ZMIANY WARUNKÓW EKONOMICZNYCH PRODUKCJI PSZCZELARSKIEJ W LATACH 1970—1981

tekst: Andrzej Pidek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVII, 1983 — Andrzej Pidek

strona 77

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVII 1983

Andrzej Pidek

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa

WPROWADZENIE

Warunki ekonomiczne w polskim rolnictwie, którego działem jest pszczelarstwo, w okresie ostatnich 11 lat uległy zmianom. Cena miodu wzrosła 5-krotnie. W podobnym stopniu zmieniła się cena wosku. Ruch cen różnych produktów jest zjawiskiem powszechnym we współczesnym świecie (Krusze 1976). Spowodowany jest on głównie zmieniającymi się kosztami produkcji. Zachodzi zatem potrzeba ciągłej analizy kosztów produkcji w tym również miodu i wosku, w dążeniu do ustalania cen zapewniających należytą ich rentowność. Właściwe ceny produktów pasiecznych są podstawą prawidłowego rozwoju pszczelarstwa. Dane statystyczne sugerują, że wzrost liczby rodzin pszczelich w Polsce jest ostatnio zadawalający (Rocznik Statystyczny 1980). Trzeba sobie jednak zdawać sprawę z trudności jakie występują przy zbieraniu tych danych. Stąd też mogą wynikać pomyłki.

Wolniej niż ceny produktów zmienia się w rolnictwie wydajność pracy (Grochowski 1974). Należy przypuszczać, iż w pszczelarstwie winny się utrzymywać podobne tendencje. Prawidłowość tę powiększa rozdrobnienie pasiek, mały stopień ich specjalizacji oraz fakt, iż prowadzenie pasieki jest dla jej właściciela często zajęciem dodatkowym.

Badania ekonomiczne z zakresu pszczelnictwa nie mają nadal ostatecznie opracowanych wzorców. W każdym opracowaniu forma jest nieco inna. Utrudnia to w pewnym stopniu porównywanie wyników. Przyczyn tego należy szukać w niewystarczającej ilości systematycznych i wyczerpujących naukowych badań z tego zakresu, mimo tego iż pszczelarze od ponad 100 lat interesują się tym problemem (Wojnarowski 1874, 1875).

Praca niniejsza stawia sobie za cel przeanalizowanie warunków ekonomicznych prowadzenia pasiek i uzyskiwanych przez nie efektów w latach 1979—1981 na tle warunków z ostatnich 11-tu lat.

strona 78

METODYKA

Materiały do opracowania zostały zebrane na terenie całej Polski. Pochodzą od stałych wieloletnich współpracowników Oddziału Pszczelnictwa. Na specjalnie opracowanych formularzach dostarczali oni informacji o efektach ekonomicznych swoich pasiek. W przypadku jeżeli respondent obawiał się ujawniać wyniki uzyskane w pasiece, mógł nie podawać własnego nazwiska lub też nie udzielić odpowiedzi. Zważywszy też, że dostarczenie danych nie jest obowiązkowe można przypuszczać, iż informacje zawarte w formularzach są prawdziwe i dają podstawę do stosunkowo obiektywnej oceny. Może tylko poziom prowadzenia pasiek respondentów jest wyższy od średniego.

Tabela 1 Wielkość i liczba badanych pasiek w latach 1979—1981 Size and number of investigated apiares in the years 1979—1981

Liczba rodzin pszczelich w pasiece / Number of bee colonies in apiary Liczba pasiek / Number of apiaries
1—10 14
11—20 92
21—30 26
31—40 23
>40 44
Razem / Together 136

Liczba analizowanych pasiek w poszczególnych przedziałach wielkości w latach 1979—81 jest zróżnicowana (tab. 1). Najwięcej respondentów pracuje w pasiekach większych od 40 rodzin pszczelich.

W latach 1970—1974 dane pochodziły od 166 pszczelarzy a w latach 1977—1978 do 138 pszczelarzy. Bliższą charakterystykę tych zbiorowości zawierają wcześniejsze moje publikacje (Pidek 1977, 1980).

