MODEL MATEMATYCZNO – MORFOLOGICZNY PSZCZOŁY KAMPINOSKIEJ
tekst: Michał Gromisz, Mariusz Płatek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIII, 1999 — Michał Gromisz, Mariusz Płatek
strona 7PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIII 1999
Michał Gromisz, Mariusz Płatek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy, Polska
Streszczenie
Na podstawie badań 56 rojów w 38 pasiekach zlokalizowanych na terenie kampinoskiego kompleksu leśno-rolniczego skonstruowano model matematyczno–morfologiczny pszczoły kampinoskiej w zakresie trzech cech: długości języczka, szerokości IV tergitu odwłokowego i indeksu kubitalnego. Model ma służyć sprawnemu funkcjonowaniu hodowli zachowawczej pszczoły kampinoskiej.
Słowa kluczowe: pszczoła kampinoska, hodowla zachowawcza, model morfologiczny populacji.
WPROWADZENIE
Kiedy w 1956 roku Oddział Pszczelnictwa ISK przystąpił do tak zwanej inwentaryzacji pszczoły krajowej (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966), nie przypuszczano wówczas, że za kilka lat do naszych pasiek wprowadzone zostaną na stałe pszczoły obcych ras i rozpocznie się proces mieszańcowania populacji lokalnych. Już wtedy jednak myślano o ochronie pszczoły rodzimej, jako naturalnego zasobu materiału genetycznego, od wieków kształtowanego przez miejscowe warunki przyrodniczo-klimatyczne. Dalszy rozwój wydarzeń w naszym pszczelarstwie przyśpieszył jedynie realizację tych zamierzeń w postaci zamkniętych rejonów hodowli.
W 1976 roku utworzono rejon zamknięty pszczoły augustowskiej, a w cztery lata później – pszczoły kampinoskiej (Gromisz 1977, 1983, Tombacher 1983, Ostrowska 1983). Akt prawny dotyczący pszczoły kampinoskiej dawał jedynie podstawy administracyjne funkcjonowania hodowli zachowawczej, którą w zasadzie uprawiała już od dawna grupa warszawskich pszczelarzy. Dowodem na to była między innymi znana dawniej linia kampinoska, selekcjonowana przez M. Hetmana i B. Komorowskiego oraz innych hodowców (Gromisz 1972). Hodowla zachowawcza realizowana poprzez zamknięte rejony straciła obecnie na znaczeniu na rzecz
strona 8innych rozwiązań, mniej kłopotliwych (Gromisz 1988, 1995). Niezależnie jednak od stopnia zaangażowania administracyjnego i hodowlanego, populacja pszczoły kampinoskiej funkcjonuje nadal w swoim naturalnym środowisku, którego obszar obejmuje Kampinoski Park Nrodowy z obrzeżami.
Z taksonomicznego punktu widzenia pszczoła kampinoska jest zaliczana do lokalnej rasy środkowoeuropejskiej, podgatunku Apis mellifera mellifera, przede wszystkim z racji swojego geograficznego siedliska. Praktyczną weryfikację tego związku opieramy na ciemnym ubarwieniu oskórka jej ciała (Tombacher 1983). Hodowcy natomiast posługują się w tym celu modelem matematyczno-morfologicznym rasy środkowoeuropejskiej. Zgodność morfologiczna jest tutaj oczywista, ale w obrębie tej rasy pszczół ekotyp kampinoski charakteryzuje się swoistą kumulacją ilościową cech mierzalnych, jak każda tego typu populacja miejscowa. Dodajmy, że budowę modelu pszczoły rasy środkowoeuropejskiej oparto na parametrach morfologicznych populacji, która na obszarze od Wyżyny Lubelskiej poprzez Podlasie do Mazur, zachowała przynajmniej do lat siedemdziesiątych cechy wysokiej jednorodności, z wyraźnymi śladami regularnej zmienności na podłożu geograficznym (Gromisz 1963, 1967).
W niniejszej publikacji przedstawiamy model matematyczno–morfologiczny pszczoły kampinoskiej.
METODYKA
Opracowanie oparto na oznaczeniach morfologicznych próbek pszczół zebranych w roku 1976, w liczbie 56 z 38 pasiek, zlokalizowanych w rejonie Kampinoskiego Parku Narodowego (ryc.1). W każdej próbce dokonano pomiarów na 30 robotnicach następujących cech: długości języczka, szerokości IV tergitu odwłokowego i indeksu kubitalnego. Na podstawie tych pomiarów obliczono średnią wartość cech (x) dla rojów. Zbiór tych wartości scharakteryzowano średnią arytmetyczną generalną (X):
X = (Σx):n
oraz standardowym odchyleniem (S), które jest pierwiastkiem z wariancji (*S*2) czyli średniego kwadratu odchyleń:
*S*2 = Σ(x–X):(n-1)
symbol n oznacza w tych wzorach liczbę badanych rojów, dla szerokości IV tergitu i indeksu kubitalnego – 56, dla długości języczka – 54.
