ZAWARTOŚĆ ZWIĄZKÓW MINERALNYCH W CIELE PSZCZOŁY MIODNEJ (APIS MELLIFICA L.)
tekst: Krystyna Szymanowska Bielawska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXV, 1981 — Krystyna Szymanowska-Bielawska
strona 43PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXV 1981
(APIS MELLIFICA L.)
СОДЕРЖАНИЕ МИНЕРАЛЬНЫХ ВЕЩЕСТВ В ОРГАНИЗМЕ МЕДНОСНОЙ ПЧЕЛЫ
CONTENTS OF MINERAL COMPOUNDS IN BEE WORKER BODY A. MELLIFICA L.
Krystyna Szymanowska-Bielawska
Zakład Higieny Weterynaryjnej w Warszawie
WSTĘP
Związki mineralne są niezbędne do wzrostu i funkcjonowania każdego żywego organizmu. Niektóre z nich stanowią składniki elementów strukturalnych komórek i tkanek a inne spełniają funkcję aktywatorów lub inhibitorów w przemianach metabolicznych. Nie tylko bezwzględne stężenie składników mineralnych ma znaczenie dla organizmu lecz także ich wzajemne zależności, których dotychczas poznano 70 (2). Oprócz korzystnego działania należy uwzględnić ich ujemny wpływ z uwagi na wzrost zawartości wielu pierwiastków w środowisku, wynikający z uprzemysłowienia i chemizacji rolnictwa (3).
Dla pszczół naturalnym źródłem pierwiastków mineralnych jest pyłek, nektar, miód, woda, a niekiedy ścieki i gnojówka. Z badań radzieckich wynika, że kobalt i mangan mają dodatni wpływ na rozwój rodzin pszczelich (1). Jednak zawartość i przemiany mikro i makroelementów w organizmie pszczół nie są dostatecznie poznane. W dostępnej literaturze nie spotkano prac dotyczących tego tematu.
CEL PRACY
Celem pracy było określenie zawartości wybranych pierwiastków w głowie, tułowiu i odwłoku 3 ras pszczoły miodnej (Apis mellifica L.).
strona 44MATERIAŁ I METODY
Z każdej rodziny do analiz mineralnych użyto 200 pszczół, które rozdzielono na głowę, tułów, odwłok i suszono w temperaturze +100°C a następnie ważono i mineralizowano w piecu muflowym w temperaturze +450°C. Uzyskany popiół rozpuszczono w 2N kwasie solnym, a następnie rozcieńczono sześciokrotnie wodą cztery razy destylowaną o oporności 1 Mohma. 1 głowie odpowiadało 0,045 ml 0,33 N roztworu, 1 tułowiowi 0,12 ml a 1 odwłokowi 0,15 ml. Standard macierzysty zawierał: 5000 ppm sodu, 10 000 ppm potasu, 800 ppm magnezu, 400 ppm wapnia, 200 ppm cynku, 100 ppm żelaza, 50 ppm miedzi, 5 ppm manganu, 1 ppm kobaltu, 1 ppm chromu, 5 ppm ołowiu, 1 ppm kadmu, 10 000 ppm fosforu i 160 ppm siarki siarczanowej. Zawartość metali w pszczołach oznaczono metodą spektrofotometrii atomowo-absorpcyjnej w płomieniu powietrzno-acetylenowym. Stosunek objętości powietrza do acetylenu był o 10% niższy od stechiometrycznego, dzięki czemu uzyskano płomień lekko redukujący. Granica wykrywalności w poszczególnych częściach ciała wynosiła w μg:
| pierwiastek | głowa | tułów | odwłok |
|---|---|---|---|
| Fe | 0,00023 | 0,00062 | 0,00075 |
| Cu | 0,00013 | 0,00037 | 0,00045 |
| Mn | 0,00013 | 0,00037 | 0,00045 |
| Zn | 0,00009 | 0,00025 | 0,00030 |
| Co | 0,00032 | 0,00087 | 0,00105 |
| Pb | 0,00091 | 0,00250 | 0,00300 |
| Cr | 0,00023 | 0,00062 | 0,00075 |
| Cd | 0,00003 | 0,00008 | 0,00009 |
| K | 0,00013 | 0,00037 | 0,00045 |
| Na | 0,00001 | 0,00004 | 0,00005 |
| Mg | 0,00001 | 0,00004 | 0,00005 |
| Ca | 0,00002 | 0,00006 | 0,00008 |
| P | 0,0045 | 0,0125 | 0,0150 |
WYNIKI
Zawartość związków mineralnych wyrażono w mikrogramach pierwiastka zawartych w głowie, tułowiu i odwłoku.
