical Conference „Ecology and Apoidea Protection”, Dec. 17-19, 1996, Rybnoe, Ryazan Region, Russia; Abstracts: 74-75.
C h m i e l e w s k i W. ( 1 9 9 6 c ) – Acaro-entomofauna species composition of honey. Pszczeln. Zesz. Nauk., 40 (2):205-212.
G a p o n o v a V . S . , G r o b o v O . F . ( 1 9 7 8 ) – Kleščevyje bolezni pčeł. Rosselchozizdat, Moskva, 85-91.
G r o b o v O . F . ( 1 9 7 5 ) – Kleščevaja fauna gnezda medonosnoj pčeły i chranjaščegosja meda. Trudy Vsesojuz. Inst. Eksp. Veterinariji, 43: 225-267.
G r o b o v O . F . ( 1 9 9 1 ) – Klešči: parazity pčeł i vrediteli ich produkcii. Rosagropromizdat, 94ss.
H a r a g s i m O . , S a m š i ń á k K . , V o b r a z k o v a E . ( 1 9 7 8 ) – The mites inhabiting the bee-hives in ČSR. Z. Angew. Ent., 87 (1): 52- 67.
R o l n i k S . , S z m i d t A . ( 1 9 5 9 ) – Z badań nad entomofauną pasieki doświadczalnej w Nadleśnictwie Zielonka. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3 (2): 61-76.
BIOLOGICAL DATA OF DRIEDFRUIT MITE, CARPOGLYPHUS LACTIS (L.) (CARPOGLYPHIDAE, ACARI) FEEDING ON SEVERAL KINDS OF HONEY.
Wit Chmielewski
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Summary
Food acceptance of several Polish kinds of honey by Carpoglyphus lactis (L.), one of the most common apiary product pests, was studied. Examined kinds of honey such as accacia honey (from Robinia pseudacacia L.), buckwheat, lime, rape, blossom (from orchards), summer multiflore, honeydew (from conifers), nectar-honeydew were accepted by the pest. However, rape, buckwheat, and lime honey were slightly more preferred. An increase C. lactis population on honey was attributed to its intense consumption, reproduction, and development; these factors may explain the frequent infestation and contamination of natural honey with the mite.
Keywords: Acarina, driedfruit mite, biology, honey, pests.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 179, tab. 1: „Embrionic” → Embryonic
- s. 179 i 180, podpisy tab. 1 i 2: „controled” → controlled
- s. 182, summary: „accacia” → acacia
