WYDAJNOŚĆ MIODOWA WAŻNIEJSZYCH ROŚLIN MIODODAJNYCH W WARUNKACH POLSKI. Część II

tekst: Zofia Demianowicz, Bolesław Jabłoński, Wanda Ostrowska, Stanisław Szybowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok VII, Nr 2, grudzień 1963 — Zofia Demianowicz, Bolesław Jabłoński, Wanda Ostrowska, Stanisław Szybowski

strona 95

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK VII Nr 2 GRUDZIEŃ 1963

Część II

Zofia Demianowicz, Bolesław Jabłoński, Wanda Ostrowska, Stanisław Szybowski

Zakład Pszczelnictwa I. S. — Skierniewice, Rolniczy Rejonowy Zakład Doświadczalny — Siejnik

WSTĘP

Praca ta obejmuje wyniki dalszych badań nad nektarowaniem i wydajnością miodową roślin w warunkach Polski. Ponadto zawiera również obserwacje, dotyczące oblotów pszczół prawie wszystkich badanych przez nas gatunków, zarówno w części I drukowanej w Pszczelniczych Zeszytach Naukowych w roku 1960 jak i niniejszej II. Takie uzupełnienie badań jest bardzo ważne z punktu widzenia pszczelarskiego, ponieważ nie każda dobrze nektarująca roślina jest intensywnie oblatywana przez pszczoły.

PRZEGLĄD LITERATURY

W podręczniku „Miedonosnyje rastienia” (1955 r.) Głuchow cytuje dane różnych autorów, dotyczące kilku opisanych przez nas gatunków.

  1. Według Gubina wydajność miodowa nostrzyku lekarskiego Melilotus officinalis dziko rosnącego wynosi 200 kg/ha, w uprawie zaś — 600 kg/ha. Według Ostaszczenko-Kudriawcewej najwyższa ilość nektaru wydzielona przez 1 kwiat tego gatunku może dojść do 0,26 mg.
  1. Średnio 1 kwiat jednoletniego nostrzyku białego (Hubamu) Melilotus albus f. annua wydziela 0,16 mg nektaru o koncentracji cukrów ponad 45%. Wydajność nektarowa w suche lato wynosiła 286 kg/ha przy ogólnej liczbie kwiatów 1.787.668.000 na 1 ha.
  1. Wydajność nektarowa lucerny siewnej Medicago sativa według starych danych jest bardzo niska od 8 do 14 kg/ha. Ostaszczenko-Kurdiawcewa oblicza ją na 136—240 kg/ha.
strona 96
  1. Wydajność cukrowa macierzanki zwyczajnej Thymus serpyllum według Głuchowa wynosi 181 kg/ha.
  1. Wierzbówka kiprzyca Chamaenerion angustifolium jest bardzo wrażliwa na temperaturę. Przy 24—28°C 1 kwiat średnio wydzielał od 4 do 6 mg cukrów dziennie, a w temperaturze 15—17° od 1,3 do 2,3 mg. Smaragdowa w 1952 r. określiła jej wydajność cukrową na 82 kg/ha przy 40.000.000 kwiatów na 1 ha. Wydajność nektarową podaje Głuchow na 500—600 kg/ha.
  1. Według Ostaszczenko-Kurdiawcewej dobrze nektaruje szałwia okręgowa Salvia verticillata. Średnio 1 kwiat daje od 0,22 do 1,42 mg nektaru na dobę o koncentracji cukrów 65%. Wydajność nektarowa wynosi 900 kg/ha. Smaragdowa w 1952 r. pod Moskwą określiła wydajność cukrową szałwi na 300 kg/ha.
  1. Asclepias syriaca według danych radzieckich należy do najlepszych roślin miododajnych. Przeciętnie 1 kwiat daje 15 mg nektaru w ciągu doby. Wydajność miodową średnio podają na 600 kg/ha. Notowano lata (1943 r.), kiedy przekraczała ona nawet 1000 kg/ha. Awetisjan (1963 r.) zwrócił uwagę na wpływ szerokości geograficznej i położenie nad poziom morza na nektarowanie roślin. Podaje on, że 1 kwiat wierzbówki Chamaenerion angustifolium w Austrii na 45° północnej szerokości geograficznej wydziela 0,170 mg cukrów, podczas gdy na 68° szerokości geograficznej północnej w Jakuckiej ASSR — 1,30 mg. W górach rośliny nektarują lepiej niż na nizinach, tak samo w okolicach o surowym klimacie lepiej niż łagodnym.

Należy również zaznaczyć, że w większości pszczelarskich podręczników rosyjskich podawane są tabelki wydajności miodowej roślin, przy czym obszar Związku Radzieckiego podzielono na 4 odrębne rejony: 1) pas środkowy, 2) obszar czarnoziemu — centralny, Ukraina i południe RSFR, 3) południowo wschodnie rejony Kazachstanu, 4) zachodnia Syberia. Jako przykład rejonizacji można podać wydajność miodową dwuletniego nostrzyku białego Melilotus albus, która w pasie środkowym oceniana jest na 200 kg, jednorocznego zaś na 130 kg, podczas gdy w obszarze czarnoziemów wydajność tego ostatniego osiąga 500 kg/ha, dwuletniego zaś jest taka sama jak w pasie środkowym (200 kg), a w południowo wschodnich rejonach Kazachstanu wynosi tylko 100 kg/ha.

Kulijew (1952) w swojej monograficznej pracy o miododajnych i pyłkodajnych roślinach Azerbajdżanu, podaje między innymi wydajność miodową nie tylko wielu gatunków roślin, ale również zbiorowisk i zespołów. Wydajność tę oblicza w inny sposób, niż ogólnie przyjęto. Na podstawie średniej ilości nektaru wydzielonej przez 1 kwiat w ciągu doby i liczby rozwiniętych kwiatów oblicza ogólną ilość nektaru, wydzieloną przez 1 roślinę. Przez przemnożenie otrzymanej wartości przez liczbę

strona 97

roślin na 1 ha uzyskuje on wydajność nektarową, a z niej cukrową lub też miodową.

