TERMINY POJAWU I OGÓLNE ZNACZENIE GOSPODARCZE PSZCZÓŁ POROBNICOWATYCH (HYMENOPTERA, ANTHOPHORIDAE)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Andrzej Kosior, Tadeusz Pawlikowski, Jan Fijał, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Andrzej Kosior, Tadeusz Pawlikowski, Jan Fijał, Krystyna Kaczmarska
strona 219PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996
(HYMENOPTERA, ANTHOPHORIDAE)
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Andrzej Kosior*, Tadeusz Pawlikowski, Jan Fijał*, Krystyna Kaczmarska**
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy *Polska Akademia Nauk, Zakład Ochrony Przyrody, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków **Zakład Ekologii Zwierząt UMK, ul. Gagarina 9, 87-100 Toruń
Streszczenie
Na podstawie własnych obserwacji z lat 1959-1989 oraz danych z literatury zestawiliśmy daty pojawu 23 gatunków pszczół samotnic z rodziny porobnicowatych (Anthophoridae). Udało się je podzielić na 5 grup: pszczoły wczesnowiosenne (początek pojawu III-IV, środek V), wiosenne (początek IV-V, środek VI), wiosenno-letnie (początek IV-V, środek – początek VII), wczesnoletnie (początek VI, środek – połowa VII) i późnoletnie (początek w VI, środek – przełom VII-VIII).
Do pszczół wczesnowiosennych zaliczyliśmy: Anthophora plumipes (Pallas) i Eucera tuberculata Fabr.; do wiosennych – Xylocopa valga Gerst. i X. violacea (L.), E. longicornis (L.) i A. plagiata (Ill.); do wiosenno-letnich – A. quadrimaculata (Panz.), A. retusa (L.), E. interrupta Baer i Ceratina cyanea (Kirby); do wczesnoletnich – Tetralonia dentata Klug, Anthophora bimaculata (Panz.), A. pubescens (F.), Amegilla quadrifasciata Vill. i prawdopodobnie E. polonica Ruszk.; do późnoletnich – Anthophora furcata (Panz.), A. borealis Mor. i T. macroglossa Ill.
Omówiono również ogólne znaczenie gospodarcze polskich gatunków pszczół z rodziny Anthophoridae.
<u>Słowa kluczowe:</u> pszczoły samotnice, fenologia, Eucera, Anthophora, Amegilla, Tetralonia.
WSTĘP I METODYKA
W poprzednich pracach (Ruszkowski 1966, 1994; Ruszkowski, Biliński 1995; Ruszkowski i in. 1994b, 1995, 1996) staraliśmy się zestawić listę roślin pokarmowych i ustalić potencjalne znaczenie gospodarcze możliwie wszystkich polskich gatunków pszczół porobnicowatych (Anthophoridae), z wyjątkiem gatunków pasożytniczych, którymi planujemy zająć się w którejś z następnych prac.
W pracy obecnej zajęliśmy się terminami pojawu dorosłych
strona 220osobników badanych gatunków pszczół w różnych rejonach Polski, a także częściowo na terenie sąsiednich krajów. Na podstawie własnych połowów i obserwacji z lat 1959-1989 oraz na podstawie literatury zestawiliśmy dane o początku i końcu pojawu 23 gatunków pszczół porobnicowatych. Są to:
Anthophora plumipes (Pallas) – porobnica włochatka;
A. retusa (Linnaeus) – p. jasnotowa (nazwana w poprzedniej pracy – Ruszkowski i in. 1995 – mylącą nazwą „czerwcowa”,
A. quadrimaculata (Panzer) – p. ruda;
A. plagiata (Illiger) – p. mularka;
A. bimaculata (Panzer) – p. chabrówka;
A. furcata (Panzer) – p. drewniarka;
A. pubescens (Fabricius) – p. opylona;
A. borealis Morawitz – p. koniczynówka;
A. crinipes Lepeletier – p. czteropaska;
Amegilla quadrifasciata Villers – p. przepaskowana;
Eucera longicornis (Linnaeus) – kornutka koniczynowa;
E. interrupta Baer – k. wykowa;
E. tuberculata Fabricius – k. komonicowa;
E. polonica Ruszkowski – k. polska;
Tetralonia dentata Klug – rozrożka chabrowa;
T. macroglossa Illiger – r. ślazowa;
T. hungarica (Friese) – r. farbownikowa;
T. salicariae Lepeletier – r. krwawnicowa;
Ceratina cyanea (Kirby) – rożyca pospolita;
C. callosa Fabricius – r. niebieska;
C. dentiventris Gerstaecker – r. śródziemnomorska;
Xylocopa valga Gerstaecker – zadrzechnia czarnoroga;
X. violacea (Linnaeus) – z. fioletowa.
Jest to druga nasza praca tego typu. Poprzednia (Ruszkowski i in. 1994a) dotyczyła smuklików z rodzaju Halictus Latr.
