WYKORZYSTANIE MODELU DO STEROWANIA FUNKCJONOWANIEM RODZINY PSZCZELEJ
tekst: Andrzej Migacz, Ryszard Tadeusiewicz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Andrzej Migacz, Ryszard Tadeusiewicz
strona 117PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985
Andrzej Migacz
AR Kraków
Ryszard Tadeusiewicz
AGH Kraków
WPROWADZENIE
W najprostszym ujęciu technika modelowania komputerowego polega na obliczeniowym przewidywaniu zdarzeń i sytuacji, które mogą wystąpić w systemie rzeczywistym.
Dysponując modelem komputerowym można kontrolować skutki określonych działań przed ich rzeczywistą realizacją. Można również wypracować decyzje o czasie podjęcia tych działań w interesujących nas warunkach. W ten sposób model ułatwia sterowanie złożonym systemem, gdyż pozwala dobierać odpowiednie decyzje metodą prób i błędów także w tych warunkach kiedy wyznaczenie optymalnego postępowania jest niewykonalne ze względu na złożoność systemu, nieliniowości, sprzężenia wewnętrznego a wreszcie udziału czynników losowych. Znając stan obiektu w określonym momencie czasu oraz dysponując możliwością rejestrowania czynników zewnętrznych oddziaływujących na obiekt (np. warunków atmosferycznych) mamy zazwyczaj możliwość z wykorzystaniem modelu obliczyć przybliżone wartości poszczególnych parametrów opisujących obiekt w kolejnych chwilach czasu. Przy w miarę wiarygodnym modelu takie przybliżenie może być wystarczające dla celów praktycznych. Symulacyjny model funkcjonowania rodziny pszczelej — Migacz i Tadeusiewicz 1982 i 1983, odznacza się zadowalającą dokładnością i w miarę trafnie odwzorowuje życie rodziny pszczelej w dowolnych warunkach atmosferycznych i przy rozmaitych oddziaływaniach człowieka. Biorąc pod uwagę powyższe, w roku 1983 prowadzono równolegle pomiary weryfikacyjne na testowej rodzinie pszczelej i wobec pozytywnych rezultatów wykorzystywano model do określenia optymalnych terminów i sposobów wykonywania prac pasiecznych w sezonie.
strona 118
ZAPOBIEGANIE RÓJKOM I ROZMNAŻANIE RODZIN PSZCZELICH
Naturalnym sposobem rozmnażania się rodziny pszczelej jest rójka. Nie jest to jednak zbyt dobry sposób dla powiększenia liczebności nowoczesnej pasieki między innymi ze względu na trudności kontroli samego procesu wychodzenia roju.
Pszczelarz staje więc równocześnie przed dwoma problemami:
— jak zapobiegać wyjściu roju,
— jak powiększyć liczebność pasieki.
Jednym ze skuteczniejszych sposobów (o czym wie każdy doświadczony pszczelarz) jest wykonanie odkładów. Rodzi się więc pytanie kiedy i w jakim czasie wykonać odkłady?
Arbitralne ustalenie czasu wykonania odkładu mija się z celem, gdyż odpowiedź jest następująca: dzielić rodziny należy wówczas kiedy osiągną „pełną dojrzałość biologiczną”, tj. gotowość do zebrania miodu lub wydania roju [1]. Gromisz 1975.
Jak wynika z literatury istnieją pewne wymierne parametry w strukturze rodzniy pszczelej, które ten stan określają. I tak wg. Martina [2] 1963 w rodzinie istnieje nadmiar karmicielek oraz duże zagęszczenie pszczół zbieraczek na plastrach. Pogląd ten wynika również z badań Taranowa 1961 [8] a także i wielu innych autorów.
Wszystko to, zależy wybitnie od aktualnego sezonu pasiecznego, a konkretnie warunków atmosferycznych i pożytkowych tak, że zastosowanie tutaj modelu jest prawie konieczne. W sezonie pasiecznym 1983 r. użyto więc modelu dla określenia czasu wykonania odkładów. Jako kryterium przyjęto:
— stosunek larw do karmicielek,
— stosunek pszczół robotnic do larw,
i wartości te metodą modelowania wyliczano.