Ponadto w związku z charakterystyką pszczelarską roślin podaje liczbę pszczół oblatujących 1 m2 danej uprawy czy zbiorowiska w ciągu 1 minuty oraz liczbę kwiatów, które pszczoła odwiedzi w tym samym czasie.

Pritsch (1963 r.) określa intensywność oblotów pszczół w procentach w stosunku do facelli błękitnej i na tej podstawie charakteryzuje wartość pożytkową 25 gatunków roślin uprawnych. Ponadto podaje porę dnia i temperaturę najbardziej sprzyjającą lotom pszczół, bezwzględną maksymalną liczbę pszczół na 1 ha poszczególnych upraw i określa ją również w stosunku do facelli, którą przyjmuje za 1.

W publikacjach pochodzących z Europy Zachodniej i krajów pozaeuropejskich nie podaje się wydajności miodowej roślin. Głównymi zagadnieniami, którymi tam zajmują się uczeni, jest ilość i jakość wydzielanego nektaru oraz czynniki wpływające na nektarowanie roślin.

W sporządzonym przez Maurizio (1960) zestawieniu wyników badań ilości nektaru i procentowej zawartości w nim cukrów, przeprowadzonych przez 12 autorów, są dane dotyczące tylko 2 ostatnio badanych przez nas gatunków, a mianowicie ognichy — Sinapis arvensis i wierzbówki — Chamaenerion angustifolium.

Według Maksymiukówny (Demianowicz i inni. 1960 r.) wierzbówka dobrze nektaruje w warunkach klimatycznych i glebowych Skierniewic, na polu uprawnym. Wartość cukrowa 10 kwiatów na dobę w obu latach badań wyniosła ponad 13 mg, a wydajność miodowa w 1958 r. osiągnęła 238 kg/ha.

MATERIAŁ I METODA BADAŃ

Do badań posłużyły nam: dwa gatunki roślin uprawnych — lucerna mieszańcowa (Medicago media L.) oraz nostrzyk biały (Melilotus albus Med.) dwuletni i jednoroczny; cztery gatunki roślin lekarskich: powszechnie znane w Polsce — naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea L.) tymianek właściwy (Thymus vulgaris L.) i nostrzyk lekarski (Melilotus officinalis Lam.) oraz rzadko uprawiana, mogąca jednocześnie służyć jako roślina ozdobna — szałwia muszkatołowa (Salvia sclarea L.); jedna bylina pszczelarska — trojeść amerykańska (Asclepias syriaca L.), która swego czasu wzbudziła duże zainteresowanie jako roślina przemysłowa kauczukodajna i włóknista.

Poza tym badaliśmy nektarowanie czterech gatunków chwastów polnych i ruderalnych. Są to: czyściec błotny (Stachys palustris L.) często spotykany wieloletni chwast na podmokłych polach, mokrych zaroślach

strona 98

i koło rowów; masowo występujące w zbożach jarych — łopucha, inaczej rzodkiew świrzepa (Raphanus raphanistrum L.) i ognicha, inaczej gorczyca świrzepa (Sinapis arvensis L.), z którymi obecnie prowadzi się walkę chemiczną na szeroką skalę. (W tym przypadku chodziło nam o ocenę stopnia zmniejszenia się zasobów pożytkowych, jakię poniesie pszczelarstwo przy masowym niszczeniu tych chwastów). Ponadto zajęliśmy się również roślinami przydroży i suchych wzgórz. Należą do nich szałwia okręgowa (Salvia verticillata L.) gatunek bardzo miododajny w Związku Radzieckim, farbownik lekarski (Anchusa officinalis L.) i ostrzeń pospolity (Cynoglossum officinale L.).

Określiliśmy również wydajność miodową czterech gatunków roślin dziko rosnących — bodziszka łąkowego (Geranium pratense L.) częstego składnika naszych łąk, wierzbówki kiprzycy (Chamaenerion angustifolium Scop.) w warunkach naturalnego lasu oraz 2 gatunków macierzanki — piaskowej (Thymus serpyllum L.) i zwyczajnej (Thymus pulegioides L.) rośliny nieużytków piaszczystych, łąk i widnych lasów.

Z roślin ozdobnych zbadaliśmy nektarowanie malwy ogrodowej (Althaea rosea Car.), tak często spotykanej w wiejskich ogrodach przy domach, i mniej znanej ślazówki ogrodowej (Lavatera trimestris C.) oraz bardzo dekoracyjnego powszechnie hodowanego w miastach pnącza — winobluszczu japońskiego (Parthenocissus tricuspidata Planchon).

Spośród omawianych tu 21 gatunków roślin, 11 badano w ciągu 2 lat, 10 — trzy i więcej lat.

Badane rośliny rosły w średnio zwartym łanie w większości przypadków na glebie bielicowej.

Nektarowanie 20 gatunków badano metodą pipetową (Demianowicz 1960 r.). Tylko dla nostrzyków (Melilotus albus Med. i M. officinalis Lam.) ze względu na ich drobne kwiaty zastosowano 2 inne metody badań: 1. wypłukiwano nektar wodą destylowaną i cukry oznaczano fotokolorymetrycznie zmodyfikowaną metodą Folin-Wu (Demianowiczowa i Ruszkowska 1959) i 2. nektar z kwiatów odwirowywano na wirówce, ilość jego oznaczano wagowo, procent cukrów przy zastosowaniu refraktometru Abbe’go.

Nektar pobierano w okresie pełni kwitnienia roślin conajmniej przez 3 dni, biorąc przeważnie po 3 próby (powtórzenia) dziennie. Zależnie od intensywności nektarowania danego gatunku i od metody którą się posługiwano, na jedną próbę brano nektar z 5, 10, 20 względnie nawet ze 100 kwiatów. Dla kwiatów wyjątkowo dużych i obficie nektarujących jak malwa ogrodowa (Althaea rosea Car.) i naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea L.) pobierano nektar z 5 kwiatów, a dla drobnych, wydzielających małe ilości nektaru kwiatów macierzanki (Thymus) i ognichy — (Sinapis arvensis L.) — z 20, z nostrzyków (Melilotus) natomiast ze

strona 99

100 i więcej. Badane rośliny były izolowane gazą przed odwiedzinami owadów na okres 1 doby.

