WRAŻLIWOŚĆ PSZCZÓŁ RÓŻNEGO WIEKU W LABORATORYJNYM TESTOWANIU NIEKTÓRYCH PYRETROIDÓW I PREPARATU BANCOL
tekst: Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, Nr 1, 1998 — Michał Gromisz
strona 191PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998
Michał Gromisz
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Wydzielonym z rodzin pszczołom ulowym i pszczołom lotnym podawano na czas 24 godzin syrop cukrowy z domieszką preparatów Fastac, Karate i Bancol. Pszczoły tych grup różniły się ilością pobieranego syropu i ilością spożywanych w nim substancji czynnych preparatów, w których działaniu dopatrujemy się przyczyny wzrostu śmiertelności pszczół ponad ubytek naturalny. W ogólnym rachunku pszczoły ulowe były odporniejsze na szkodliwe działanie pyretroidów Fastac i Karate niż pszczoły lotne, i odwrotnie w przypadku preparatu Bancol.
Słowa kluczowe: pszczoły lotne; pszczoły ulowe; pestycydy; toksyczność.
WPROWADZENIE
W rozwoju osobniczym pszczoła robotnica pełni w rodzinie pszczelej różne funkcje, związane z jej wiekiem, najpierw w ulu, potem poza ulem. Na tym polietyzmie wiekowym opierają praktycy wielokrotnie podział populacji roju na pszczoły ulowe i pszczoły lotne, zbieraczki wziątku.
Pszczoły lotne z racji swoich preferencji czynnościowych są narażone na bezpośrednie zetknięcie się z pestycydami, gdy zostają nimi skażone rośliny pożytkowe. Giną one wtedy zatrute, gdy ma miejsce ostra jego postać, albo w przypadku podtrucia powracają do ula przynosząc ładunek skażonego nektaru lub pyłku. Narażone są wtedy na zatrucia pszczoły ulowe, nielotne, a za ich pośrednictwem także czerw, którym się one opiekują.
Wraz z wiekiem pszczół zmienia się ich wrażliwość na szkodliwe działanie pestycydów, co stwierdzono wielokrotnie (Mayland, Burkhardt 1970). W tych badaniach pszczoły młode były na ogół bardziej wrażliwe niż pszczoły starsze (Niemczuk 1973, Gromisz Z., Gromisz M. 1976). Lecz w testowaniu preparatów dawniejszych generacji, jak carbaryl, dieldrin, malation, metyloparation, Pirimor, Galecron, czy niektórych herbicydów – zależności te układały się jednak dość różnorodnie.
strona 192W pracy tej przedstawiam badania wrażliwości pszczół ulowych i pszczół lotnych na szkodliwe działanie pyretroidów Fastac i Karate oraz preparatu Bancol.
METODYKA
W 1994 roku testując pestycydy: Fastac, Karate i Bancol wydzielono pszczoły ulowe i pszczoły lotne przez podział 6 rodzin pszczelich (7 VII, Gromisz M., Gromisz Z. 1996). Próby pszczół do badań pobierano przed podziałem, co odpowiadało standardowi przyjętemu dla pszczelego materiału doświadczalnego, oraz w nowym układzie po podzieleniu populacji rojów, które określamy jako selekcję. Pszczoły pobrane przed selekcją mogą zatem służyć jako odniesienie w badaniach pszczół ulowych i pszczół lotnych. Ogółem pobrano do testów laboratoryjnych 168 próbek pszczół, do klateczek po około 25 sztuk, w następującym układzie:
— przed podziałem rodzin 6×4=24 próbki (6 – rodziny, 4 – trzy preparaty i grupa kontrolna),
— po podziale rodzin 6x2x4x3=144 próbki (6 – rodziny, 4 – trzy preparaty i grupa kontrolna, 3 – terminy 7 i 19 VII oraz 1 VIII),
Preparaty poddawano pszczołom na czas 24 godzin, w następującym stężeniu w syropie cukrowym (w nawiasach nazwy substancji czynnych):
— Fastac 10 EC – 0,01% (alfametryna w ilości 10%),
— Karate 025 EC – 0,02% (lambda-cyhalotryna w ilości 25 g w 1 l),
— Bancol 50 WP – 0,05% (bensultap w ilości 50%).
Klateczki z pszczołami przetrzymywano w cieplarce przy temperaturze 24-25°C.