Zawartość mikroelementów w ciele badanych ras pszczół przedstawia tabela 1. W ich zawartości nie stwierdzono istotnych różnic między głowami, tułowiami i odwłokami poszczególnych ras.
Zawartość mikroelementów w głowach u wszystkich ras można uszeregować następująco: Zn>Fe>Cu>Mn. Największą ilość żelaza 0,11 μg stwierdzono w głowach rasy kaukaskiej, najmniejszą ilość 0,09 μg u rasy
strona 45Tabela 1 Zawartość mikroelementów w pszczołach
| Mikroelementy | Rasa pszczół: Kraińska × kraińska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: głowa | Rasa pszczół: Kraińska × kraińska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: tułów | Rasa pszczół: Kraińska × kraińska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: odwłok | Rasa pszczół: Kaukaska × kaukaska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: głowa | Rasa pszczół: Kaukaska × kaukaska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: tułów | Rasa pszczół: Kaukaska × kaukaska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: odwłok | Rasa pszczół: Kaukaska × nieznana: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: głowa | Rasa pszczół: Kaukaska × nieznana: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: tułów | Rasa pszczół: Kaukaska × nieznana: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: odwłok |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Fe | 0,09±0,44 | 0,68±0,36 | 1,10±0,46 | 0,11±0,14 | 0,77±0,39 | 1,32±0,51 | 0,10±0,14 | 0,74±0,38 | 1,17±0,48 |
| Cu | 0,04±0,08 | 0,25±0,22 | 0,46±0,30 | 0,04±0,08 | 0,28±0,23 | 0,46±0,29 | 0,04±0,08 | 0,28±0,23 | 0,47±0,30 |
| Mn | 0,01±0,04 | 0,10±0,14 | 1,70±0,58 | 0,01±0,04 | 0,10±0,14 | 1,70±0,58 | 0,01±0,04 | 0,10±0,02 | 1,80±0,60 |
| Zn | 0,20±0,20 | 0,50±0,31 | 1,50±0,54 | 0,20±0,20 | 0,60±0,35 | 1,40±0,52 | 0,20±0,20 | 0,60±0,34 | 1,50±0,54 |
| Co | —0,001± ±0,001 | 0,004±0,003 | 0,009±0,004 | —0,001± ±0,001 | 0,005±0,003 | 0,008±0,004 | <0,001± ±0,001 | 0,005±0,003 | 0,009±0,004 |
| Pb | 0,002±0,006 | 0,01±0,04 | 0,05±0,01 | 0,002±0,006 | 0,02±0,06 | 0,05±0,01 | 0,002±0,006 | 0,01±0,04 | 0,05±0,01 |
| Cr | 0,007±0,003 | 0,01±0,04 | 0,02±0,06 | 0,006±0,003 | 0,01±0,04 | 0,01±0,04 | 0,004±0,002 | 0,01±0,04 | 0,01±0,05 |
| Cd | <0,001± ±0,001 | <0,001± ±0,001 | 0,006±0,003 | <0,001± ±0,001 | <0,001± ±0,001 | 0,004±0,002 | <0,001± ±0,001 | 0,002±0,002 | 0,006±0,003 |
Tabela 2 Zawartość makroelementów w pszczołach
| Makroelementy | Rasa pszczół: Kraińska × kraińska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: głowa | Rasa pszczół: Kraińska × kraińska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: tułów | Rasa pszczół: Kraińska × kraińska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: odwłok | Rasa pszczół: Kaukaska × kaukaska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: głowa | Rasa pszczół: Kaukaska × kaukaska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: tułów | Rasa pszczół: Kaukaska × kaukaska: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: odwłok | Rasa pszczół: Kaukaska × nieznana: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: głowa | Rasa pszczół: Kaukaska × nieznana: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: tułów | Rasa pszczół: Kaukaska × nieznana: Zawartość w μg/1 pszczołę ± odch. standard.: odwłok |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| K | 7,9±1,25 | 31,1±2,49 | 38,8±2,78 | 7,4±1,23 | 29,5±2,42 | 34,1±2,61 | 7,6±1,23 | 29,3±2,42 | 45,0±3,00 |