Prowadzono obserwacje długości kwitnienia kwiatów wszystkich badanych gatunków oraz obliczano liczbę kwiatów na 1 m3 w sposób opisany w wyżej wymienionej pracy zbiorowej (Demianowicz i inni 1960 r.).

Oprócz tego obserwowano intensywność oblotów pszczół w czasie 4—6 dni pełni kwitnienia danego gatunku. Dla roślin zielnych posługiwano się przy tym ramką z drutu o wymiarze 1 m2. Obserwacje prowadzono co 2 godziny, począwszy od 5 rano do 19 wieczór, według czasu środkowo europejskiego. Zapisywano liczbę pszczół pracujących w danym momencie na powierzchni 1 m2. Obserwacje oblotów prowadzono tylko w Skierniewicach, a więc w tych samych warunkach glebowych i klimatycznych.

WYNIKI BADAŃ I OBSERWACJI

Największą ilość nektaru produkowały kwiaty malwy ogrodowej (Althaea rosea Car.), naparstnicy purpurowej (Digitalis purpurea L.) i trojeści amerykańskiej — (Asclepias syriaca L.), najmniejszą zaś kwiaty nostrzyku białego (Melilotus albus Med.) i lekarskiego (M. officinalis Lam.), zwłaszcza w warunkach klimatycznych Mazurów oraz 3 gatunki macierzanki — (Thymus) ze względu na małe wymiary kwiatów, a tym samym i nektarników (Tab. 1).

Bardzo wysoką wydajność miodową wykazały: dwuletni nostrzyk biały (Melilotus albus Med.) pod Puławami, trojeść amerykańska (Asclepias syriaca L.) i farbownik lekarski (Anchusa officinalis L.) w warunkach uprawnego pola. Z przebadanych przez nas roślin pszczelarskich trojeść okazała się najlepsza nie tylko pod względem wydajności miodowej, ale ilości wydzielonego nektaru przez 1 kwiat i wartości cukrowej. Interesująco przedstawiają się wyniki badań winobluszczu japońskiego (Parthenocissus tricuspidata Planchon). Gatunek ten równomiernie nektaruje i jest intensywnie oblatywany przez pszczoły, dostarczając im późnego pożytku. Należy do roślin o dobrej wydajności miodowej, podobnie jak naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea L.) i czyściec błotny (Stachys palustris L.). Średnią wydajność miodową wykazały: tymianek oraz macierzanki zwyczajna i piaskowa (Thymus vulgaris L., T. serpyllum L. i T. pulegioides L.); słabą wydajność miodową lucerna mieszańcowa (Medicago media L.); bardzo słabą — wierzbówka kiprzyca (Chamaenerion angustifolium Scop.), łopucha (Raphanus raphanistrum L.) i ognicha (Sinapis arvensis L.).

Po raz pierwszy podjęto w Polsce próbę klasyfikacji roślin nie tylko z punktu widzenia ich nektarowania, ale długości okresu kwitnienia

strona 100

Nektarowanie i wydajność Nektarsekretion und Honig

Nr Gatunek Pflanzenart Miejscowość Ort Rok badań Versuchsjahr Rodzaj gleby Bodenart Liczba roślin na 1 m2 Anzahl d. Pflanzen je m2 Liczba kwiatów na 1 m2 Anzahl d. Blüten je m2 Liczba dni pobierania nektaru Anzahl d. Tage d. Nektarentnehmens
1 2 3 4 5 6 7 8
Rośliny uprawne Skierniewice 1958 bielicowa 18,0 32 023 4
1 lucerna mieszańcowa „ 1959 lekka 28,3 29 038 4
(Medicago media L.) „ 1960 26,0 14 553 4
2 Nostrzyk biały dwuletni Siejnik 1956 brunatna średn. 143,0 407 121 4
(Melilotus albus Med.) Osiny/Puł. 1957 lessowa 24,5 547 982 5
Siejnik 1958 brunatna średn. 71,0 132 541 3
„ 1959 „ 157,0 640 901 4
3 Nostrzyk biały jednor. Siejnik 1958 brunatna średn. 152,0 149 840 3
(Melilotus albus f. annua) Skierniewice 1962 bielicowa lekka 63,0 27 909 5
Rośliny lekarskie Skierniewice 1958 bielicowa lekka 13,3 1 124 5
4 Naparstnica purpurowa „ 1959 „ 13,3 976 5
(Digitalis purpurea L.) „ 1960 „ 8,3 1 040 7
5 Nostrzyk lekarski Siejnik 1958 brunatna średn. 70,0 285 995 3
(Melilotus officinalis Lam.) „ 1959 „ 118,0 454 809 3
6 Szałwia muszkatołowa Skierniewice 1958 bielicowa lekka 4,0 12 758 4
(Salvia sclarea L.) „ 1960 „ 4,0 10 244 4
7 Tymianek właściwy Skierniewice 1958 bielicowa lekka — 98 280 3
(Thymus vulgaris L.) „ 1960 „ — 125 494 7
Rośliny pszczelarskie Skierniewice 1960 bielicowa lekka — 1 347 5
8 Trojeść amerykańska „ 1962 „ — 3 232 7
(Asclepias syriaca L.) „ 1963 „ — 2 604 4
Chwasty polne i ruderalne
9 Czyściec błotny Skierniewice 1960 bielicowa lekka 46,7 4 850 5
(Stachys palustris L.) „ 1962 „ 60,0 10 100 4
10 Gorczyca świrzepa Skierniewice 1958 bielicowa lekka 34,0 13 664 4
(ognicha) „ 1959 „ 30,0 10 564 8
(Sinapis arvensis L.) „ 1960 „ 45,0 12 688 7
„ 1962 „ 25,0 15 406 4
11 Rzodkiew świrzepa Skierniewice 1958 bielicowa lekka 41,0 15 364 4
(łopucha) „ 1959 „ 82,0 13 790 16
(Raphanus raphanistrum L.) „ 1960 „ 49,0 16 352 13
„ 1962 „ 68,0 18 834 4
strona 101