Charakterystykę pasiek i warunków w jakich one się znajdują starano się wzbogacić podając strukturę zawodową pszczelarzy, system uli, ras pszczół oraz pożytków, jakie występują w zasięgu lotu pszczół analizowanych pasiek.

Sporą trudność nastręcza zawsze znalezienie wskaźników czy też mierników intensywności. W opracowaniu intensywność określano procentem wymienionych matek, procentem rodzin pszczelich z których wirowano miód, rodzin przezimowanych, oraz tych, które same roiły się.

Nakłady na prowadzenie pasieki podano w jednostkach naturalnych, a więc w kg węzy, cukru itp. oraz w złotówkach w odniesieniu do jednej rodziny pszczelej w cenach 1981 roku. Amortyzację liczono w wysokości 10% od wartości całego sprzętu. Obliczając koszt pracy przyjęto wynagrodzenie za godzinę pracy w pasiece w wysokości 50 złotych.

strona 79

Produkty i usługi dające dochody pszczelarzowi liczono przyjmując za podstawę ceny zbytu, które są średnimi ważonymi z cen skupu i cen wolnorynkowych.

Efektem analizy ekonomicznych warunków prowadzenia pasiek są mierniki i wskaźniki ekonomiczne. Jednostkowy koszt produkcji miodu liczono, traktując miód i wosk jako produkcję sprzężoną. Całą produkcję przeliczono na jednostki miodowe. Przyjęto przy tym iż równoważnikiem 1 kg wosku jest 3,5 kg miodu. Pozostałe produkty przeliczano na jednostki miodowe według relacji cen. Takie postępowanie tłumaczy mały bo zaledwie 2% udział w dochodach innej produkcji niż miód i wosk.

W kalkulacji kosztów produkcji sprzeżonej jeden produkt przelicza się na drugi stosując z zasady równoważniki naturalne. Są one bowiem bardziej stałe niż relacje cen. Z braku takich można się niekiedy oprzeć na relacji cen. Relacje te mogą być również wykorzystywane gdy istnieje ich duża zbieżność z równoważnikami naturalnymi.

Wskaźnik towarowości teoretycznej informuje o tym, ile procent miodu trafia do punktu skupu. W tym ujęciu jest to wskaźnik odzwierciedlający tylko część całkowitej towarowości. Istnieje bowiem zasada, iż wskaźnik towarowości całkowitej odnosi się do produktów sprzedanych zarówno w uspołecznionych punktach skupu jak i bezpośrednio konsumentom. Dla potrzeb pszczelarstwa proponowane przeze mnie ujęcie jest bardzo przydatne, bo w pewnym stopniu informuje o atrakcyjności dla pszczelarzy cen obowiązujących w punktach skupu.

Z podobnych względów wyodrębniono wskaźnik rentowności teoretycznej. Wynika z niego odpowiedź na pytanie, na ile rentowna byłaby produkcja miodu w przypadku, jeżeli miód ten w całości sprzedawany byłby w punktach skupu. Ten wskaźnik rentowności informuje więc, w jakim stopniu jednostki odpowiedzialne za organizację produkcji stwarzają opłacalne warunki produkcji pasiecznej. Dla porównania określono wskaźnik rentowności faktycznej jako tego, który jest przez pszczelarzy rzeczywiście uzyskiwany.

Produktywność pracy i środków produkcji podano zgodnie z ogólnie przyjętą metodyką w odniesieniu do 1 robotnikogodziny i w odniesieniu do 1000 zł wartości wyposażenia.

WYNIKI

Struktura zawodowa pszczelarzy. Osoby prowadzące pasieki należą do różnych grup zawodowych i wiekowych. Znaczną część stanowią osoby w wieku emerytalnym. W analizowanym okresie 11-tu lat wśród respondentów Oddziału Pszczelnictwa ISK dominują emeryci. Następną grupę pod względem liczebności stanowią pracownicy umysłowi i rolnicy. Grupa robotników jest najmniej liczna.