Wyniki zebrano w tablicy 1, zaś graficznie zilustrowano na rys. 1. Z ich analizy wynika, że największe dysproporcje w stosunkach larw do karmicielek i robotnic do larw wystąpiły w okresie od 24.06 do 4.07
Tabela 1 Wyliczone z modelu parametry charakteryzujące stan rodziny pszczelej pod kątem nastroju rojowego z uwzględnieniem pożytków pszczelich
| Krok modelu | 5 | 15 | 25 | 35 | 45 | 55 | 65 | 75 | 85 | 95 | 105 | 115 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Data | 5.IV. | 15.IV. | 25.IV. | 5.V. | 15.V. | 25.V. | 14.V. | 14.VI. | 24.VI. | 4.VII | 14.VII. | 24.VII. |
| Stosunek larw do karmicielek α | 0.92 | 1.52 | 1.50 | 0.87 | 0.99 | 0.99 | 0,67 | 0.63 | 0.47 | 0,05 | 0.01 | 0,27 |
| Stosunek robotnic do larw β | 6.88 | 3.99 | 3.87 | 3.27 | 2.37 | 2.75 | 3.84 | 4.38 | 6.94 | 63,72 | 96.33 | 80,10 |
| Pożytek nektarowy w jednostkach względnych | 0.17 | 0.50 | 0.33 | 0.33 | 1.0 | 1.0 | 0.50 | 0.25 | 0.25 | 0.17 | 0.07 | 0.07 |
1983 roku. Zgodnie więc z przyjętym wcześniej kryterium odkłady wykonano w tym właśnie okresie.
W pasiece autora wykonano 4 odkłady uzyskując zadowalające wyniki tzn.

— nie było strat w miodzie odebranym w stosunku do pozostałych rodzin produkujących,
— zarówno rodziny macierzyste jak i odkłady (wykonane na zasklepiony matecznik pół na pół pszczół i ramek) jesienią odznaczały się wyrównaną (około 20 tysięcy), liczbą pszczół oszacowanych według liczby plastrów obsiadanych „na czarno” *).
W roku 1984 wg. omówionych kryteriów w pasiece AR w Krakowie wykonano 9 odkładów w celu powiększenia liczebności pasieki. W warunkach nieco innego typu gospodarki tutaj stosowanej, lokalnych warunkach pożytkowych i warunkach atmosferycznych wiosny 1984 r., okres optymalny wyliczony z modelu wypadł na dni od 25.05 do 5.06.1984 r.
W związku z powyższym wspomniane odkłady wykonano w tym czasie. Z przyczyn technicznych zastosowano naturalny i z naturalnym wyborem wychów matek pszczelich.
Wszystkie 9 odkładów osiągnęło w jesieni liczebność około 22 tysięcy pszczół oszacowana wg. obsianych „na czarno plastrów”.
*) Według oszacowań własnych jeden plaster znormalizowanego ula wielkopolskiego obsiada „na czarno” około 2000—2100 pszczół. Ponieważ ocena „na czarno” jest b. subiektywna, więc przy stosowaniu jej, każdorazowo (dla potrzeb aktualnie prowadzonego doświadczenia) przeprowadzono oszacowanie metodą zważenia odpowiedniej liczby plastrów z pszczołami a następnie tych samych plastrów bez pszczół.
strona 120Również i nastrój rojowy (silny w warunkach 1984 roku) został opanowany.
Wyciągając wniosek stwierdzić należy dużą przydatność modelu (w sposób gospodarczy) dla pszczelarza w wyborze czasu a nawet sposobu przeprowadzenia omówionych prac pasiecznych. Czas ten jeśli ma być optymalny będzie inny w każdym sezonie pasiecznym, a trafną odpowiedź może dać tylko model.
WYMIANA MATEK PSZCZELICH
Według własnych oszacowań Tadeusiewicz i Migacz 1982 i 1983 średni czas życia pszczół robotnic urodzonych w miesiącach kwiecień—maj wynosi 35 dni zaś w miesiącach czerwiec—lipiec 47 dni. Pszczoły populacji zimowej żyją kilka miesięcy, niemniej wg. oszacowań tychże autorów praktycznie wszystkie te pszczoły giną pomiędzy 30 a 50 dniem licząc od dnia pierwszego oblotu wiosennego. Oszacowania te wykonano w sezonie pasiecznym 1983 roku metodą pomiaru czerwiu i ważenia samych pszczół, niestety na trzech tylko rodzinach. Wyniki te nie odbiegają jednak od uzyskanych z oszacowania — Migacz i Tadeusiewicz 1983 przeprowadzonego w roku 1975.
Matka pszczela żyje dłużej, nawet 6 lat. Pomimo to zaleca się częstszą i planową wymianę matek, o czym nie trzeba już chyba pszczelarzy przekonywać.
Wymiana matki polega na osieroceniu rodziny (odebranie starej matki) a poddaniu rodzinie pszczelej matki młodej lub umożliwienie jej wychowania tejże.