Parametry zbioru rojów (populacji) X i S posłużyły do konstrukcji modelu populacji. Jego zapis matematyczny jest następujący:
strona 9-3 < z < +3
z oznacza znormalizowaną wartość cechy roju według wzoru:
z = (x–X):S
We wzorze tym wartości X i S charakteryzują grupę rojów i jako takie są wartościami stałymi, natomiast x oznacza średnią wartość rzeczywistą cechy dowolnego roju, który jest poddawany modelowej weryfikacji. Ostateczna postać równania modelowego sprowadza się do zapisu:
Z = ax+b,
w którym współczynnik a i liczba stała b są inne dla każdej populacji pszczół i poszczególnych cech morfologicznych. Przedstawione w Wynikach obliczenia wartości a i b dotyczą pszczoły kampinoskiej, charakteryzowanej na podstawie długości języczka, szerokości IV tergitu i indeksu kubitalnego. Te konkretne dane modelowe przedstawiamy jednak na drugim planie. Eksponujemy natomiast model tej populacji pszczół oparty na sformalizowanej wartości S, jaką przyjęto w naszej hodowli zarodowej dla wygody i dużej przydatności praktycznej w ocenie morfologicznej selekcjonowanych linii pszczół trzech ras środkowoeuropejskiej, kraińskiej i kaukaskiej (Gromisz 1981).

WYNIKI
Populację pszczoły miodnej w rejonie Kampinoskiego Parku Narodowego reprezentowało w naszych badaniach 56 rojów, z których pobierano próbki robotnic do pomiarów długości języczka, szerokości IV tergitu odwłokowego i indeksu kubitalnego. Dla każdej próbki-roju oznaczano średnią arytmetyczną wartość cechy. Zbiór tych średnich wartości posłużył do szacowania parametrów populacji: wartości średniej (X), standardowego odchylenia (S) i średniego błędu średniej (S_x). Jedynie wartość średnia z tych obliczeń weszła do matematycznego modelu pszczoły kampinoskiej, natomiast S_x, a przede wszystkim S przyjęto jako informatyczną charakterystykę zmienności populacji, użyteczną w toku pracy hodowlanej. Z powodów formalnych przyjęliśmy bowiem do budowy modelu wzorcową dla hodowli zarodowej wartość S, która jest przeciętną z badań pod tym względem wielu populacji pszczół, a mianowicie:
długość języczka S = 0,0980 mm
szerokość IV tergitu S = 0,0412 mm
indeks kubitalny S = 3,215
Porównując te dane z cyframi w tabeli 1 dostrzegamy, że populacja pszczoły kampinoskiej jest od modelowej bardziej wyrównana w szerokości IV tergitu, ale mniej wyrównana w długości języczka i wartości indeksu kubitalnego.
Tabela 1 Charakterystyka morfologiczna populacji pszczoły kampinoskiej Morphological characteristic of the population of a Kampinos bee
| Cecha – Feature | Liczba rojów Number of bee colonies | średnia arytmetyczna arithmetic mean | Błąd średni średniej The average error of a mean | Standardowe odchylenie Standard deviation |
|---|---|---|---|---|
| Długość języczka Tongue length | 54 | 6,169 | 0,0144 | 0,1058 |
| Szerokość IV tergitu The width of tergit IV | 56 | 2,352 | 0,0037 | 0,0279 |
| Indeks kubitalny Cuboid index | 56 | 62,5 | 0,5626 | 4,281 |
Budowę modelu pszczoły kampinoskiej rozpoczynamy od rozwinięcia równania z = (x–X):S dla na przykład długości języczka:
z = (x–X):S=(x-6,169):0,0980+10,2041*x*-62,9490
Podobnie postępujemy w przypadku szerokości IV tergitu i indeksu kubitalnego. Odpowiednie równania podajemy w tabeli 2. Służą one do
strona 11obliczania znormalizowanych wartości cech rojów w odniesieniu do populacji modelowej, której średnia wartość znormalizowana równa się 0 a standardowe odchylenie 1. Pojemność modelu ograniczają krańcowe wielkości -3 i +3 i wszystkie roje które mieszczą się w tym przedziale, spełniają warunki przynależności do populacji pszczoły kampinoskiej.