Omówiono w tej pracy również ogólne znaczenie gospodarcze polskich gatunków należących do rodziny porobnicowatych.
WYNIKI
Badane 23 gatunki pszczół porobnicowatych (tab. 1) można w przybliżeniu podzielić na 5 grup: wczesnowiosenne, wiosenne, wiosenno-letnie, wczesnoletnie i późnoletnie.
Najwcześniej pojawiała się u nas porobnica włochatka – Anthophora plumipes (Pallas) – jedna z najpospolitszych pszczół wczesnowiosennych. W Puławach pojawiała się na początku kwietnia, w innych rejonach Polski
strona 221czasem w końcu marca, a w Niemczech nawet na początku marca i latała do połowy lub końca czerwca. Porobnica ta chętnie oblatuje m. in. sady i krzewy owocowe (Ruszkowski 1966, Ruszkowski i in. 1995).
Drugą wczesnowiosenną pszczołą była kornutka komonicowa – Eucera tuberculata Fabr. – pszczoła w Polsce rzadka, a w Niemczech latająca od połowy kwietnia do połowy lipca. Do tej grupy należy też prawdopodobnie włączyć rożycę niebieską – Ceratina callosa Fabr.
Do pszczół wiosennych zaliczyliśmy tu te gatunki, które pojawiają się w kwietniu lub maju, a środek okresu ich pojawu przypada na czerwiec. Należą do nich zadrzechnia czarnoroga – Xylocopa valga Gerst. i fioletowa – X. violacea (L.), kornutka koniczynowa – E. longicornis (L.), porobnica mularka – A. plagiata (Ill.), a prawdopodobnie także rozrożka farbownikowa – Tetralonia hungarica (Friese), gatunek w Polsce niezwykle rzadki. Zadrzechnia czarnoroga występowała w Polsce od początku maja do połowy lipca, a poza Polską – od połowy kwietnia do końca sierpnia; zadrzechnia fioletowa obserwowana była tylko poza Polską – od początku kwietnia do początku sierpnia. Kornutka koniczynowa latała od końca kwietnia do początku września – liczniej jednak spotykana była tylko w okresie maj-lipiec. Jest to cenny zapylacz koniczyny czerwonej (Ruszkowski i in. 1994b), choć lokalnie tylko występujący w większej liczbie. Porobnica mularka, również znana jako zapylacz koniczyny czerwonej (Ruszkowski i in. 1995) latała od końca lub połowy maja do końca lipca.
Do gatunków wiosenno-letnich zaliczyliśmy te, które pojawiały się w maju lub końcu kwietnia i latały do września, tak że środek ich pojawu przypadał na początek (rzadziej środek) lipca. Należą tu: porobnica ruda – A. quadrimaculata (Panz.) i jasnotowa – A. retusa (L.), kornutka wykowa – E. interrupta Baer oraz rożyca pospolita – Ceratina cyanea (Kirby). Najwcześniej z nich pojawiała się porobnica jasnotowa, bo w Polsce od końca kwietnia, a w Niemczech już od połowy tego miesiąca; najpóźniej – kornutka wykowa, bo od połowy maja. Jesienią wszystkie te gatunki latały do połowy września, tylko porobnica jasnotowa, czasem do końca września.
Za gatunki wczesnoletnie uznaliśmy te, które zaczynały loty w czerwcu, latały do końca sierpnia (wyjątkowo do początku września), a środek ich pojawu przypadał na połowę lipca. Były to: rozrożka chabrowa – Tetralonia dentata Klug, porobnice – chabrówka – Anthophora bimaculata (Panz.), opylona – A. pubescens (F.) i przepaskowana – Amegilla quadrifasciata Villers oraz prawdopodobnie kornutka polska – Eucera polonica Ruszk.