Tabela 1 miodowa roślin ergiebigkeit der Pflanzen

Liczba przebadanych kwiatów Anzahl d. untersuchten Blüten Średnia długość kwitnienia 1 kwiatu w dobach Mittellänge d. Blühdauer 1 Blüte in Tagen Ilość nektaru z 10 kw. na 1 dobę w mg Nektarmenge je 10 Blüten/24 Stunden mg: śred. Mittel Ilość nektaru…: min. Min. Ilość nektaru…: maks. Max. % cukrów Zucker %: śred. Mittel % cukrów…: min. Min. % cukrów…: maks. Max. Ilość cukrów 10 kwiatów/doba w mg Zuckerwert 10 Blüten/24 Stunden mg: śred. Mittel Ilość cukrów…: min. Min. Ilość cukrów…: maks. Max. Wydajność miodowa w kg/ha Honigergiebigkeit Kg/ha Autor Verfasser
9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
240 2 1,8 1,0 3,6 57,2 36,2 62,6 1,03 0,40 1,78 83 B. J.
360 2 2,3 1,3 4,0 31,7 15,4 51,2 0,73 0,34 1,20 53 B. J.
360 2 3,2 2,2 5,4 30,0 15,2 50,0 0,96 0,41 2,02 35 B. J.
1185 4,5 0,16 0,15 0,19 44,2 34,4 54,0 0,09 0,08 0,10 206 W. O.
1000 3,0 — — — — — — 0,33 0,21 0,61 678 Z. D.
1200 3,9 0,15 0,05 0,27 31,1 17,0 62,0 0,04 0,03 0,05 26 W. O.
3500 3,3 0,05 0,02 0,12 15,4 7,0 28,0 0,01 0,01 0,02 26 W. O.
1380 4,9 0,12 0,08 0,15 11,1 7,0 21,0 0,03 0,10 0,17 12 W. O.
2600 5,0 1,3 0,2 2,5 13,0 4,0 66,4 0,17 0,10 0,30 30 Z. D.
90 4 120,7 14,8 303,8 30,6 25,0 52,6 36,99 8,71 75,95 208 B. J.
150 4 106,2 65,0 169,4 37,3 26,5 52,4 39,64 30,22 66,66 194 B. J.
280 4 131,2 12,8 403,0 31,2 22,5 53,5 40,88 6,36 90,68 213 B. J.
1800 4,1 0,036 0,020 0,070 43,6 19,0 76,0 0,16 0,008 0,041 23,5 W. O.
2100 2,5 0,015 0,010 0,020 41,5 6,3 67,1 0,007 0,005 0,010 10,0 W. O.
80 1,5 28,7 18,7 42,8 25,3 17,5 38,7 7,26 4,24 11,85 174 B. J.
80 1,5 17,0 9,6 34,1 32,8 30,2 49,5 5,58 3,15 8,05 107 B. J.
120 2 1,4 0,4 2,3 36,4 27,6 50,2 0,51 0,13 0,80 125 B. J.
320 2 1,3 0,5 1,8 45,4 24,6 71,3 0,59 0,28 0,91 185 B. J.
150 5 70,1 36,9 173,6 31,7 16,2 50,0 22,25 13,17 37,08 187 Z. D.
280 5 103,9 40,6 175,7 27,4 21,2 62,0 28,51 10,61 48,76 576 Z. D.
120 5 83,5 47,3 220,1 32,3 24,2 47,8 27,36 17,69 55,16 438 Z. D.
150 2 15,9 5,4 35,9 49,7 26,8 67,5 7,90 1,72 20,64 96 B. J.
120 2 13,5 6,4 20,8 72,7 46,3 74,0 9,81 3,73 14,32 248 B. J.
160 1 1,5 0,8 6,9 67,3 59,1 73,6 1,01 0,55 2,48 17 B. J.
240 1 2,4 1,4 4,2 73,3 63,0 75,9 1,76 0,96 3,03 23 B. J.
210 1 3,6 1,8 7,1 67,2 57,8 75,3 2,42 1,42 3,84 38 B. J.
120 1 2,5 0,9 4,0 69,6 67,8 74,2 1,74 0,65 2,07 34 B. J.
160 1 2,7 1,1 4,2 45,6 26,8 61,8 1,23 0,41 1,94 24 B. J.
340 1 2,5 1,8 4,4 71,2 60,4 77,1 1,78 0,97 2,82 31 B. J.
270 1 4,6 2,2 13,9 59,3 40,9 69,2 2,73 1,38 5,65 56 B. J.
120 1 2,3 1,4 4,0 71,3 58,4 74,3 1,64 0,99 2,88 39 B. J.
strona 102

Tabela 1 — ciąg dalszy (lewa połowa rozkładówki, s. 102; bez tytułu, główka powtórzona)