Poddać można:
a) matkę unasienioną,
b) matkę nieunasienioną,
c) kryty matecznik,
d) pozwolić osieroconej rodzinie na wychów matki w sposób naturalny z jaj lub nie starszych niż 3 dniowe larwy.
Każdy z tych sposobów pociąga jednak za sobą fakt, że rodzina pszczela przez pewien okres pozbawiona jest dopływu jaj składanych przez matkę co w konsekwencji ujemnie odbija się głównie na liczebności rodziny. W zależności od zastosowanego sposobu wymiany matki rodzina pozbawiona jest dopływu jaj w przypadku:
a) 0—10 dni,
b/c) 10—20 dni,
d) 20—30 dni.
W pracy wykorzystano model do określenia wpływu przerwy w czerwieniu (spowodowanej brakiem matki), na liczbę pszczół robotnic oraz strukturę rodziny pszczelej.
Dla każdego eksperymentu modelowego matkę pszczelą wyłączano na tym samym kroku (tego samego dnia) w okresie ustabilizowanej już
strona 121dobowej produkcji czerwiu około 1800 jaj na dobę. W warunkach sezonu 1983 był to 63 krok modelu czyli 2.06.1983 r. Wyniki modelowania zebrano w tablicy 2 i tablicy 3. Jak wynika z tablicy 2 nawet tak zróżni-
Tabela 2 Zależność maksymalnej liczby pszczół robotnic w rodzinie pszczelej [w tys. sztuk] od okresu braku matki Wyniki uzyskane z modelu dla warunków atmosferycznych i pożytków sezonu 1983
| Brak matki przez dni: | 0 | 10 | 20 | 30 |
|---|---|---|---|---|
| Maks. liczba pszczół w rodzinie [tys. sztuk] | 67.4 | 59.7 | 59.7 | 59.7 |
Tabela 3 Liczba pszczół robotnic w rodzinie [w tys. sztuk] w zależności od okresu braku matki. Wyniki uzyskane z modelu. Wyniki uzyskane z modelu dla warunków atmosferycznych i pożytków sezonu 1983
| 1 | Krok modelu | 5 | 15 | 25 | 35 | 45 | 55 | 65 | 75 | 85 | 95 | 105 | 115 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2 | Data | 5. IV | 15. IV | 25. IV | 5. V | 15.V | 25.V | 4. VI | 14. VI | 24. VI | 4. VII | 14.VII | 24.VII |
| 3 | Brak matki przez dni 0 | 16.2 | 19.4 | 23.4 | 22.5 | 23.7 | 31.6 | 42.8 | 52.2 | 60.5 | 66.7 | 62.3 | 45.6 |
| 4 | Brak matki przez dni 10 | 16.2 | 19.4 | 23.4 | 22.5 | 23.7 | 31.6 | 42.8 | 52.2 | 58.5 | 47.3 | 48.7 | 38.3 |
| 5 | Brak matki przez dni 20 | 16.2 | 19.4 | 23.4 | 22-5 | 23.7 | 31.6 | 42.8 | 52.2 | 58.5 | 44.9 | 27.8 | 27.5 |
| 6 | Brak matki przez dni 30 | 16.2 | 19.4 | 23.4 | 22.5 | 23.7 | 31.6 | 42.8 | 52.2 | 58.5 | 44.9 | 26.3 | 7.5 |
cowany (10, 20 i 30 dni) czas braku matki pszczelej w rodzinie nie wpływa na maksymalną liczbę pszczół w przypadku jeśli matka została usunięta po dojściu (lub tuż przed) rodziny do jej dojrzałości biologicznej *). Jak błędne i szkodliwe dla rodziny pszczelej byłoby wyciąganie stąd wniosków można przekonać się analizując tablicę 3. Zawiera ona wyniki modelowania, dotyczące liczby robotnic w rozkładzie czasowym w zależności od okresu osierocenia bądź braku aktywności matki. Należy pamiętać, że liczba pszczół robotnic gwałtownie spada ale z dużym opóźnieniem w stosunku do chwili zabrania matki rodzinie bądź zahamowania jej biologicznej aktywności bo jest wypadkową głównie dobowej produkcji czerwiu przez matkę pszczelą i długowieczności pszczół.
Przykładowo na dzień 14.VII w rodzinie pozbawionej matki przez 10 dni liczba pszczół robotnic wynosi 47,3 tys. zaś tam gdzie nie było jaj przez 30 dni już tylko 26,3 tys. W dniu 24.VII proporcje te były jeszcze bardziej drastyczne bo liczby kształtowały się odpowiednio 48,7 i 7,5 tys.