Tabela 2 Model matematyczno-morfologiczny pszczoły kampinoskiej; z – znormalizowana wartość cechy, x – średnia wartość rzeczywista cechy dowolnego roju A mathematical-and-morphological model of a Kampin os bee; z – normalised value of a feature, x – mean real value of a bee colony feature
| Cecha – Feature | Równanie modelowe – A model equation |
|---|---|
| Długość języczka Length of tongue | z = 10,20408 x – 62,94898 |
| Szerokość IV tergitu Width of tergit IV | z = 24,27184 x – 57,08738 |
| Indeks kubitalny Cuboid index | z = 0,31104 x – 19,44012 |
Znając średnie rzeczywiste wartości poszczególnych cech danego roju, możemy określić jego miejsce w modelowej populacji. Wystarczy te wartości podstawić do wzoru w miejsce x i wykonać działanie. W praktyce najczęściej chodzi o weryfikację poszczególnych rojów, rzadziej większego ich zbioru. Należy oczekiwać, że najwięcej będzie ich z lokalizacją od -1 do +1, jak to wynika z właściwości rozkładu normalnego, którego warunki spełniają cechy ilościowe jednorodnych populacji. Dotyczy to także naszego zbioru rojów, którego parametry średnie posłużyły do konstrukcji modelu populacji. Zmienność w nim cech znormalizowanych przedstawiamy na rycinie 2 na tle modelowej krzywej zmienności. Stwierdzamy duże zbieżności, co nas zresztą nie dziwi, tak jak i drobne odchylenia, jakie tu występują. Wynikają one bowiem z różnicy stopnia wyrównania stwierdzonego w populacji doświadczalnej i przyjętego dla populacji modelowej. Krzywe zmienności dla długości języczka i indeksu kubitalnego są jakby nieco spłaszczone, a dla szerokości IV tergitu – nieco spiętrzone. W każdym jednak przypadku praktycznie wszystkie roje mieszczą się w modelu, a rozkład wartości ich cech zbliżony jest do normalnego. Świadczy to o jednorodności populacji, jeno że cechuje się ona sporą zmiennością, w czym nie upatrujemy mankamentu z powodu zachowawczego charakteru jej reprodukcji. Zapewnia to bowiem hodowcom większy komfort w staraniach o losowy dobór rodziców do kojarzenia w ciasnych granicach populacji zamkniętego rejonu. Na użytek
strona 12tych hodowców podajemy niżej model oparty wyłącznie na parametrach populacji pszczoły kampinoskiej, które podano w tabeli 1 (X i S):
dla długości języczka z = 9,45180x-58,30813
dla szerokości IV tergitu z = 35,84229x-84,30108
dla indeksu kubitalnego z = 0,23359x-14,59939

WNIOSKI
Populacja pszczoły nasiedlająca leśno-rolniczy kompleks kampinoski wykazuje się jednorodnością pod względem morfologicznym.
W hodowli zachowawczej ocenę morfologiczną pszczoły kampinoskiej ułatwi dopasowany do jej parametrów podany w pracy model populacji.
LITERATURA
Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966)- Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10(1-4):1-46.
Gromisz M. (1963)- Zmienność długości języczka pszczół w Polsce w zależności od szerokości geograficznej. Pszczeln. Zesz. Nauk., (1):15-22.7
strona 13Gromisz M. (1967)- Porównanie pszczoły z Podkarpacia z pszczołami północnej Polski (Apis mellifica mellifica L.) i dorzecza Dunaju (Apis mellifica carnica Pollm.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 11(1-3):1-35.
Gromisz M. (1972)- Ocena morfologiczna pszczół z pasiek zarodowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16:1-29.
Gromisz M. (1977)- Zamknięty rejon hodowli pszczoły leśnej. Pszczelarstwo, 28(12):3-4.
Gromisz M. (1981)- Morfologiczna ocena populacji rojów w pasiekach zarodowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 25:51-66.
Gromisz M. (1983)- Założenia hodowli zachowawczej pszczoły kampinoskiej. Pszczelarstwo. 34(12):5-7.
Gromisz M. (1988)- Masowa hodowla zachowawcza pszczoły kaukaskiej. Prace Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa, seria F nr 37.
Gromisz M. (1995)- O stanie krajowej hodowli pszczół i kierunkach jej rozwoju. Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Skierniewice.
Ostrowska A. (1983)- Historia organizacji zamkniętego rejonu hodowli pszczoły kampinoskiej. Pszczelarstwo, 34(10):3-4.
Tombacher J. (1983)- Czy istnieje pszczoła kampinoska? Pszczelarstwo, 34(9):6-7.
A MATHEMATICAL AND MORPHOLOGICAL MODEL OF A KAMPINOS BEE
M. Gromisz, M. Płatek
Summary
Close breeding bounds situated in the close vicinity of Warsaw was established to protect Polish honey bee against hybridisation. A Kampinos bee belonging to the Central Europe race and living in this area was described morphologically on the basis of the studies of 56 bee colonies in 38 bee yards. Morphological features such as the mean arithmetic feature value(X) and standard deviation (SD) were used to outline this bee race in the following common terms.
-3z+3,
where z is the normalised value of the feature of a bee colony derived from the following formula:
z = (x-X):S
where x is a mean real feature value of the bee colony. The final model formula for the individual features of a Kampinos bee is as follows:
for the length of the tonge z = 10,20408x-62,94898
for the width of tergit IV z = 24,27184x-57,08738
for the cubic index z = 0,31104x-19,44012
strona 14The normalised feature value is calculated putting a respective value of the mean feature of the bee colony into the following equation.
Keywords: a Kampinos bee, a conservative breeding, population morphological model.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 8: „Nrodowy” → Narodowy
- s. 8: „Σ(x-X):(n-1)” → Σ(x-X)²:(n-1)
- s. 10: „0,0980+10,2041x” → 0,0980=10,2041x
- s. 11, tab. 2: „Kampin os” → Kampinos
- s. 12, ryc. 2: „continuos” → continuous
- s. 13, streszczenie: „-3z+3″ → -3 < z < +3
- s. 13, streszczenie: „tonge” → tongue