Nr Gatunek Pflanzenart Miejscowość Ort Rok badań Versuchsjahr Rodzaj gleby Bodenart Liczba roślin na 1 m2 Anzahl d. Pflanzen je m2 Liczba kwiatów na 1 m2 Anzahl d. Blüten je m2 Liczba dni pobierania nektaru Anzahl d. Tage d. Nektarentnehmens
1 2 3 4 5 6 7 8
12 Ślaz dziki Skierniewice 1958 bielicowa lekka 17,0 2 300 7
(Malva silvestris L.) „ 1959 „ 11,7 1 846 4
Przydroża suche, wzgórza
13 Farbownik lekarski Skierniewice 1959 bielicowa lekka 6,3 22 188 7
(Anchusa officinalis L.) „ 1960 „ 6,3 26 371 8
14 Ostrzeń pospolity Skierniewice 1960 bielicowa lekka 12,5 6 881 7
(Cynoglossum officinale L.) „ 1963 „ 49,3 13 918 6
15 Szałwia okręgowa Lublin 1953 lessowa 5,0 9 460 30
(Salvia verticillata L.) Skierniewice 1959 bielicowa lekka 6,3 7 964 6
„ 1960 „ 6,3 9 186 6
Rosliny leśne
16 Macierzanka piaskowa Skierniewice 1958 bielicowa lekka — 44 195 3
(Thymus serpyllum L.) „ 1960 „ — 77 358 7
17 Macierzanka zwyczajna Skierniewice 1959 bielicowa lekka — 35 190 4
(Th. pulegioides L.) „ 1960 „ — 128 580 6
18 Wierzbówka kiprzyca Muszyna 1959 gliniasta — 450 4
(Chamaenerion angusti- „ 1960 „ — 467 9
folium L.)
Rośliny łąkowe
19 Bodziszek łąkowy Skierniewice 1959 bielicowa lekka 6,3 2 036 10
(Geranium pratense L.) „ 1960 „ 6,3 8 570 8
Rośliny ozdobne
20 Malwa ogrodowa Skierniewice 1958 bielicowa lekka 4,0 1 011 4
(Althaea rosea Car.) „ 1959 „ 4,0 720 5
„ 1960 „ 4,0 968 6
21 Ślazówka ogrodowa Skierniewice 1958 bielicowa lekka 13,3 2 688 4
(Lavatera trimestris C.) „ 1960 „ 13,3 2 392 4
22 Winobluszcz japoński Skierniewice 1959 bielicowa lekka — 10 068 10
(Parthenocissus tricuspidata „ 1960 „ — 14 428 7
Planchon) „ 1962 „ — 13 235 4
strona 103

Tabela 1 — ciąg dalszy (prawa połowa rozkładówki, s. 103; bez tytułu, główka powtórzona)

Liczba przebadanych kwiatów Anzahl d. untersuchten Blüten Średnia długość kwitnienia 1 kwiatu w dobach Mittellänge d. Blühdauer 1 Blüte in Tagen Ilość nektaru z 10 kw. na 1 dobę w mg Nektarmenge je 10 Blüten/24 Stunden mg: śred. Mittel Ilość nektaru…: min. Min. Ilość nektaru…: maks. Max. % cukrów Zucker %: śred. Mittel % cukrów…: min. Min. % cukrów…: maks. Max. Ilość cukrów 10 kwiatów/doba w mg Zuckerwert 10 Blüten/24 Stunden mg: śred. Mittel Ilość cukrów…: min. Min. Ilość cukrów…: maks. Max. Wydajność miodowa w kg/ha Honigergiebigkeit Kg.ha Autor Verfasser
9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
210 2 9,1 4,6 18,0 49,7 14,3 71,7 4,52 1,10 7,02 26 B. J.
120 2 11,0 4,1 15,2 63,7 31,0 72,3 7,01 3,61 9,43 32 B. J.
210 1,5 22,2 11,0 38,0 55,6 40,0 78,0 12,37 5,38 21,58 515 B. J.
210 1,5 17,3 6,6 25,8 47,6 35,0 71,4 8,23 4,30 11,07 407 B. J.
200 1,5 15,0 11,4 19,4 62,4 38,6 74,8 9,35 4,86 13,39 121 B. J.
180 1,5 9,5 5,2 18,6 65,1 48,0 78,0 6,21 3,83 11,37 162 B. J.
480 2 2,8 0,3 7,1 23,6 13,0 33,3 0,66 0,14 1,36 60 Z. D.
240 2 4,5 0,8 11,1 67,3 47,8 76,7 3,03 0,60 5,38 60 Z. D.
240 2 5,8 1,8 13,4 52,6 48,0 75,3 3,05 1,20 5,86 70 Z. D.
120 2 1,6 0,5 2,6 26,9 11,2 58,4 0,43 0,29 0,58 48 B. J.
360 2 1,8 1,0 2,2 42,8 19,0 63,0 0,77 0,26 1,23 149 B. J.
220 2 1,3 0,5 2,1 44,6 33,1 56,5 0,58 0,27 0,79 51 B. J.
300 2 1,1 0,4 2,2 45,5 29,1 74,3 0,50 0,20 0,81 161 B. J.
150 3 28,1 8,0 98,4 57,0 35,0 72,0 16,01 4,26 63,17 27 S. S.
360 3 29,1 6,2 79,6 44,5 15,0 68,0 12,95 1,92 24,97 23 S. S.
260 1 15,6 7,2 34,5 71,0 49,0 77,2 11,03 4,90 24,91 28 B. J.
200 1 12,9 3,5 27,2 57,7 47,0 73,0 7,44 2,06 15,73 80 B. J.
80 2 277,4 137,0 952,0 24,5 14,7 48,0 67,84 39,30 456,20 172 B. J.
100 2 259,5 77,3 998,5 25,0 12,0 60,3 64,56 28,65 124,74 116 B. J.
120 2 482,0 93,6 945,1 22,4 10,6 33,0 107,81 19,27 228,98 261 B. J.
120 2 68,0 28,0 156,2 12,4 10,5 60,4 8,40 6,80 25,20 56 B. J.
120 2 53,3 19,2 76,0 17,9 15,6 30,6 9,53 3,87 15,72 57 B. J.
300 2,5 8,9 4,1 12,2 67,2 46,0 78,0 5,98 3,41 9,37 188 B. J.
210 2,5 19,8 6,6 61,2 29,4 14,5 62,0 5,82 2,90 9,46 262 B. J.
120 2,5 10,5 2,3 22,2 48,7 38,4 76,8 5,11 1,38 11,44 211 B. J.
strona 104
Ryc. 1. Intensywność oblotów pszczół na różnych gatunkach roślin
Ryc. 1. Intensywność oblotów pszczół na różnych gatunkach roślin Intensität des Bienenbefluges auf verschiedene Pflanzenarten
strona 105
Ryc. 1 — ciąg dalszy (bez podpisu); oś pozioma na wszystkich wykresach: 5, 9, 13, 17, 21
Ryc. 1 — ciąg dalszy (bez podpisu); oś pozioma na wszystkich wykresach: 5, 9, 13, 17, 21
strona 106

i intensywności oblotów przez pszczoły. Tego rodzaju zestawienie ułatwi pszczelarzom ocenę miejscowości z punktu widzenia pszczelarskiego.

