WYBÓR MIEJSC GNIAZDOWANIA ORAZ STRUKTURA GNIAZD SAMOTKI MARCHWIANKI HYLAEUS SINUATUS (SCHENCK) (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)

tekst: Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska

strona 227

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996

Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W latach 1991-1995 badano w hodowli w osiatkowanych klatkach wybór miejsc gniazdowania (na 453 gniazdach) i strukturę gniazd (na 320 gniazdach) samotki marchwianki – Hylaeus sinuatus (Schenck). Zasiedlała ona puste łodygi – najchętniej serdecznika – Leonurus i kocimiętki – Nepeta, a także rurki papierowe, o średnicy 1-5 mm (najchętniej 2-3 mm) i długości 0,5-2 cm lub 9-16 cm. Gniazda miały 1-11 (średnio 2,5) komórek larwalnych, przedzielonych cienką, przezroczystą błonką. Gniazdo prawie zawsze zamknięte było korkiem (czasem 2-4 korkami) z podobnej błonki. 62,5% rurek z serdecznika zasiedlonych zostało od tyłu. Gatunek ten zimował w postaci przedpoczwarki.

<u>Słowa kluczowe:</u> Hylaeus, pszczoły samotnice, gniazdowanie, chów, zimowanie.

WSTĘP I METODYKA

Samotka marchwianka – Hylaeus sinuatus (Schenck) należy do pszczół samotnic szczególnie chętnie odwiedzających kwiaty marchwi. Jej rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze omówiliśmy we wcześniejszej pracy (R u s z k o w s k i, G o s e k 1995). W pracy obecnej zajęliśmy się wyborem przez tę pszczołę miejsc gniazdowania oraz strukturą jej gniazd, założonych w latach 1990-1995 (w hodowli w Puławach) w namiotach z siatki plastykowej, ustawionych na poletkach marchwi. Metodykę stosowaliśmy tu podobną, jak przy badaniu gnieżdżenia się miesiarek (G o s e k i in. 1992).

W hodowli naszej używaliśmy w poszczególnych latach różnych materiałów gniazdowych. Były to: puste łodygi serdecznika (Leonurus cardiaca i L. sibiricus), trzciny (Phragmites communis), kocimiętki (Nepeta nuda), kłosowca (Agastache rugosa) i pokrzywy (Urtica) – cięte w ten sposób, że jeden koniec zamknięty był węzłem (kolankiem łodygi), ale poniżej węzła pozostawał zwykle również krótki odcinek rurki; sztucznie nawiercane patyki bzu czarnego (Sambucus nigra) i maliny (Rubus idaeus); oraz rurki z kalki technicznej – zwijane na drutach do robienia swetrów, sklejane klajstrem z

strona 228

mąki pszennej i zalewane na tylnym końcu gipsem. Rurki gniazdowe umieszczano poziomo w drewnianej skrzyneczce (megachilniku) w ten sposób iż węzły łodygi i gipsowe korki znajdowały się przy tylnej (ślepej) ściance skrzynki.

WYNIKI

  1. Wybór miejsc gniazdowania.

W literaturze znaleźliśmy jedynie wzmiankę, że samotka marchwianka gnieździ się w martwych łodygach ziołorośli (C e l a r y, D y l e w s k a 1988).

Liczbę gniazd samotki marchwianki założonych w poszczególnych rodzajach materiałów podaje tab. 1. Widać z niej, że równie chętnie zasiedlane były rurki z serdecznika, kocimiętki i kalki technicznej, a trochę rzadziej – z kłosowca. Rurki z kalki technicznej bardzo chętnie zasiedlane były w 1994 r. (o średnicy 3 mm), a rzadko w latach 1991-1993 (gdy miały średnicę 4 mm i więcej). Ogólnie biorąc samotka ta zakładała gniazda w rurkach o średnicy od 1 do 5 mm, ale najchętniej 2 mm, a dość chętnie także i 3 mm (tab. 1).

U samotki marchwianki wystąpiło ciekawe zjawisko bardzo chętnego zasiedlania (w serdeczniku i trzcinie) tylnej części rurki (za kolankiem), do której musiała samica wchodzić od tyłu poprzez nieoświetloną część skrzynki. Nie jest wciąż jeszcze dla nas jasne, czy chodzi tu o wybór krótszej rurki, bo tylna część rurki była bardzo krótka (a zwykle i węższa niż przednia), czy też atrakcyjnym dla samic jest właśnie ukryte wejście do gniazda. Z 234 zasiedlonych patyków serdecznika 62,4% zostało zasiedlonych od tyłu; z 4 zasiedlonych patyków trzcinowych – wszystkie od tyłu.