*) Jedynie w testowej modelowej rodzinie tj. tam gdzie matka pszczela była cały czas maksimum wypadło inne i to zarówno co do wartości jak również czasu wystąpienia (tabela 2).
strona 122Co więcej w rodzinie, gdzie nie było matki przez 10 dni wzrastała już liczba pszczół dzięki działalności nowej matki. O stanie rodziny pszczelej decyduje jednak nie tylko liczebność ale również struktura wiekowa pszczół. Pod koniec sezonu powinno być dużo młodych pszczół w rodzinie tak aby dobrze pobudziły matkę do składania jaj poprzez dostarczenie jej dostatecznie dużej ilości mleczka, jak również po to aby wychowały odpowiednią liczbę larw.
Procentowy udział pszczół młodych w populacji wg. wyników symulacji modelowej pokazuje tablica 4.
Tabela 4 Procentowy udział pszczół młodych (10-dniowych) w populacji zależnie od okresu braku matki. Wyniki uzyskane z modelu dla warunków atmosferycznych i pożytków sezonu 1983
| 1 | Krok modelu | 5 | 15 | 25 | 35 | 45 | 55 | 65 | 75 | 85 | 95 | 105 | 112 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2 | Data | 5. IV | 15. IV | 25. IV | 5. V | 15. V | 25. V | 4. VI | 14. VI | 24. VI | 4.VII | 14.VII | 24.VII |
| 3 | Brak matki przez dni 0 | 16.0 | 16.0 | 17.0 | 35.0 | 43.0 | 37.0 | 39.0 | 36.0 | 29.0 | 30.0 | 23.0 | 5.0 |
| 4 | Brak matki przez dni 10 | 16.0 | 16.0 | 17.0 | 35.0 | 43.0 | 37.0 | 39.0 | 36.0 | 29.0 | 5.0 | 41.0 | 22.0 |
| 5 | Brak matki przez dni 20 | 16.0 | 16.0 | 17.0 | 35.0 | 43.0 | 37.0 | 39.0 | 36.0 | 29.0 | 00.0 | 6.0 | 67.0 |
| 6 | Brak matki przez dni 30 | 16.0 | 16.0 | 17.0 | 35.0 | 43.0 | 37.0 | 39.0 | 36.0 | 29.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 |
Analizując z tablic 3 i 4 ostatni dzień modelowania tj. 24.VII można stwierdzić:
— rodzina, w której matka była przez cały czas posiada największą liczbę pszczół bo 45,6 tys., odczuwa jednak brak pszczoły młodej — 10-dniowej. Pszczół młodych jest tu 5% tj. 2,28 tys. Jest to wynik zmęczenia matki i w takiej rodzinie winno być zastosowane podkarmianie pobudzające,
— rodzina, w której nie było matki przez 30 dni posiada 7,5 tys. pszczół, zaś pszczół młodych nie posiada w ogóle; rodzina taka nie rokuje większych nadziei na przezimowanie,
— rodzina, w której nie było matki przez 10 dni posiada 38,3 tys. pszczół, a w tym 22% pszczół młodych 10-dniowych, co stanowi 8,426 tys. Jest to w zasadzie optymalny stan rodziny pszczelej wchodzącej w okres jesienny,
— rodzina pszczela, w której nie było matki przez 20 dni posiada 27,5 tys. pszczół a w tym 67% pszczół młodych, co stanowi liczbę 18,425 tys. Jest tu wyraźne zachwianie proporcji na korzyść pszczół młodych. Taka jednak rodzina rokuje dobry i ustabilizowany rozwój w miesiącu sierpniu i dojście przed zimowlą do stanu omówionego w punkcie poprzednim.
strona 123WNIOSKI
- Matematyczny model rodziny pszczelej w jego komputerowej realizacji może być wykorzystany do badania struktury i zależności występujących w rodzinie pszczelej.
- Zastosowanie modelu pozwala na podjęcie określonych decyzji w aktualnych warunkach atmosferycznych i pożytkowych.
- Przeprowadzone obliczenia potwierdziły znany pogląd, że najbezpieczniejszymi sposobami wymiany matek pszczelich są te, które nie powodują dłużej niż 10 dni przerwy w produkcji czerwiu.
- Nie należy dyskwalifikować i tych sposobów wymiany matek pszczelich, które powodują 20-dniową przerwę produkcji czerwiu. Mówiąc inaczej, nie należy przeceniać ujemnego wpływu na rozwój rodziny pszczelej ograniczenia matki w produkcji czerwiu na okres 20 dni.