Za gatunki późnoletnie przyjęliśmy takie, które pojawiały się w czerwcu i latały do września, a środek ich pojawu przypadał na przełom lipca i sierpnia. Były to: porobnica drewniarka – Anthophora furcata (Panz.) latająca od początku czerwca do końca września, oraz porobnica koniczynówka – A. borealis Mor. i rozrożka ślazowa – T. macroglossa Ill., które latały od końca czerwca do początku września.
strona 222T a b e l a 1
Początek i koniec pojawu pszczół porobnicowatych (Anthophoridae) w różnych rejonach The beginning and the end of flying season of anthophorid-bees in various regions
| Gatunek Species | POLSKA – POLAND: Lubelskie¹ | POLSKA – POLAND: Zamojskie² | POLSKA – POLAND: Rzeszowskie³ | POLSKA – POLAND: Polska Zach. i Śr.⁴ | POLSKA – POLAND: Polska połudn.⁵ | POLSKA – POLAND: Pomorze I⁶ | POLSKA – POLAND: Pomorze II⁷ | POLSKA – POLAND: Mazury⁸ | NIEMCY GERMANY⁹ | LITWA LITHUANIA¹⁰ | UKRAINA ¹¹ | Ogółem Total |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Anthophora: | ||||||||||||
| plumipes | 8.4- 7.6 | 29.4-29.5 | 6.4- 4.6 | 27.3-15.5 | 31.3-29.5 | 2.4-21.4 | 21.4-18.6 | 13.5-15.5 | 3.3-28.6 | 23.4-13.5 | 13.4- | 3.3-28.6 |
| retusa | 17.6-14.7 | 27.5-26.7 | 11.6- 5.7 | 25.4-15.6 | 20.5-28.9 | 25.4- 4.5 | 24.5-18.6 | 14.5-15.6 | 15.4-28.6 | 3.5-14.5 | 28.5- 9.7 | 15.4-28.9 |
| quadrimaculata | 12.6- 9.9 | 7.5-26.8 | 23.6- 6.8 | 25.5- 6.9 | 22.6- 4.9 | 16.6-29.7 | – | 28.5-31.7 | 19.6-19.8 | 4.7-30.7 | 19.6-29.7 | 7.5- 9.9 |
| plagiata | 17.6-26.6 | 19.6-24.7 | 17.6- 5.7 | 23.3-15.7 | – 6.7 | 2.6-27.7 | 18.6- | 27.5-25.7 | 15.5-23.7 | – 5.7 | 13.6-20.6 | 15.5-27.7 |
| crinipes | – | – | – | – | – | – | – | – | 4.6- | – | – | 4.6- |
| bimaculata | 23.6- 8.8 | 4.7-25.7 | -19.7 | 5.6-15.8 | – | 9.7-19.8 | -27.7 | -19.7 | 16.6- 7.9 | 6.7- 2.9 | 13.7- 3.8 | 5.6- 7.9 |
| furcata | 8.6- 6.9 | 14.6-26.8 | 15.6-17.8 | 29.6-17.8 | 15.6-21.9 | 15.6-11.8 | – | 5.6-12.8 | 18.6-15.9 | 12.7-27.7 | 20.6-27.8 | 5.6-21.9 |
| pubescens | 17.6-23.8 | – | – | 3.7-25.7 | – | – | – | – | – | – | – | 17.6-23.8 |
| borealis | 8.7- 6.9 | – | – | – | – | – | – | – | 27.6-16.8 | – | – | 27.6- 6.9 |
| Amegilla: | ||||||||||||
| quadrifasciata | 8.6- 6.9 | – | -3.9 | 15.7- | – | – | – | – | – | – | – | 8.6- 6.9 |
| Eucera: | ||||||||||||
| tuberculata | 1.5- | 8.5- | 27.5- 9.6 | – | – | – | – | – | 15.4-11.7 | – | – | 15.4-11.7 |
| longicornis | 16.5¹⁸-16.8 | 8.5-26.7 | 15.5- 1.9 | 25.5-15.7 | 25.4-24.7 | 29.4-21.6 | -26.7 | 22.5-18.7 | 20.5-23.7 | 29.5-15.6 | 3.5-17.7 | 29.4- 1.9 |
| interrupta | 16.5¹⁸-17.9¹⁹ | 16.5-15.8 | – | 15.6-25.6 | – | – | – | – | – | – | – | 16.5-17.9 |
| polonica | 6.7-31.7 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 6.7-31.7 |
| Tetralonia: | ||||||||||||
| dentata | 5.7-22.8 | 11.7-26.7 | 26.7-12.8 | 5.6-25.7 | 13.7- | – | – | – | – | – | – | 5.6-22.8 |
| hungarica | – | – | – | – | – | 11.6- | – | – | – | – | -15.6 | 11.6-15.6 |
| macroglossa | 29.6- 3.9 | 3.7-26.7 | – | -25.7 | – | 20.7- | – | – | -12.8 | – 5.8 | – | 29.6- 3.9 |
| salicariae | 19.7- 3.9 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 9.7¹⁷- | 9.7- 3.9 |