Samotka ta najchętniej (w 56%) zasiedlała kanały krótkie, o długości 0,5-2 cm (w których zakładała 1-2 komórki larwalne), ale dość chętnie również kanały o długości 9-16 cm, a czasem nawet do 20 cm (tab. 2).

strona 229

T a b e l a 1 Wybór materiału gniazdowego i średnicy kanału przez samotkę marchwiankę (liczba gniazd zasiedlonych w poszczególnych latach) Selection of nest material and of canal diameter by Hylaeus sinuatus (number of settled nests in individual years)

Rok i materiał¹ / Year and material¹ Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 1,0 Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 1,5 Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 2,0 Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 2,5 Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 3,0 Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 3,5 Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 4,0 Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 4,5 Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 5,0 Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 6,0 Średnica kanału – Canal diameter (mm)²: 6,5
1991 L – – 11 – 4 – 1 – 1 – –
e – – – – – – 0 – 0 0 –
P – – – – 0 – 3 1 0 – 0
P
h
1992 L 2 2 49 – 25 – 1 – – – –
e – – – – – – 7 – 0 0 –
P
1993 L 0 – 26 1 9 – 1 – – – –
e – – – – – – 4 – – – –
P
1994 L 0 4 48 6 39 1 3 – – – –
e – – – – 56 – 4 – – – –
P – – 11 – – – – – – – –
A
g
1995 L 1 – 29 5 29 4 7 – – – –
e – – – – 2 – – – – – –
P – – 32 2 20 0 – – – – –
N
e

Odnośniki – Notes:

¹ Le – serdecznik – Leonurus cardiaca i L. sibiricus Ag – kłosowiec – Agastache rugosa Ne – kocimiętka – Nepeta nuda Ph – trzcina – Phragmites communis P – kalka techniczna – trace paper ² Jeśli otwór wylotowy gniazda był owalny, to brana była pod uwagę najmniejsza jego średnica The smallest diameter of outlet was taken into consideration if nest outlet was oval

strona 230

T a b e l a 2 Wybór długości kanału gniazdowego przez samotkę marchwiankę (liczba gniazd zasiedlonych w poszczególnych latach) Selection of the length of nest canal by Hylaeus sinuatus (number of settled nests in individual years)

Rok i materiał¹ / Year and material¹ Długość kanału – Length of canal (cm): 0,5-2² Długość kanału – Length of canal (cm): 2,5-4² Długość kanału – Length of canal (cm): 4,5-6² Długość kanału – Length of canal (cm): 6,5-8 Długość kanału – Length of canal (cm): 8,5-10 Długość kanału – Length of canal (cm): 10,5-12 Długość kanału – Length of canal (cm): 12,5-14 Długość kanału – Length of canal (cm): 14,5-16 Długość kanału – Length of canal (cm): 16,5-18 Długość kanału – Length of canal (cm): 18,5-20 Długość kanału – Length of canal (cm): 20,5-22
1991 Ph 4 – – – 0 0 0 0 0 0 –
Le 3 – – 2 5 5 0 1 0 1 –
1992 Le 66 – – – 1 4 5 5 – – –
P – – – – – – 1 6 0 – –
1993 Le 22 1 1 – 0 4 5 6 0 0 0
P – – – – – – 1 2 1 – –
1994 Le 51 4 1 5 9 13 11 4 1 1 –
P – – – – 4 11 17 25 3 – –
Ag 6 – – – 3 2 – – – – –

Odnośniki – Notes:

¹ Jak w tab. 1 – As in the table 1 ² Rurki zasiedlone od tyłu – The tubes settled from behind

  1. Struktura gniazda.

Budując gniazdo samica samotki przedziela kanał cienką ale mocną błonką, przezroczystą jak szkło. Następnie wypełnia, powstałą w ten sposób, komórkę larwalną (mniej więcej do połowy długości) mieszaniną nektaru i pyłku o gęstej, mazistej konsystencji, na powierzchni której składa jajo, zamyka komórkę znów taką samą błonką i przy tej błonce gromadzi pokarm dla następnego jaja, lub też poprzestaje na tej jednej komórce. Czasem w jednym gnieździe zakłada nawet kilkanaście komórek. Po zakończeniu budowy wszystkich komórek samica zamyka gniazdo korkiem z podobnej błonki, jak przedzielająca komórki larwalne, ale nieco grubszej. Czasem korków jest kilka.