| Na | 7,2±1,20 | 21,6±2,24 | 21,6±2,07 | 8,5±1,30 | 11,4±1,50 | 21,3±2,06 | 6,6±1,14 | 16,1±1,14 | 17,5±1,87 |
| Mg | 6,6±1,17 | 22,3±2,11 | 32,7±2,55 | 6,6±1,14 | 22,6±2,12 | 32,5±2,54 | 6,6±1,14 | 23,3±2,15 | 42,9±2,99 |
| Ca | 1,7±0,58 | 4,3±0,92 | 23,4±2,61 | 1,7±0,58 | 4,6±0,95 | 19,0±1,94 | 1,7±0,58 | 4,3±0,92 | 24,5±2,21 |
| P | 0,7±0,37 | 2,5±0,70 | 3,3±0,81 | 0,7±0,37 | 2,8±0,74 | 2,2±0,66 | 0,7±0,37 | 2,6±0,72 | 2,8±0,74 |
kraińskiej. Nie uzyskano różnic w zawartości miedzi, manganu i cynku u badanych 3 ras. Kobalt i kadm został stwierdzony w głowach wszystkich ras w ilościach mniejszych niż 0,001 μg a ołów w ilościach 0,002 μg na głowę pszczoły. Poziom chromu był u poszczególnych ras różny. W największych ilościach występował ten metal w głowach rasy kraińskiej — 0,007 μg a w ilościach najmniejszych u mieszańców rasy kaukaskiej z nieznaną — 0,004 μg.
Nieco inaczej kształtowała się zawartość mikroelementów w tułowiach. Według malejących wartości można je uszeregować następująco: Fe>Zn>Cu>Mn. Największą ilość żelaza stwierdzono w tułowiach rasy kaukaskiej 0,77 μg, najmniejszą 0,68 μg u rasy kraińskiej. Miedź występowała w jednakowych ilościach 0,28 μg u rasy kaukaskiej i jej mieszańców a nieco mniejszej u kraińskiej — 0,25 μg. Podobnie jak miedź również i cynk stwierdzono w najmniejszej ilości u rasy kraińskiej. Ołów i chrom u rasy kraińskiej i mieszańców rasy kaukaskiej z nieznaną wykryto w ilościach 0,01 μg, natomiast u rasy kaukaskiej 0,02 μg. Kadm stwierdzono w tułowiach w takich samych ilościach jak w głowach tj. 0,001 μg z tym, że tylko u mieszańców rasy kaukaskiej z nieznaną było go więcej bo 0,002 μg. Zawartość kobaltu w tułowiach rasy kaukaskiej i jej mieszańców wynosiła 0,005 μg a u rasy kraińskiej 0,004 μg.
Największe ilości mikroelementów stwierdzono w odwłokach wszystkich ras. Zawartość ich przedstawia się następująco: Mn>Zn>Fe>Cu pozostałe mikroelementy można uszeregować Pb>Cr> oraz Co>Cd. Poziom manganu, cynku, miedzi i ołowiu był taki sam lub podobny u wszystkich ras.
Zawartość makroelementów w ciele badanych ras pszczół przedstawiono w tabeli 2. Biorąc pod uwagę ich ilości uszeregowano je następująco: K, Na, Mg>Ca>P. Wapń i fosfor stwierdzono w głowach wszystkich ras w jednakowych ilościach 1,7 μg i 0,7 μg na pszczołę. Poziom magnezu u badanych ras był bardzo zbliżony, 6,6—6,9 μg na pszczołę. Natomiast zawartość sodu w głowach poszczególnych ras była różna; największa 8,5 μg u rasy kaukaskiej, najmniejsza u jej mieszańców 6,6 μg a u rasy kraińskiej wynosiła 7,2 μg. Ilość potasu była prawie jednakowa w głowach 3 badanych ras. U rasy kaukaskiej i mieszańców z nieznaną wynosiła 7,6 μg a u kraińskiej 7,9 μg na pszczołę.
Podobnie jak w przypadku mikroelementów ilości makroelementów w tułowiach były większe w porównaniu z głowami. Nie było też większych różnic w uszeregowaniu: K>Mg>Na>Ca>P. Wapń, magnez i fosfor stwierdzono w jednakowych lub przybliżonych ilościach. Zawartość sodu była największa w tułowiach rasy kraińskiej 21,6 μg a najmniejsza u rasy kaukaskiej 11,4 μg. Potas stwierdzono w największych ilościach u rasy kraińskiej — 31,1 μg a u kaukaskiej i jej mieszańców znaleziono bardzo zbliżone ilości tego metalu.