W latach 1946—1966 wśród korespondentów Oddziału Pszczelnictwa dominowali natomiast rolnicy 59,3%. Pracownicy umysłowi stanowili

strona 80

tylko 14,1% (Gromisz, Bownik 1969). Tendencje do przejmowania pszczelarstwa przez inteligencję będą się przypuszczalnie pogłębiały. Pszczelarstwo staje się bowiem działem bardzo specjalistycznym wymagającym gruntownej wiedzy, ze względu na pogarszające się warunki pszczelarzenia. Procentowy udział poszczególnych grup zawodowych w ostatnich 11-tu latach odzwierciedla w procentach niniejsze zestawienie:

1970—74 1977—78 1979—81
emeryci 43,0 39,9 41,1
pracownicy umysłowi 21,3 24,3 25,5
rolnicy 25,4 21,4 18,4
robotnicy 12,3 14,1 15,0

Jest dość trudno ocenić na ile zbiorowość poddana analizie jest reprezentatywna dla pszczelarstwa bowiem metoda zbierania danych w pewnym stopniu eliminuje osoby o niższym poziomie wykształcenia. Dlatego też może większa tu jest liczba pszczelarzy zatrudnionych poza rolnictwem i inteligencji.

Struktura pożytków. Rozkład pożytków nektarowych i spadziowych ulega zmianie. W produkcji pszczelarskiej coraz większą rolę spełniają pożytki wczesne co dokumentuje poniżej zestawienie:

1977—78 1979—81
rzepak 23,1 17,9
lipa 17,3 12,6
akacja 12,3 4,3
sady 7,4 14,4
wierzba 5,7
maliny 5,3
mniszek 5,3 9,5
łąki 5,3
spadź 4,5 3,9
gryka 3,5
chwasty 5,1 3,2
inne 10,5 30,7

Na pierwszym miejscu pszczelarze wymieniają rzepak. Zaraz po rzepaku w latach 1979—81 podawane są sady czy też mniszek. Zainteresowanie pożytkiem z roślin sadowniczych zwiększyło się w związku z coraz częściej praktykowaną odpłatnością za wydzierżawienie pszczół do zapylania tej uprawy, o ile w latach 1977—1978 tylko 7,4% pszczelarzy podawało, że wykorzystuje pożytek z sadów, to w ostatnim okresie ilość ta wzrosła dwukrotnie. Niektóre pożytki w poszczególnych latach wymieniane są z różną częstotliwością, co powodowane jest ich przemiennym występowaniem a może zróżnicowaną zbiorowością, którą poddano analizie. Wśród pożytków z których korzystają pasieki nadal mało jest poza sadami i rzepakiem uprawnych roślin entomofilnych. Widocznie rolnicy nie zabiegają o pszczoły nie ceniąc ich roli w plonowaniu.

strona 81

Systemy uli. W zależności od rejonu kraju i wielkości pasieki preferowane są różne systemy uli. Dlatego struktura ich w różnych okresach jest zmienna.

1970—74 1977—78 1979—81
ul wielkopolski 40,1 49,5 68,5
ul warszawski 27,4 9,4 12,8
ul dadanowski 20,0 22,7 8,8
inne ule 12,5 18,4 9,9

Z wieloletniej analizy wynika jednak, iż wśród analizowanych pasiek które można uznać za postępowe, ul wielkopolski był najbardziej rozpowszechniony. Ule o ramce zbliżonej do wielkopolskiej znajdują się w całej Europie.

Ul ten staje się coraz bardziej popularny. W 1950 roku znajdował się on w 7% pasiek (Bornus 1955). W latach sześćdziesiątych w 22,8% pasiek (Gromisz, Bownik 1969). W populacji objętych niniejszymi badaniami ul ten zaczął już dominować. Tendencje do unifikacji systemów uli być może spowodują w przyszłości, że będzie to jedyny produkowany w Polsce ul. Ograniczenie liczby systemów stosowanych w kraju uli jest celowe ze względu na organizację produkcji pasiecznej.