Ze względu na okres kwitnienia podzielono gatunki na 6 klas (tabela 2). Krótkotrwałych pożytków, od 3 do 4 tygodni (kl. I i II), dostarczają pszczołom np. gorczyca biała (Sinapis alba L.), macierzanka zwyczajna (Thymus pulegioides L.), rodzaj sparceta (Onobrychis) 3 gatunki, rzepak ozimy (Brassica napus v. oleifera Metzger.);

Tabela 2 Długość okresu kwitnienia gatunków Länge der Blühperiode der Pflanzenarten

Klasa Klasse Długość okresu kwitnienia w tygodniach Länge d. Blühperiode in Wochen Gatunek rośliny Pflanzenart
I około 3 ungefähr 3 Sinapis arvensis, Sinapis alba, Thymus pulegioides, Onobrychis transcaucasica, Onobrychis arenaria, Raphanus raphanistrum.
II około 4 ungefähr 4 Asclepias syriaca, Onobrychis viciaefolia, Salvia officinalis, Brassica napus v. oleifera, Parthenocissus tricuspidata, Borago officinalis, Eruca sativa, Geranium pratense, Salvia sclarea, Cynoglossum officinale.
III około 5 ungefähr 5 Phacelia tanacaetifolia, Nepeta cataria v. citriodora, Polemonium coeruleum, Fagopyrum esculentum, Lythrum salicaria, Trifolium repens, Marrubium vulgare.
IV około 6 ungefähr 6 Thymus vulgaris, Dracocephalum moldavicum, Leonurus cardiaca v. villosus, Digitalis purpurea, Melissa officinalis, Thymus serpyllum, Ruta graveolens, Hyssopus officinalis, Scrophularia nodosa, Althaea rosea, Malva silvestris.
V około 7 ungefähr 7 Echium vulgare, Lavatera trimestris, Salvia verticillata, Melilotus albus, Althaea officinalis, Chamaenerion angustifolium, Salvia nemerosa, Stachys palustris, Anchusa officinalis, Melilotus albus (f. annua).
VI 8—10 Nepeta grandiflora, Lamium maculatum, Medicago media, Lamium album, Ballota nigra.

długotrwałych zaś, od około 8 do 10 tygodni (kl. VI) — jasnota biała i plamista (Lamium album L. i L. maculatum L.), lucerna mieszańcowa (Medicago media L.) i mierznica czarna (Ballota nigra L.).

Ognicha i łopucha znalazły się w klasie I tzn. pożytków krótkotrwałych. Dotyczy to jednak egzemplarzy, rosnących w określonej uprawie. Każdy zabieg agrotechniczny, jak orka, podorywka, wydobywający na

strona 107

wierzch głębsze warstwy gleby, pobudza nowe nasiona do kiełkowania i zwykle w okolicy gatunki te kwitną przez cały sezon od wiosny do przymrozków.

Porą najintensywniejszego oblotu roślin przez pszczoły a więc i nektarowania ich kwiatów są godziny południowe. Wyjątek pod tym względem stanowi gryka (Fagopyrum esculentum Mnch.), która nektaruje bardzo krótko przed południem, od godziny 7 do 10—11 i winobluszcz japoński (Parthenocissus tricuspidata Planchon), który nektaruje tylko po południu, począwszy od godziny 12—13 do 19 wieczorem. Maksymalną liczbę pszczół — ponad 30 na 1 m2 można obserwować na nim o godz. 15. (wykres 1). Poza winobluszczem intensywne obloty pszczół obserwowano na macierzance zwyczajnej (Thymus pulegioides L.), szancie zwyczajnej (Marrubium vulgare L.) i trojeści amerykańskiej (Asclepias syriaca L.), przy czym maksimum oblotów przypada u tych gatunków około godz. 13.

Dobrze oblatywane przez pszczoły są trzy gatunki rodziny szorstkolistnych: farbownik (Anchusa officinalis L.), żmijowiec (Echium vulgare L.) i ostrzeń lekarski (Cynoglossum officinale L.) przy czym maksimum pszczół u farbownika przypada na godz. 11, u żmijowca na 13, a u ostrzenia na 15. Stosunkowo słabe obloty obserwowano na obu gatunkach jasnoty (Lamium album L.) i (L. maculatum L.), bodziszku łąkowym (Geranium pratense L.), krwawnicy pospolitej (Lythrum salicaria L.) i prawoślazie lekarskim (Althaea officinalis L.), bardzo słabe na koniczynie białej (Trifolium repens L.), rzepaku (Brassica napus v. oleifera Metzger), lucernie mieszańcowej (Medicago media L.), gorczycy białej (Sinapis alba L.), ognisze (Sinapis arvensis L.) i łopusze (Raphanus raphanistrum L.).

Gatunki, należące do tego samego rodzaju, są w różnym stopniu oblatywane przez pszczoły, np. rodzaj sparceta (Onobrychis), szałwia (Salvia), macierzanka (Thymus) itd.

Krzywe, przedstawiające obloty, są jednowierzchołkowe. Zdarzają się jednak i dwuwierzchołkowe, np. u ruty (Ruta graveolens L.), prawoślazu (Althaea officinalis L.), sparcety piaskowej (Onobrychis arenaria Ser.) i innych, co jest prawdopodobnie wynikiem zmniejszenia się intensywności dopływu nektaru w określonej porze dnia.