Zawartość makroelementów w odwłokach kształtowała się zupełnie inaczej w porównaniu z głowami i tułowiami. Według malejącej ilości
strona 47można je uszeregować: K>Mg>Na, Ca>P. Potas i magnez i stwierdzono w największych ilościach — 45,0 μg i 42,9 μg w odwłokach mieszańców kaukaskiej z nieznaną a prawie w jednakowych ilościach u rasy kaukaskiej i kraińskiej. Natomiast najmniejszą ilość — 19,0 μg wapnia stwierdzono u rasy kaukaskiej a przybliżone wartości u pozostałych dwóch ras. Wahania w zawartości fosforu były niewielkie i wynosiły 2,2 μg do 2,8 μg na pszczołę.
OMÓWIENIE WYNIKÓW
W dostępnym piśmiennictwie nie spotykano prac dotyczących zawartości mikro i makroelementów w różnych częściach ciała pszczoły miodnej lub innych owadów. Jedynie praca Gołoskokowa i Pimienowa (1) omawia przemiany kobaltu, magnezu, miedzi, molibdenu, niklu, ołowiu, boru i strontu oraz ich zawartości w pyłku, glebie, wodzie i ciele pszczół w różnym okresie rozwoju. Według Rudolfa, Markosiana, Danielina (cyt. za 1) istnieje współzależność między podawanym pokarmem a ilością mikroelementów w ciele pszczół i czerwiu w różnym okresie rozwoju. Gołoskokow i Pimienow (1) stwierdzili, że 3 dniowe larwy posiadają więcej kobaltu, manganu, miedzi, molibdenu i boru niż 6 dniowe, co tłumaczy się karmieniem ich przez pierwszy okres życia, wyłącznie mleczkiem pszczelim, które posiada duże zawartości tych mikroelementów. Natomiast w ciele poczwarek robotnic jest różna koncentracja tych metali: kobaltu jest 0,8 μg a miedzi 80,0 μg w 100 g świeżej masy. W 14 dniowych pszczołach kobalt, mangan, miedź i bor odkładały się w mięśniach w ilościach 62, 182, 1920, 3250 μg a w hemolimfie — 9, 240,, 400 i 1900 μg na pszczołę.
W badaniach własnych nie stwierdzono istotnych różnic międzyrasowych w zawartości poszczególnych mikro i makroelementów w głowach, tułowiach i odwłokach rasy kraińskiej, kaukaskiej i mieszańcach kaukaskiej z nieznaną. Wyraźnie różnice zanotowano natomiast w ich zawartości w poszczególnych częściach ciała pszczoły. Średni stosunek zawartości mikroelementów u badanych ras pszczół przedstawia się następująco: w głowach — Zn(200):Fe(100):Cu(40):Mn(10):Cr(10):Pb(2):Co(1): :Cd(1), w tułowiach — Fe(730:Zn(570):Cu(270):Mn(100):Cr(10):Co(5):Cd(1): :Pb(1), w odwłokach — Mn(346):Zn(293):Fe(239):Cu(90):Pb(10):Cr(2):Co(1): :Cd(1) oraz w ciele całej pszczoły — Zn(294):Fe(267):Mn(242):Cu(100):Pb(7): :Cr(3):Co(1):Cd(1).
Natomiast zawartość makroelementów można uszeregować: w głowach — K(10,8):Na(10,6):Mg(9,6):Ca(2,4):P(1), w tułowiach — K(11,4): :Mg(8,6):Na(6,2):Ca(1,7):P(1), w odwłokach — K(14,2):Mg(13,0):Ca(8,1): :Na(7,3):P(1) oraz w ciele całej pszczoły — K(12,6):Mg(10,7):Na(7,2):Ca(4,7): :P(1).
Różnice w bezwzględnych ilościach pierwiastków w poszczególnych częściach ciała wiążą się również z różnicą w ich masie kształtującej się
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 43, tytuł rosyjski: „МЕДНОСНОЙ” → МЕДОНОСНОЙ
- s. 47: „Potas i magnez i stwierdzono” → Potas i magnez stwierdzono
- s. 47: „Wyraźnie różnice” → Wyraźne różnice
- s. 47: „Fe(730:Zn(570)” → Fe(730):Zn(570)