Wylęgnięta z jaja larwa zjada stopniowo pokarm, a boki komórki wyściela przezroczystą błonką. Zimuje w postaci przedpoczwarki, która znajduje się w szczelnym futerale z tej błonki, przylegającym do ścian komórki. Wiosną, po ociepleniu się otoczenia, następuje przepoczwarczenie się samotek i wylot dojrzałych samców i samic.

Liczba komórek larwalnych w gnieździe wahała się od 1 do 11, wynosząc średnio 2,45. Gniazd z 1 komórką było 47,5%, z 2 komórkami –

strona 231

16,6%, z 3 – 13,4%, z 4 – 10,9%, z 5 – 3,1%, z 6 – 1,3%, z 7 – 3,1%, z 8 – 2,2%, z 9 – 0,9%, z 10 – 0,6% i z 11 – 0,3%. Długość komórki larwalnej wynosiła 4-10 mm (średnio 6,4 mm).

W większości gniazd (69,1%) pierwsza komórka budowana była tuż przy tylnej ścianie kanału gniazdowego, w innych (w 39,3% gniazd zakładanych od przodu i 20,4% gniazd od tyłu rurki) występowała pusta przestrzeń między komórką, a tylną ścianą kanału – którą nazwaliśmy „zapleczem gniazda”. Zaplecze to miało do 165 mm długości (ale średnio 21,4 mm w gniazdach zakładanych od przodu, a 2,6 mm w gniazdach od tyłu rurki.

Gniazda zakończone były z reguły korkiem. Bez korka było 2,5% gniazd, z 1 korkiem – 72,2%, z 2 korkami – 18,8%, z 3 korkami – 5,6%, a z 4 korkami – 0,9%. Było też jedno takie „gniazdo”, w którym oprócz korka zamykającego wylot kanału, nie było nic – nawet śladu jakiejkolwiek komórki – być może samica zamknęła przez pomyłkę inny kanał niż ten, w którym założyła komórki. Między ostatnią komórką a wylotem gniazda znajdował się zwykle (w 85,3% gniazd) przedsionek, przy czym przestrzeń między ostatnim korkiem a wylotem nazwaliśmy przedsionkiem zewnętrznym, a przestrzeń między korkiem a ostatnią komórką – przedsionkiem wewnętrznym. W wypadku kilku korków przedsionek wewnętrzny dzielił się na kilka (do 4) komór. Im więcej korków, tym prawdopodobnie gniazdo lepiej jest zabezpieczone przed wnikaniem doń pasożytów.

Przedsionek zewnętrzny występował w 39,1% gniazd, a długość jego wynosiła 1-158 mm (średnio 18,1). W rurkach z kalki (które nie mogły być nigdy zasiedlane od tyłu) przedsionek zewnętrzny występował w 42,9% gniazd, w serdeczniku zasiedlonym od przodu – w 59,3%, a w zasiedlonym od tyłu – w 25,2%, w trzcinie (zasiedlonej od tyłu) na 4 gniazda – 2 posiadały przedsionek zewnętrzny, a w kłosowcu na 5 gniazd od przodu i 6 od tyłu przedsionek miało tylko 1 gniazdo (od tyłu). Długość przedsionka zewnętrznego w kalce wynosiła 2-158 mm (średnio 31,4), w serdeczniku od przodu 1-140 mm (średnio 16,4 i od tyłu 1-8 mm(średnio 3,1), w trzcinie zaś i kłosowcu przedsionek ten miał zawsze około 5 mm.

Przedsionek wewnętrzny nie występował w 27,8% gniazd (zewnętrzny korek przylegał do ścianki zamykającej komórkę larwalną), w pozostałych (72,2%) gniazdach długość przedsionka wewnętrznego wynosiła 2-153 mm (średnio 43,3). 14,7% gniazd nie miało żadnego przedsionka, a korek znajdował się na samym brzegu wylotu kanału gniazdowego i tuż za nim ostatnia komórka larwalna. Ogólna długość części przedsionkowej (odległość od wylotu gniazda do najbliższej – czyli ostatniej – komórki) wynosiła od 0 do 153 mm (średnio 46,5 mm).