DYSKUSJA WYNIKÓW

Z roślin uprawnych niską wydajność miodową wykazała lucerna mieszańcowa Medicago media L. od 35 do 83 kg/ha. Wartość ta zajmuje pośrednie miejsce między danymi uzyskanymi przez Ostaszczenko-Kudriawcewą a podawanymi przez pszczelarskie podręczniki radzieckie. Według Kudriawcewej wydajność nektarowa różnych odmian

strona 108

lucerny siewnej M. sativa L. wahała się od 136 do 272 kg/ha, w podręcznikach zaś jej wydajność miodową określa się na 25 kg/ha.

Oba gatunki nostrzyków Melilotus albus Med. i M. officinalis Lam. w naszych warunkach okazały się bardzo wrażliwe na żyzność gleby i nieodpowiednią pogodę. Na Mazurach, koło Olecka, w 1956 r. wydajność miodowa dwuletniego nostrzyku białego wyniosła 206 kg/ha, na Lubelszczyźnie pod Puławami — 678 kg/ha. W pierwszym przypadku odpowiada ona według Szczerbiny wydajności nostrzyku w środkowym pasie ZSRR, w drugim zaś przewyższa ją nawet dla obszarów czarnoziemnych. Niższa wydajność nostrzyku na Mazurach wywołana jest gorszymi warunkami pogody. Bardzo słaby w warunkach Polski okazał się jednoletni nostrzyk biały. Wytworzył mało kwiatów na roślinach, zakwitł późno i jego wartość cukrowa (bezwzględna ilość cukrów wydzielona przez kwiaty w ciągu doby) była o połowę niższa niż dwuletniego. Również bardzo słabo wypadła wierzbówka kiprzyca (Chamaenerion angustifolium Scop.) w warunkach naturalnego lasu górskiego w Karpatach zachodnich, chociaż zgodnie z obserwacjami Awetisjana średnio kwiaty jej wydzielały więcej nektaru i jego wartość cukrowa była wyższa. Rośliny nie występujące w zwartych łanach wytworzyły bardzo mało kwiatów na jednostce powierzchni, co odbiło się ujemnie na ogólnej wydajności miodowej tego gatunku. Jest ona prawie 10-krotnie mniejsza od wydajności uzyskanej w Skierniewicach w 1958 r. w warunkach uprawnego pola, a 15-krotnie mniejsza od wydajności w pasie środkowym ZSRR.

Z innych badanych przez nas gatunków znacznie niższą wydajność miodową (60—70 kg na 1 ha) w warunkach Polski wykazała szałwia okręgowa Salvia verticillata L. w stosunku do danych radzieckich. Według Ostaszczenko-Kudriawcewej jej wydajność nektarowa przy koncentracji cukrów 65% wynosi 900 kg/ha. Po przeliczeniu na wydajność miodową wyniesie to 731 kg/ha. Smaragdowa w 1952 r. podaje, że wydajność cukrowa szałwi okręgowej wynosi pod Moskwą 300 kg/ha. W przeliczeniu na miód stanowi to 375 kg. Również znacznie niższą wydajność miodową (8-krotnie) wykazała macierzanka zwyczajna Thymus serpyllum L. w polskich warunkach w stosunku do danych radzieckich.

Farbownik lekarski Anchusa officinalis L. okazał się natomiast bardzo dobrą rośliną miododajną o długim okresie kwitnienia. Jego wydajność miodowa była 4, a nawet 5-krotnie wyższa niż w ZSRR.

Najwyższą wydajnością miodową, do 576 kg/ha charakteryzuje się trojeść amerykańska Asclepias syriaca L. Dane te są zbliżone do jej średniej wydajności miodowej dla ZSRR.

Dla 12 zbadanych przez nas gatunków nie udało się nam znaleźć

strona 109

w pszczelarskiej literaturze światowej danych liczbowych, dotyczących ich nektarowania i wydajności miodowej.

Opinie uczonych na temat wartości obserwacji oblotów pszczół są częściowo sprzeczne. Kulijew, który początkowo przywiązywał wielką wagę do obserwacji oblotów pszczół, jako podstawy do scharakteryzowania wartości pszczelarskiej danego gatunku, obecnie uważa, że liczba pszczół pracujących na jednostce powierzchni zależy nie tylko od stopnia nektarowania kwiatów, ale i od nasycenia danej miejscowości przez pszczoły.

Pritsch, który na podstawie liczby odwiedzin pszczół charakteryzuje również wartość pszczelarską badanych przez siebie gatunków roślin, uważa za cenne gatunki średnio, ale równomiernie oblatywane przez pszczoły w ciągu całego dnia.

Nasze obserwacje potwierdzają pogląd Kulijewa. Dodać jednak należy, że intensywność oblotów pszczół różnych gatunków roślin zależy nie tylko od ilości i gęstości wydzielanego przez kwiaty nektaru oraz od nasycenia okolicy przez pszczoły, ale także od liczby rozwiniętych kwiatów na jednostce powierzchni, jak również od ich wielkości.

Z roślin uprawnych w warunkach Skierniewic, podobnie jak w Niemczech, najlepiej była oblatywana przez pszczoły facelia Phacelia tanacaetifolia Benth.

Bardzo niska wydajność miodowa łopuchy Raphanus raphanistrum L. i ognichy Sinapis arvensis L. rosnących w zwartych łanach oraz słabe obloty ich przez pszczoły pozwalają przypuszczać, że nawet przy intensywnym zwalczaniu tych chwastów pszczelarstwo zbyt wiele nie straci.

Zmniejszenie się pożytków pyłkowych tak obficie wykorzystywanych przez pszczoły z tych roślin da się wyrównać dzięki rozszerzeniu uprawy takich gatunków jak kukurydza, konopie, koniczyny itp. dostarczających dużo pyłku.