Obserwacje prowadzono i dokonano opracowania materiału liczbowego w sposób przyjęty w tego rodzaju badaniach:
— ilość pobranej substancji czynnej oznaczano na podstawie masy spożytego syropu z domieszką preparatu,
— poziom śmiertelności pszczół – przyjęto stan ubytków po 72 godzinach
— wpływ ubytków naturalnych na poziom śmiertelności pszczół eliminowano według wzoru Abbotta,
— ocenę istotności różnic oparto na teście Duncana przyjmując poziom wiarygodności 0,05,
— różnice istotne symbolizowano w tabelach różnymi literami alfabetu (nieistotne tą samą literą).
strona 193WYNIKI
W laboratorium pszczoły ulowe odznaczały się największym spożyciem syropu czystego. Pośrednie miejsce pod tym względem zajęły pszczoły z prób pobieranych przed selekcją, w czym można dopatrywać się prawidłowości, gdyż reprezentują one populację zbiorczą, którą podzielono później według kryterium wieku. Ta prawidłowość powtarzała się w przybliżeniu i w spożywaniu syropu skażonego, ale w tych przypadkach nie pszczoły ulowe ale pszczoły lotne spożywały go więcej. W ogólnym jednak rachunku syrop skażony był pobierany w o wiele mniejszych ilościach niż syrop czysty (tab. 1).
Z ilością spożytego syropu skażonego preparatami korespondowała ilość przypadków śmiertelnych. Pszczół ulowych ginęło mniej niż pszczół lotnych. Pszczoły lotne pobierały największe ilości syropu skażonego, co równało się spożyciu większych dawek substancji czynnych. Gdy jednak pod tym kątem analizujemy poziom śmiertelności w grupie pszczół ulowych i lotnych, to różnice ich wrażliwości na toksyczne działanie preparatów się zacierają. Pozostaje jednak kwestia różnic w chęci pobierania syropu skażonego, w czym wyróżniały się pszczoły lotne. Możliwe, że działał tutaj nawyk zbieraczek, które lecą na wziątek jako zaopatrzenie w pokarm rodziny pszczelej. Rzecz polegała więc na różnym podejściu do źródła pokarmu, które nie wysychało w ciągu 24 godzin: pszczoły lotne pobierały pokarm na zapas, a pszczoły ulowe w celu zaspokojenia głodu.
Dla praktyki pszczelarskiej ma znaczenie sam fakt zatrucia pszczół pestycydami, a nie jego motywacja fizjologiczno-behawioralna z doszukiwaniem się wśród jej czynników dominującego w konkretnym przypadku. W naszym doświadczeniu nie dociekamy, czy z dwóch wyróżnionych czynników, behawioralny istotnie wysuwał się na pierwszy plan przed czynnikiem fizjologicznym. W każdym bądź razie stwierdzamy także różnice wrażliwości u pszczół lotnych i u pszczół ulowych na podany preparat. W tabeli 2 podajemy wskaźniki, które są dobrą ilustracją do takiego przeglądu. Obliczyliśmy je dzieląc dawkę substancji czynnej przypadającą na pojedynczą pszczołę przez procent śmiertelności w próbie. Otrzymamy zatem objaśnienie jaka część tej dawki jest odpowiedzialna za śmierć 1% pszczół. Stwierdzamy ogólnie, że pszczoły ulowe były odporniejsze na działanie toksyczne preparatów z grupy pyretroidów (Fastac, Karate), ale nie Bancolu. Interesujące, że pszczoły pobrane do testów przed selekcją, które zajmowały pośrednie miejsce w ilości spożywanego syropu skażonego, utrzymywały te pozycje jedynie przy zatruciu preparatem Fastac. Inaczej zatem może być przyjmowany preparat przez populację zbiorczą, niż przez jej wyizolowane składniki, co zostało potwierdzone statystycznie.