| Gatunek Species | POLSKA – POLAND: Lubelskie¹ | POLSKA – POLAND: Zamojskie² | POLSKA – POLAND: Rzeszowskie³ | POLSKA – POLAND: Polska Zach. i Śr.⁴ | POLSKA – POLAND: Polska połudn.⁵ | POLSKA – POLAND: Pomorze I⁶ | POLSKA – POLAND: Pomorze II⁷ | POLSKA – POLAND: Mazury⁸ | NIEMCY GERMANY⁹ | LITWA LITHUANIA¹⁰ | UKRAINA ¹¹ | Ogółem Total |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ceratina: | ||||||||||||
| callosa | – | – | – | – | – | – | – | – | .4- | – | – | .4- |
| cyanea | 9.6-20-8 | 27.5-11.7 | 25.6- | 5.5-15.9 | 5.5- 9.8 | – | 1.5-14.9 | 2.7-20.7 | – | 26.5-10.7 | – | 1.5-15.9 |
| dentiventris | – | – | – | – | – | – | – | – | 2.7- | – | – | 2.7- |
| Xylocopa: | ||||||||||||
| violacea | – | – | – | 2.4?¹²- | 10.4¹⁴- | – | – | 5.4¹⁵- | 17.4- .6 | 26.4¹⁶- | 13.5- 1.8 | 2.4- 1.8 |
| valga | -27.6 | 10.5- | 25.5- | 18.5¹²-20.7¹³ | – | – | – | – | – | 24.5-15.8 | 15.4-29.8 | 15.4-29.8 |
Odnośniki – Notes:
¹ Okolice Puław – Puławy (woj. Lublin) and the neighbourhood 1959-1986 leg. A. Ruszkowski, M. Biliński, M. Zadura, K. Kaczmarska, K. Kuna, J. Ruszkowska – det. A. Ruszkowski;
² Woj. Zamość 1985-1989 – leg. A. Kosior, J. Fijał, T. Pawlikowski, M. Biliński – det. T. Pawlikowski;
³ Woj. Rzeszów + woj. Przemyśl + dorzecze Sanu (basin of a San river) (Banaszak 1973c, 1979, 1984);
⁴ Woj. Poznań + Mazowsze (Mazovia) (Banaszak 1971a, 1973a, 1976, 1979, 1989);
⁵ Southern Poland (Dylewska 1962, 1966, 1988, 1991);
⁶ Pomerania (Alfken 1913, Blüthgen 1919);
⁷ Pomerania (Banaszak 1973b, 1975, 1982);
⁸ Masuria (Alfken 1912, Möschler 1938);
⁹ (Alfken 1912, 1914, Stoeckhert 1933, 1954, Schmiedeknecht 1930);
¹⁰ (Adolph 1934, Monsevičius 1987);
¹¹ (Wierzejski 1874, Kinel i Noskiewicz 1924, Malyschev 1931);
¹² Zawiercie (woj. Katowice) (Banaszak 1979);
¹³ Kielce (woj. Kielce) (Banaszak 1979);
¹⁴ Cegled (Węgry-Hungary) 1981 leg. M. Biliński – det. A. Ruszkowski;
¹⁵ Jałta (Krym-Crimea) 1989 leg. S. Rajchert – det. A. Ruszkowski;
¹⁶ Teheran (Iran) 1964 leg. S. Tirgari – det. A. Ruszkowski;
¹⁷ Matogoł (Kazachstan-Kazakhstan) 1977 leg. M. Biliński – det. A. Ruszkowski;
¹⁸ 16.5.1975 wyląg samic w nieogrzewanej szklarni (z gniazd założonych w 1974 r.) – 16.5.1975 female emergence in unwarmed glassroom (from the nests settled in 1974);
¹⁹ Wyląg samców II pokolenia: 17.9.1975 i po 1.10.1975 (z gniazd założonych w 1975 r.). – Emergence of males of second generation: 17.9.1975 and after 1.10.1975 (from the nests settled in 1975).
strona 224Widzimy, że okresy występowania dorosłych pszczół porobnicowatych są bardzo zróżnicowane, podobnie zresztą jak i ich główne rośliny pokarmowe. Większość porobnicowatych gnieździ się w poziomej powierzchni ziemi, niektóre tylko w glinianych ściankach (np. porobnica mularka, włochatka i przepaskowana) lub w drewnie (zadrzechnie, porobnica drewniarka), czy w pustych pędach roślin (rożyce). Do sztucznego chowu dla zapylania roślin uprawnych wykorzystywana już jest porobnica mularka, a prawdopodobnie będzie też można użyć do tego porobnicę przepaskowaną, rudą i drewniarkę (Ruszkowski i in. 1996).