Rasy pszczół. W analizowanych pasiekach w okresie lat 1979—1981 (danych z poprzednich lat nie ma) dominowały pszczoły rasy środkowoeuropejskiej, które pospolicie przez pszczelarzy określone są jako „krajowe”. Najmniej było pszczół rasy kaukaskiej oraz pszczół rasy kraińskiej:

pszczoły „krajowe” 46,8%
pszczoły kaukaskie i mieszańce 24,6%
pszczoły kraińskie i mieszańce 28,5%

Pszczelarze uważają, iż posiadają pszczoły krajowe, gdy nie zakupują matek pszczelich ras obcych. W tej ocenie nieuwzględniony jest fakt, że proces krzyżowania pszczół w przeciętnej pasiece przebiega bez kontroli pszczelarza. Dlatego pszczoły uważane za krajowe mogą być krzyżówkami międzyrasowymi.

Pszczoły rasy kaukaskiej i kraińskiej określane są często przez pszczelarzy mianem obcych ras. Procent pszczół obcych ras w pasiece jest zmienny w zależności od wielkości pasieki:

Wielkość pasieki % pszczół obcych ras
1—10 3,6
11—20 42,1
21—30 68,4
31—40 62,5
>40 60,7
strona 82

Z zestawienia wynika, że już w pasiekach większych od 20 rodzin pszczelich udział pszczół ras obcych utrzymuje się na podobnym poziomie jak w pasiekach większych.

Rozprzestrzenianie w Polsce ras byłyby może szybsze, jeżeli bez trudności można by nabyć matki pszczele pożądanej rasy. Z zakupem matek są jednak w Polsce poważne trudności, na które pszczelarze skarżą się.

Intensywność gospodarki pasiecznej. Intensywność gospodarki pasiecznej w świetle zastosowanych wskaźników w ostatnich dwunastu latach nie ulega zmianie. Procent wymienionych matek zawsze przekracza 1/3 stanu rodzin pszczelich. Udział rodzin z których wirowano miód wynosi blisko 70%. Nadstawki stosowano u ponad połowy rodzin pszczelich. Spadek rodzin pszczelich w zimie był mniejszy od 10%, a rojenie pszczół miało miejsce u 15% rodzin pszczelich (tab. 2).

Tabela 2 Intensywność gospodarki pasiecznej (% w stosunku do ogółu) w latach 1979—1981 Intensivity of bee management methods (percentage relation to all) in the years 1979—1981

Wielkość pasieki (rodzin pszczelich) / Size of apiary (bee colonies) Wymiana matek / Changing of queens Wirowanie miodu z rodzin pszczelich / Extracting of honey from bee colonies Wirowanie miodu z nadstawek / Extracting of honey from a supers Spadło rodzin pszczelich w zimie / Fall down of bee colonies in winter Roiło się rodzin pszczelich / Swarming of bee colonies
1—10 25,5 47,7 36,6 10,9 16,8
11—20 27,3 82,3 49,0 7,3 25,7
21—30 49,9 71,6 61,7 3,6 12,8
31—40 40,0 82,5 82,1 5,5 14,3
40 49,0 85,5 73,5 5,4 16,1
x̄ 38,3 73,9 60,6 6,5 17,1

Wskaźniki intensywności z lat 1979—1981 są bardzo zbliżone do takowych w okresach poprzednich opublikowanych wcześniej (Pidek 1976, 1980). Oznacza to, iż w okresie 1970—1981 nie wystąpił wzrost intensywności. Być może zastosowane wskaźniki w nie wystarczającym stopniu odzwierciedlają wszystkie elementy określające intensywność ale obecnie brak jest innych tego rodzaju wskaźników.