strona 194Po oddzieleniu pszczół lotnych zubożała populacja roju stopniowo się regenerowała, zajmując gniazdo w macierzaku, z czerwiem i matką starą. Następne próby pszczół do testów pobierano 2-krotnie w odstępach 12-dniowych. Pomiędzy pszczołami tych kolejnych trzech serii zachodziły znaczne różnice, co do ilości pobierania syropu i poziomu śmiertelności (tab. 3). Wzrostowi ilości spożywanego syropu skażonego nie zawsze jednak towarzyszył proporcjonalny przyrost śmiertelności. Uogólniając, pszczoły ostatniej, trzeciej serii, okazały sporą odporność na toksyczne działanie preparatów, drugiej natomiast cechowały się największą wrażliwością, ale nie w każdym przypadku. Można tutaj dopatrywać się różnych mechanizmów działania i je uzasadniać, ale będą to jedynie hipotezy. Te wszystkie osobliwości podciągamy więc pod zbiorczą zmienność serii nie dociekając w tym konkretnym przypadku ich źródeł. Dotyczy to także rodzin pszczelich, które wywodzą się z pszczół lotnych. Z powodów poza metodycznych zasilono je w międzyczasie (12 VII) plastrem z czerwiem, którego w ogóle były pozbawione na początku, tak jak i matek czerwiących (unasienionych). Niemniej w składzie ich populacji utrzymywał się stale niedobór generacji pszczół młodych (ulowych), co przekreślało użyteczność tych rodzin w rutynowym testowaniu toksyczności preparatów. Inaczej rzecz się miała z rodzinami, które początek wzięły z pszczoły ulowej. Do czasu ostatniego (1 VIII) pobierania prób pszczół do badań, wszelkie poprzednie zachwiania w strukturze wiekowej populacji minęły bez śladu.
WNIOSKI
Ogólnie pszczoły pobierały więcej syropu czystego niż syropu z domieszką preparatów.
W grupach pszczół wydzielonych według kryterium czynnościowego (wieku) zarysowały się różnice w reakcji na bodźce doświadczalne w zakresie:
— spożycia syropu czystego (pszczoły lotne spożywały go mniej),
— spożycia syropu z domieszką preparatu (pszczoły lotne spożywały go więcej),
— bezpośrednio stwierdzanego poziomu śmiertelności po dodaniu preparatu (pszczół lotnych ginęło więcej),
— ubytku pszczół w kombinacjach kontrolnych (spore ubytki pszczół lotnych, zerowe ulowych),
— współdziałania preparatu i wrażliwości pszczół (zmienna relacja stopnia wrażliwości pszczół lotnych i ulowych na działanie poszczególnych preparatów).
strona 195Ogólnie pszczoły ulowe były odporniejsze na szkodliwe działanie pyretroidów Fastac i Karate niż pszczoły lotne, i odwrotnie w przypadku preparatu Bancol.
Na podanie preparatów pszczoły populacji zbiorczej mogą inaczej reagować niż wskazuje na to przeciętna z sumy wrażliwości jej wydzielonych składników, pszczoły lotnej i pszczoły ulowej.
Tabela 1 Spożycie syropu skażonego i śmiertelność pszczół pełniących w rodzinie funkcje w ulu (pszczoły ulowe) i poza ulowe (pszczoły lotne) Consumption of contaminated syrups and the mortality rate of house and foraging bees
| Preparat i jego stężenie w syropie / Preparation and its concentration | Spożycie syropu w mg/pszczołę – Consumption of syrup, mg/bee: Przed selekcją / Before selection | Spożycie syropu: Ulowe / House bees | Spożycie syropu: Lotne / Foraging bees | Śmiertelność po 72 godz. w % – Mortality rate after 72 h, in per cent: Przed selekcją / Before selection | Śmiertelność: Ulowe / House bees | Śmiertelność: Lotne / Foraging bees |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Fastac 0,01% | 19,24 ab | 16,50 a | 21,84 abc | 53,7 de | 37,7 cd | 60,16 de |
| Karate 0,02% | 32,65 cd | 29,76 bcd | 37,90 de | 20,3 bc | 19,5 bc | 45,8 de |
| Bancol 0,05% | 19,64 ab | 16,82 a | 19,99 ab | 44,8 de | 38,5 cd | 66,0 e |
| Bez preparatu Without preparation | 57,36 fg | 62,41 g | 46,63 ef | 0,8 a | 0 a | 8,2 ab |
Tabela 2 W przeliczeniu na jedną pszczołę porcja substancji czynnej odpowiedzialnej za wzrost o 1% śmiertelności pszczół w poszczególnych kategoriach wiekowych; ubytki naturalne pszczół wyeliminowano Amount of an active substance/bee causing a 1% increase in mortality rate in selected age-dependent groups; natural losses were not included.