Gdy chodzi o ogólne znaczenie gospodarcze pszczół porobnicowatych w Polsce, to należy do nich szereg potencjalnych zapylaczy roślin uprawnych. Drzewa i krzewy owocowe oblatują chętnie: porobnica włochatka (zwłaszcza jabłonie i porzeczki), zadrzechnia czarnoroga (zwłaszcza wiśnie i śliwy) oraz rożyca pospolita (maliny i jeżyny); lucernę siewną, sierpowatą i mieszańcową – porobnica ruda, przepaskowana i drewniarka, a w pewnym stopniu także rozrożka chabrowa, farbownikowa i wielka; koniczynę czerwoną – porobnica mularka, ruda, koniczynówka i przepaskowana oraz kornutka koniczynowa i komonicowa; wykę kosmatą i siewną – porobnica mularka oraz kornutka wykowa i polska; komonicę – kornutka komonicowa i porobnica przepaskowana; esparcetę – porobnica koniczynówka; nostrzyk – rozrożka krwawnicowa. Wiele też gatunków porobnic i rozrożek chętnie oblatuje różne rośliny zielarskie i ozdobne.
STWIERDZENIA KOŃCOWE
- Do pszczół porobnicowatych należy szereg potencjalnych zapylaczy drzew i krzewów owocowych oraz pastewnych roślin motylkowych, a także różnych roślin zielarskich i ozdobnych.
- Pod względem terminu pojawu pszczoły te można podzielić na 5 grup: wczesnowiosenną, wiosenną, wiosenno-letnią, wczesnoletnią i późnoletnią.
LITERATURA
Adolph W. (1934) – Materiały do znajomości fauny pszczół Wileńszczyzny. Prace Tow. Przyj. Nauk w Wilnie, 8:217-254.
Alfken J.D. (1912): Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver. Danzig, 34:1-96.
Alfken J.D. (1913): Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-ökon. Gesell. Königsberg, 53:114-182.
Alfken J.D. (1914): Die Bienenfauna von Bremen. Abh. Natur-wiss. Ver. Bremen, 1912, 22:1-220
Banaszak J. (1971: Obserwacje nad porobnicą murarką – Anthophora parietina Fabr. (Hymenoptera, Apoidea). Pol.Pismo Entomol., 41(2):371-381.
strona 225Banaszak J. (1973a) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., B, 26:33-78.
Banaszak J. (1973b) – Pszczołowate (Apoidea) Wolińskiego Parku Narodowego. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., B, 26:79-88.
Banaszak J. (1973c) – Materiały do znajomości fauny pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) Rzeszowszczyzny. Pol. Pismo Entomol., 43:55-60.
Banaszak J. (1975) – Materiały do znajomości fauny pszczół (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych nad dolną Wisłą. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., C, 28:109-122.
Banaszak J. (1976) – Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) Ogrodu Botanicznego w Poznaniu. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., C, 29:71-85.
Banaszak J. (1979) – Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. II. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., C, 32:59-68.
Banaszak J. (1982) – Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) polskiego pobrzeża Bałtyku. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., C,33:7-38.
Banaszak J. (1984) – Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. III. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., C, 34:127-147.
Banaszak J. (1988) – Zbiór żądłówek (Hymenoptera, Aculeata) prof. Edwarda Lubicz-Niezabitowskiego. Acta Univ. Lodz., Folia Zool.-anthr., 6:73-81.
Banaszak J. (1989) – Fenologia pszczół (Hymenoptera, Apoidea) nizin środkowopolskich. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., C, 38:123-136.
Blüthgen P. (1919) – Die Bienenfauna Pommerns. Stett. Ent. Z., 8:65-131.
Dylewska M. (1962) – The Apoidea of the Pieniny National Park. I. Megachilidae and Apidae (partim). Acta Zool. Cracov., 7:423-481.
Dylewska M. (1966) – The Apoidea of the Babia Góra Mountain. Acta Zool. Cracov., 11:111-175.
Dylewska M. (1988) – Apoidea of the Ojców National Park. I. Acta Biol. Cracov., Zool., 30:19-72.