Analizowane wskaźniki sugerują istnienie pewnych rezerw w produkcji pszczelarskiej. W pasiekach jest zawsze ponad 20% rodzin pszczelich, z których pszczelarze nie wirują miodu. Może to być też efektem celowo stosowanych metod gospodarki pasiecznej. W większości przypadków jest to jednak wynikiem zróżnicowanego jakościowo pogłowia i braku osiągnięcia w niektórych rodzinach pożądanej siły na pożytek.

strona 83

Nakłady na produkcję pasieczną. Zmienne ceny na materiały potrzebne do produkcji pasiecznej powodują iż najbardziej porównywalne są nakłady wyrażone w jednostkach wytworzonych produktów. Podstawowym materiałem niezbędnym w produkcji pasiecznej jest cukier. Roczne zapotrzebowanie na cukier dla jednej pszczelej rodziny w pasiekach różnej wielkości w latach 1979—81 (tab. 3) jest większa od 12 kg, ale nie przekracza 14 kg. Roczne zużycie węzy wynosi średnio 0,23 kg co odpowiada 3 arkuszom dla ramki dadanowskiej. Pracochłonność zaś

Tabela 3 Nakłady materiałowe i pracy na 1 rodzinę pszczelą w latach 1979—1981 Materials and labour consumption for 1 bee colony in the years 1979—1981

Wielkość pasieki (rodzin pszczelich) / Size of apiary (bee colonies) Cukier (kg) / Sugar (kg) Węza (kg) / Foundation (kg) Pracochłonność (rbg) / Labour consumption (man hour)
1—10 12,91 0,20 14,40
11—20 12,65 0,25 11,56
21—30 13,58 0,26 10,75
31—40 12,51 0,27 8,46
x̄ 12,99 0,23 11,10

zależy od wielkości pasieki. W pasiekach towarowych, większych od 40 rodzin pszczelich pracochłonność jest o 50% mniejsza niż w pasiekach amatorskich. Średnia pracochłonność w okresie ostatnich 12 lat nie zmniejszyła się i ciągle oscyluje na poziomie 10 rbg na jedną rodzinę pszczelą.

Cukier, węza i praca są podstawowymi składnikami kosztów i stanowią 74% kosztów globalnych (Tab. 4). Na takim lub nieco niższym poziomie udział ten utrzymywał się w okresie ostatnich 12-tu lat. Znając koszt tych trzech podstawowych składników można wyszacować całkowity koszt prowadzenia pasieki. Należy jednak zwrócić uwagę, że największe różnice w poszczególnych pasiekach są w zużyciu węzy. Niektórzy pszczelarze zużywają 5 krotnie więcej węzy od średniej zamieszczonej w tabeli. Zużycie cukru jest zaś na stałym poziomie, nawet w okresie kiedy z zaopatrzeniem w cukier były znaczne trudności, takie jak w latach 1980—1981.

Mimo różnic w nakładach pracy nie obserwuje się znaczniejszych różnic pomiędzy kosztem prowadzenia pasiek w odniesieniu do 1 rodziny pszczelej w zależności od ich wielkości. W pasiekach towarowych koszty produkcyjne na jedną rodzinę pszczelą są jednak tylko niecałe 7% większe niż w grupie pasiek najmniejszych. Podobne tendencje w tym zakresie utrzymują się od wielu lat.

W prowadzeniu pasiek coraz droższa staje się praca. Na początku lat 70-tych udział kosztu pracy w kosztach całkowitych z zasady nie prze-

strona 84

Tabela 4 Koszt produkcji w złotych na 1 rodzinę pszczelą Cost of production in zloty/1 bee colony

Wielkość pasieki (rodzin pszczelich) / Size of apiary (bee colonies) Węza / Fundation Cukier / Sugar Transport / Transport Praca / Work Amortyzacja / Depretiation Inne / Other Razem / Together
1—10 171,60 335,66 — 720,00 245,00 46,00 1518,26
11—20 220,00 329,16 54,47 578,50 275,30 40,04 1497,47
21—30 228,80 353,08 55,55 527,50 305 57 67,65 1548,15
31—40 176,00 354,80 24,05 516,00 333,30 53,47 1457,62
4 0 233,00 325,26 41,83 423,00 332,28 51,83 1407,20
x̄ 205,88 399,57 35,18 555,00 298,29 51,80 1485,74
% 13,6 22,8 2,4 37,4 20,1 3,5 100,0

kraczał 30%. W ostatnim okresie udział ten zwiększył się do prawie 40%.