| Preparat i substancja czynna / Preparation and an active substance | Specyfikacja pszczół według funkcji (wieku) – Specification of bees with regard to function (age): Przed selekcją / Before selection | Ulowe / House bees | Lotne / Foraging bees |
|---|---|---|---|
| Fastac, alfametryna | 0,002951 ppm | 0,003376 ppm | 0,003084 ppm |
| Karate, lambda-cyhalotryna | 6,716 ng | 10,595 ng | 3,614 ng |
| Bancol, bensultap | 0,092110 ppm | 0,107610 ppm | 0,118805 ppm |
Tabela 3 Zmiany wrażliwości pszczół na toksyczne działanie pestycydów w toku stabilizacji struktury wiekowej populacji rojów powstałych z pszczoły ulowej i z pszczoły lotnej (7 VII) Alterations in sensitivities to the toxic action of pesticides in bees during stabilisation of the age structure of swarm populations appearing in house and foraging bees (7 July)
| Preparat / Preparation | Wyjściowa specyfikacja pszczół / Initial specification of bees | Spożycie syropu skażonego w mg/pszczołę – Consumption of contaminated syrup, mg/bee: 7 VII | 19 VII | 1 VIII | Śmiertelność po 72 godz. w % – Mortality rate after 72 h, in %: 7 VII | 19 VII | 1 VIII |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Fastac | Ulowe House bees | 16,50a | 27,15 abc | 20,80 ab | 37,7cde | 88,7h | 18,5bc |
| Fastac | Lotne Foraging bees | 21,84ab | 24,41 ab | 21,28 ab | 60,8efg | 60,2efg | 17,5bc |
| Karate | Ulowe House bees | 29,76abcd | 28,86abc | 33,98abcd | 19,5bc | 49,9defg | 8,5ab |
| Karate | Lotne Foraging bees | 37,90bcd | 23,94ab | 31,26abcd | 45,8 defg | 69,3g | 9,0ab |
| Bancol | Ulowe House bees | 16,82a | 28,25abc | 16,76a | 38,5cde | 54,8efg | 27,1bcd |
| Bancol | Lotne Foraging bees | 19,99ab | 24,86 ab | 19,02a | 66,0fg | 50,2 defg | 41,9cdef |
| Bez preparatu Without preparation | Ulowe House bees | 62,41e | 83,86f | 62,03e | 0 | 0 | 0 ,7a |
| Bez preparatu Without preparation | Lotne Foraging bees | 46,63d | 67,86e | 42,58cd | 8,25ab | 1,9a | 0,2a |
LITERATURA
Gromisz M., Gromisz Z. (1996) – Badania wrażliwości pszczół na szkodliwe działanie pestycydów. Oddział Pszczelnictwa ISK, Puławy. Biblioteka OPISK.
Gromisz Z., Gromisz M. (1976) – Wrażliwość pszczół różnego wieku i różnych ras na szkodliwe działanie Pirimoru i Galecronu. Pszczeln. Zesz. Nauk., 20:209-222.
Mayland P.G., Burkhardt C.G. (1970) – Honey bee mortality as related to insecticide – treated surfaces and bee age. J. Econ. Ent., 63(5):1437-1439.
Niemczuk R. (1973) – Działanie niektórych herbicydów na pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk., 17:205-227.
strona 197SENSITIVITY OF BEES AT VARIOUS AGES IN LABORATORY TESTS OF SELECTED PYRETROIDS AND THE PREPARATION BANCOL
Michał Gromisz
Summary
Samples for laboratory tests were collected from a population of 6 colonies with separated house and foraging bees. Examined pesticides were administered in sugar syrup for 24 h at the following concentrations (active substance in brackets): 0.015% Fastac 10EC (alfametryna 10%), 0.025% Karate 025 EC (lambda cyhalotryn 25 g/L), 0.05% Bancol 50 WP (bensultap 50%).
The following differences in response to the preparations examined were found between house and foraging bees:
— n house bees consumed higher amounts of the uncontaminated syrup
— n foraging bees consumed higher amounts of the syrup containing tested preparations
— n foraging bees revealed a higher mortality rate during a 72-hour period after treatment
— n in control combinations foraging bees had serious losses whereas no losse were noticed in house bees.
Our experiment revealed that tested bees fed various amounts of the active substances of the preparations used. An increase mortality rate may be attributed to the toxic action of the examined agents. Summing up, house bees were more resistance to the toxic effects of pyretroids such as Fastac and Karate in comparison to foraging bees. In contrast, a reverse dependence was found in response to the preparation Bancol
Keywords: foraging bees, house bee, pesticides, toxicity.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 196, tab. 3: „0 ,7a” → 0,7a
- s. 197, tytuł angielski: „PYRETROIDS” → PYRETHROIDS
- s. 197, streszczenie: „no losse were” → no losses were
- s. 197, streszczenie: „An increase mortality rate” → An increased mortality rate
- s. 197, streszczenie: „more resistance to” → more resistant to
- s. 197, streszczenie: „pyretroids” → pyrethroids