- Jeżeli przerwa w produkcji czerwiu wynosi 30 dni, rodzina pszczela znajduje się już na granicy swojej biologicznej egzystencji.
LITERATURA
- Gromisz M.: Rójka pszczoły krajowej w pasiekach polskich, Pszczeln. Zesz. Nauk., tom. 19, 1975, s. 131—150.
- Martin J. E.: Die Steuerung der Volksteilung beim Schwarm an der Bienen zugleich ein Beitrag zum Problem der Wanderschwarme, Insect. Soc., tom 10, 1963, s. 13—42.
- Migacz A., Tadeusiewicz R.: The computer model of the bee colony, System Science, tom 9, nr 3, 1983, s. 83—95.
- Migacz A., Tadeusiewicz R.: Competition of the bee colonies a computer model and its application, Biocybernetics and Biomedical Engineering, tom 2, nr 1/2, 1982, s. 41—50.
- Muszyńska J.: Próba określenia składu rodziny pszczelej wchodzącej w nastrój rojowy i wydającej rój, Pszczeln. Zesz. Nauk., tom. 14, 1979, s. 209—226.
- Tadeusiewicz R., Migacz A.: Model matematyczny funkcjonowania rodziny pszczelej. Opracowanie dla PAN, Raport nr 1, temat 06.9.01.7, Kraków, wrzesień 1982.
- Tadeusiewicz R., Migacz A.: Model matematyczny funkcjonowania rodziny pszczelej. Opracowanie dla PAN, Raport nr 2, Temat 06.9.01,7, Kraków październik 1983.
- Taranov T. F.: Biologia pčelinoj siemi, G.I.S.L., Moskwa, 1961.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ МОДЕЛИ В УПРАВЛЕНИИ ФУНКЦИОНИРОВАНИЕМ ПЧЕЛИНОЙ СЕМЬЕЙ
А. Мигач, Р. Тадеусевич
Резюме
Доклад является испытанием использования современной вычислительно-цифровой техники моделирования в пчеловодстве. Используя цифровую модель пчелиной семьи определено оптимальные с биологической точки зрения
strona 124сроки увеличения пасеки в конкретных условиях пчеловодческого сезона в 1983 году.
Проанализировано также влияние недостатка матери в пчелиной семье на числю рабочих пчёл. Полученные результаты дали возможность сделать вывод, подтверждающий некоторые поручаемые способы обмена пчелиных матерей. Из модельных исследований вытекает и то, что не следуем переоценивать отрицательного влияния на структуру пчелиной семьиограничения матери в производстве расплодов в течение двадцати дней.
Последним выводом является тот, что максимальное число рабочих пчел в семье не зависит от длины перерыва в прозводстве расплода, содержающейся в пределе с 10 – 30 дней.
USED THE MODEL TO THE CONTROL OF FUNCTIONING OF A BEE COLONY
Migacz Andrzej, Tadeusiewicz Ryszard
Abstract
This article is a test of practical used modern computer technics in bee keeping. Using the computer model of bee colony, it was calculated, with a biological view point, optimal limits of increaning of apiary in real conditions of bee keeping season in 1983. Effect of absent bee queen in bee colony on the number of worker bees was analysed too. Obtained results allowed to draw the conclusion which confirmed nome of suggested ways of bee queen exchanges. From model investigations it follows also that one should not overate a negative effect of bee queens restrictiving in production of a worm for 20 days on a structure of bee colony. The last suggestion is: the maximum number of worker bees in bee colony does not depend on the lenght of interruption in productions of a worm, on condition that the limit is from 10 to 30 days.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 118: „rodzniy” → rodziny
- s. 118, tab. 1: „14.V.” → 4.VI.
- s. 119, ryc. 1: „resulsts” → results
- s. 119, ryc. 1: „murse bees” → nurse bees
- s. 119: „obsianych” → obsiadanych
- s. 121, tab. 3: „22-5″ → 22.5
- s. 122, tab. 4, główka: „112″ → 115
- s. 122, tab. 4: „00.0″ → 0.0
- s. 123, piśmiennictwo: „Wanderschwarme” → Wanderschwärme
- s. 124, streszczenie: „на числю” → на число
- s. 124, streszczenie: „не следуем” → не следует
- s. 124, streszczenie: „семьиограничения” → семьи ограничения
- s. 124, streszczenie: „прозводстве” → производстве
- s. 124, streszczenie: „содержающейся” → содержащейся
- s. 124, streszczenie: „increaning” → increasing
- s. 124, streszczenie: „nome” → some
- s. 124, streszczenie: „overate” → overrate
- s. 124, streszczenie: „lenght” → length