Oprócz przedsionków i zapleczy występowały w 9,7% gniazd puste przestrzenie międzykomórkowe. Zwykle występowała jedna taka przerwa przed ostatnią komórką (tylko w 3 gniazdach przed przedostatnią). Jeśli

strona 232

występowały dwie takie przestrzenie (w 5 gniazdach), to zawsze jedna przed ostatnią komórką a druga zwykle przed przedostatnią (w jednym tylko gnieździe o jedną komórkę wcześniej). W innym zaś gnieździe czterokomórkowym wystąpiły aż trzy przestrzenie międzykomórkowe. Przestrzenie te miały długość 5-125 mm (średnio 34,4 mm).

Na ryc. 1 przedstawione zostały trzy wybrane gniazda samotki marchwianki: I – z trzema żywymi przedpoczwarkami (z jesieni 1995 r.), II – z zamarłą larwą (z hodowli 1993 r.), III – (założone od tyłu rurki) z którego wylęgły się dwa osobniki samotki wiosną 1994 r.

rysunek kreskowy - trzy podłużne przekroje rurek gniazdowych, oznaczone I, II i III.

Ryc. 1 Gniazda samotki marchwianki (schemat): – The nests of Hylaeus sinuatus (schema): I – Gniazdo z trzema przedpoczwarkami (a – przegroda komórek larwalnych, b – korek, c – przedpoczwarka). The nest with three prepupae (a – partition wall of larval cells, b – stopper, c -prepupa). II – Gniazdo z zamarłą larwą i częściowo spożytym zapasem pokarmu (c – larwa). The nest with dead larva and partially consumed provision of food (c – larva). III – Gniazdo z dwu pustymi (wylęgniętymi) komórkami larwalnymi. The nest with two empty (emerged) larval cells.

fotografia (czarno-biała) - podłużny przekrój rurki gniazdowej z widocznymi komórkami i zimującymi przedpoczwarkami.

Ryc. 2. Gniazda samotki marchwianki z zimującymi przedpoczwarkami (w powiększeniu x3) The nests of Hylaeus sinuatus with hibernating prepupae (x3).

strona 233

PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI

  1. Samotka marchwianka – Hylaeus sinuatus (Schenck) gnieździ się w pustych łodygach ziołorośli – najchętniej serdecznika i kocimiętki – może się również gnieździć w rurkach papierowych.
  2. Zasiedla ona kanały o średnicy od 1 do 5 mm, ale najchętniej 2 mm i dość chętnie 3 mm.
  3. Gnieździ się w kanałach o różnej długości (0,5-20 cm), ale najchętniej 0,5-2,0 cm, a dość chętnie również 9-16 cm, przy czym 62,4% gniazd (te do 2 cm) zakładane było w serdeczniku od tyłu rurki.
  4. Najlepszym materiałem gniazdowym dla tej samotki wydają się więc rurki serdecznika o średnicy 2-3 mm, a długości przedniej (przed kolankiem) 10 cm i tylnej (za kolankiem) 2 cm.

LITERATURA

C e l a r y W., D y l e w s k a M. (1988) – Colletidae (Hymenoptera, Apoidea) Polski. Pol.Pis.Ent., 58(2):359-382.

G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B., K u n a K., C y b u l a A. (1992) – Wybór miejsc gniazdowania i wpływ jego na rozwój populacji miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.). Pszczeln.Zesz.Nauk., 36:125-137.

R u s z k o w s k i A., G o s e k J. (1995) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzaju Paraprosopis Popov (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 39(2):255-264.

THE SELECTION OF NESTING SITES AND THE NEST STRUCTURE OF HYLAEUS SINUATUS (SCHENCK) (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)

J. Gosek, A. Ruszkowski, K. Kaczmarska

Summary

An investigation took place from 1991 to 1995 into which nesting sites were most willingly selected by Hylaeus sinuatus (Schenck) it the net cages. 523 nests were tested. This species of bee selected the empty stalks of Phragmites, Agastache and the tubes from trace paper, but most often the stalks of Leonurus and Nepeta with a canal (hollow) diameter of 1-5 mm (mainly of 2-3 mm) and with a canal length of 0.5-20 cm (mainly 0.5-3 cm and 10-15 cm) were chosen. 62.5% of the nests in stalks of Leonurus were settled from behind. The nests contained 1-11 larval cells (average 2.5), separated by a thin, pellucid diaphragma. The nest was nearly always closed with a stopper (or with 2-4 stoppers) of a pellucid membrane. H. sinuatus hibernated as prepupa.

<u>Keywords:</u> Hylaeus, solitary bees, nesting, rearing, hibernating.

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 233, streszczenie: „it the net cages” → in the net cages

Podobne wpisy