WNIOSKI

  1. Bardzo wysoką wydajnością miodową, ponad 500 kg/ha charakteryzuje się trojeść syryjska Asclepias syriaca L. i farbownik lekarski Anchusa officinalis L. Bardzo słabą wydajność miodową wykazały: nostrzyk biały jednoroczny Melilotus albus f. annua Med. i chwasty z rodziny krzyżowych — łopucha Raphanus raphanistrum L. i ognicha Sinapis arvensis L.
  1. Wyniki naszych badań nad wydajnością miodową farbownika lekarskiego Anchusa officinalis L. były wyższe przeszło 4 i 5-krotnie od danych radzieckich, znacznie natomiast niższe dla 5 gatunków: macierzanki zwyczajnej Thymus pulegioides L., szałwi okręgowej Salvia ver-
strona 110

ticillata L., wierzbówki kiprzycy Chamaenerion angustifolium Scop. nostrzyku lekarskiego Melilotus officinalis Lam. i jednorocznego nostrzyku białego Melilotus albus f. annua Med. Podobne dla 2 gatunków: nostrzyku białego dwuletniego Melilotus albus Med. i trojeści amerykańskiej Asclepias syriaca L., dla 12 pozostałych gatunków opracowano je po raz pierwszy.

  1. Intensywność oblotów przez pszczoły tylko do pewnego stopnia charakteryzuje wydajność miodową danego gatunku rośliny.
  1. W długości kwitnienia różnych gatunków roślin istnieje duża rozpiętość, od 3 do 10 tygodni.

LITERATURA

Awetisjan G. A. (1963) — Geograficzeskaja izmienczywost niektaroproduktiwnosti miedonosnych rastienij i miedosborow. XIX Mieżdunarodnyj Kongres po Pczełowodstwie. Moskwa. 207—223.

Białobok S. i inni (1955) — Drzewoznawstwo. PWRiL. Warszawa.

Demianowicz Z. i Ruszkowska B. (1959) — Gryka jako roślina pożytkowa. Pszczel. Zesz. Nauk. 3 (1) : 11—24.

Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Pszczel. Zesz. Nauk. 4 (2) : 87—103.

Głuchow M. M. (1955) — Miedonosnyje rastienija. Sielchozgiz. Moskwa.

Komarow P. M. i Gubin A. F. (1937) — Pczełowodstwo. Sielchozgiz. Moskwa.

Komarow P. M., Kopelkijewskij G. W. i inni (1955) — Pczełowodstwo. Sielchozgiz. Moskwa.

Kulijew A. M. (1952) — Zadaczi izuczenija miedonosnych i pierhanosnych rastienij Azerbajdżana. Akad. Nauk. Moskwa.

Maurizio A. (1960) — Bienenbotanik. Büdel-Herold. Biene u. Bienenzucht. 68—104. München.

Pritsch G. (1963) — Beobachtungen über die Stärke des Bienenbefluges an verschiedenen landwirtschaftlichen Nutzpflanzen. XIX. Intern. Bienenzüchter Kongress. Prag.

МЕДОПРОДУКТИВНОСТЬ ВАЖНЕЙШИХ МЕДОНОСНЫХ РАСТЕНИЙ В УСЛОВИЯХ ПОЛЬШИ

(Часть II)

Зофия Демянович, Болеслав Яблонски, Ванда Островска и Станислав Шибовски

Резюме

В этой работе представлены результаты исследований нектаровыделения и медопродуктивности 21 вида травянистых растений (Таблица 1). Одинадцать из них были исследованы в первые.

Нектар 19 видов собирался пипетками, а двух — Melilotus albus Med. обыкновенного и однолетнего — центрифугированием. Процентное содержание сахаров в нектаре определялось при помощи рефрактометра.

strona 111

Кроме того в одинаковых почвенных и климатических условиях, велись наблюдения продолжительности периода цветения 49 видов и частоты посещения пчёлами 45 видов медоносов.

Наиболее высокой медопродуктивностью отличались среди описанных новоисследованых видов Asclepias syriaca L., Anchusa officinalis L. и Melilotus albus Med. последний на лёссе.

HONIGERGIEBIGKEIT WICHTIGERER HONIGTRACHTPFLANZEN UNTER DEN IN POLEN HERRSCHENDEN BEDINGUNGEN

(Teil II)

Z. Demianowicz, B. Jabłoński, W. Ostrowska i S. Szybowski

Zusammenfassung

Diese Arbeit schildert uns die Erfolge betreffs der Nektarsekretion und der Honigergiebigkeit, die auf Grund der 21 Arten Honigtrachtpflanzen, unter denen elf zum ersten Mal überhaupt, durchgeführten Untersuchungen erhalten wurden.

Bei 19 Arten wurden Nektarproben mit Pipetten entnommen, bei Melilotus albus Med. und M. officinalis Lam. wurde der Nektar durch Zentrifugieren gewonnen. Zuckergehalt des Nektars wurde mit Hilfe des Abbé Refraktometers bestimmt. Auserdem hat man Beobachtungen der Blühdauer von 49 Pflanzenarten, wie auch Beobachtungen der Bienenbeflüge von 45 Arten in denselben Bedingungen, bei gleichen Boden und Klimaverhältnissen, durchgeführt.

Die beste Honigergiebigkeit unter 21 letztens untersuchten Arten bewiesen: Asclepias syriaca L., Anchusa officinalis L. und Melilotus albus Med., der letzte auf Lössboden.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 95: „Miedonosnyje rastienia” → Miedonosnyje rastienija
  • s. 95: „Ostaszczenko-Kurdiawcewa” → Ostaszczenko-Kudriawcewa
  • s. 96: „Ostaszczenko-Kurdiawcewej” → Ostaszczenko-Kudriawcewej
  • s. 98: „jakię” → jakie
  • s. 99: „1 m3″ → 1 m2
  • s. 101, tab. 1, nostrzyk lekarski 1958, kol. 17: „0,16″ → 0,016
  • s. 102, tab. 1: „Rosliny leśne” → Rośliny leśne
  • s. 105, ryc. 1: „Chamaenerion angustifolia” → Chamaenerion angustifolium
  • s. 106, tab. 2: „Salvia nemerosa” → Salvia nemorosa
  • s. 110, streszczenie: „Одинадцать” → Одиннадцать
  • s. 110, streszczenie: „в первые” → впервые
  • s. 111, streszczenie: „новоисследованых” → новоисследованных
  • s. 111, streszczenie: „Auserdem” → Außerdem

Podobne wpisy