Dylewska M. (1991) – Apoidea of the Tatra Mountains and the adjacent area. I. Acta Zool. Cracov., 34(1):189-265.
Kinel J., Noskiewicz J. (1924) – Zapiski entomologiczne z Kasowej Góry. Kosmos, 49(1):128-134.
Malyschev S. J. (1931) – Lebensgeschichte der Holzbienen Xylocopa Latr. (Apoidea). Z. Morphol. Ökol. Tiere, 23(1-2), Berlin.
Monsevičius V. C. (1987): 36 novych dla Litovskoj SSR vidov pčelinych obnarużennych w 1976, 1979-1985 gg. Novyje i redkije vidy nasekomych, soobščenija i opisanija 1987 goda, 66-79 s.
Möschler A. (1938) – Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung. Schr. Physik.-ökon. Gesell. Königsberg, 70(2):243-287.
Ruszkowski A. (1994) – Rośliny pokarmowe południowych i wschodnich gatunków kornutki oraz znaczenie gospodarcze całego rodzaju Eucera Scopoli (Apoidea, Anthophoridae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 38:171-182.
Ruszkowski A., Biliński M. (1996) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze niektórych mniej znanych gatunków pszczół porobnicowatych (Hymenoptera, Anthophoridae. Biul. Ekol.
Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J., Jabłoński B., Kaczmarska K., Kuna K., Cybula A. (rękopis nieopubl.) – Wybór miejsc gniazdowania i struktura gniazd niektórych ziemnych pszczół samotnic (Hymenoptera, Apoidea).
Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K. (1994a) – Okresy pojawu smuklików z rodzaju Halictus Latr. w różnych rejonach. Biul. Ekol., 3:3-18.
strona 226Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K., Zadura M., Kosior A. (1995) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze porobnic z rodzaju Anthophora Latr. (Hymenoptera, Anthophoridae). Biul. Ekol., 5:34-59.
Ruszkowski A., Biliński M., Kosior A. Kaczmarska K. (1994b) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze polskich gatunków kornutki (Eucera Scopoli, Apoidea, Anthophoridae) oraz opis nowego gatunku. Pszczeln. Zesz. Nauk., 38:155-170.
Schmiedeknecht O. (1930) – Die Hymenopteren Nord- und Mitteleuropas. Jena.
Stoeckhert F. K. (1933) – Die Bienen Frankens (Hym., Apid.). Deutsch.Ent.Z., 1932.
Stoeckhert F. K. (1954) – Fauna Apoideorum Germaniae. Abh. Bayer. Akad. Wissensch., Mathem.-naturwiss. Klasse, NF, 65: 5-87.
Wierzejski A. (1874) – Dodatek do fauny błonkówek (Hymenoptera). Spr. Kom. Fizjogr., 8:253-273.
APPEARANCE PERIODS AND A GLOBAL ECONOMIC IMPORTANCE OF ANTHOPHORID BEES (ANTHOPHORIDAE, HYMENOPTERA)
A. Ruszkowski, M. Biliński, A. Kosior, T. Pawlikowski, J. Fijał, K. Kaczmarska
Summary
The appearance periods of 23 anthophorid bee species were compiled, based on our own observations (1959-1989) and on the available literature. These species may be divided into five groups: an early spring group (which begins to appear in March-April and whose mid-point is in May), a spring group (appearing in April-May with a mid-point in June), a spring-summer group (appearing in April-May with a mid-point at the beginning of July), an early summer group (appearing at the beginning of June, with a mid-point in July), and a late summer group (appearing at the beginning of June with a mid-point at the end of July or at beginning of August).
The early-spring species were: Anthophora plumipes (Pallas) and Eucera tuberculata F.; the spring species – Xylocopa valga Gerst., X. violacea (L.), E. longicornis (L.) and A. plagiata (Ill.); the spring-summer species – A. quadrimaculata (Panz.), A. retusa (L.), E. interrupta Baer and Ceratina cyanea (Kirby); the early-summer species – Tetralonia dentata Klug, Anthophora bimaculata (Panz.), A. pubescens (F.), Amegilla quadrifasciata Vill. and probably E. polonica Ruszkowski; the late-summer species – Anthophora furcata (Panz.), A. borealis Mor. and T. macroglossa Ill.
The global economic importance of Polish anthophorid bees was also described.
<u>Keywords:</u> solitary bees, phenology, Eucera, Tetralonia, Anthophora, Amegilla.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 223, tab. 1: „9.6-20-8″ → 9.6-20.8