Produkcja pszczelarska i jej wartość. W analizowanym okresie średnia produkcja miodu utrzymywała się w granicach od 6,76 kg w okresie 1979—81 do 11,9 kg w okresie 1970—74. Produkcja wosku zaś na poziomie 0,3—0,5 kg. Jedynie na początku lat 70-tych w pasiekach towarowych pszczelarze osiągnęli średnią produkcję miodu prawie 14 kg (Pidek 1977). W każdym razie w zakresie produkcji miodu obserwuje się tendencję zniżkową. W latach 1979—81 produkcja miodu i wosku (tab. 5) była więc niższa w porównaniu z poprzednim okresem. Produkcja miodu i wosku od jednej rodziny pszczelej największa jest w pasiekach dużych.

Wartość produkcji pasiecznej w ponad 10 letnim okresie jest trudno porównywalna ze względu na zmianę cen. Ceny te w analizowanym okresie wzrosły 5 krotnie, a w momencie pisania niniejszej publikacji

Tabela 5 Produkcja pszczelarska z 1 rodziny pszczelej w latach 1979—1981 Production of beekeeping from 1 bee colony in the years 1979—1981

Wielkość pasieki (rodzin pszczelich) / Size of apiaries (bee colonies) Miód (kg) / Honey (kg) Wosk (kg) / Wax (kg) Inna produkcja (jednostki miodowe) / Others products (honey unit) Razem (jednostki miodowe) / Together (honey unit)
1—10 3,79 0,19 0,01 4,47
11—20 6,98 0,32 0,10 8,20
21—30 7,09 0,29 0,13 8,24
31—40 7,30 0,31 0,28 9,27
>40 8,05 0,40 0,26 9,71
x̄ 6,76 0,30 0,16 7,89
strona 85

wzrost cen na miód jest już w stosunku do cen z 1970 r. 10-krotny. Ceny na wolnym rynku są jeszcze wyższe. Tak duży wzrost cen znajduje uzasadnienie w podobnym wzroście kosztów produkcji, a także w zwiększonym popycie przy zmniejszonej podaży.

Tabela 6 Wartość produkcji w złotych na 1 rodzinę pszczelą w latach 1979—1981 Value of production in zloty for 1 bee colony

Wielkość pasieki (rodzin pszczelich) / Size of apiary (beecolonies) Miód / Honey Wosk / Wax Inne / Other Razem / Together
1—10 1287,31 152,32 2,10 1441,73
11—20 1274,68 256,60 21,00 1552,28
21—30 1332,07 232,40 27,30 1591,77
31—40 1242,20 248,20 58,80 1549,20
>40 1166,61 320,15 54,60 1541,36
x̄ 1260,57 241,93 32,76 1535,27
% 82,1 15,7 2,1 100,0

Podstawowym produktem uzyskiwanym w pasiece jest miód, który stanowi ponad 80% całej wartości produkcji. Udział wosku w produkcji pasiecznej najwyższy był w latach 1979—81 (tab. 6, 7). Należy to tłumaczyć relatywnie lepszymi cenami na wosk, które wpłynęły na jego sprzedaż. W ocenie pszczelarzy wosk stanowi najlepszą lokatę kapitału, dlatego jest przetrzymywany przez wiele lat i sprzedawany w okresach bezpośrednich po podwyżce cen, a nie po wytopieniu. Dla ustabilizowania skupu wosku, na początku każdego roku kalendarzowego, a może obowiązującego w rolnictwie roku gospodarczego należałoby ustalić ceny obowiązujące na okres nie dłuższy niż 1-go roku. Wzrost cen winien mieć charakter ciągły a nie skokowy. Wtedy sprzyjałby produkcji.

Ocena efektów ekonomicznych w latach 1979—1981. Uzyskiwana przez pszczelarzy średnia cena zbytu miodu w pasiekach większych od 10 ro-

Tabela 7 Struktura wartości produkcji w latach 1970—1981 Structure of production value in the years 1970—1981

Produkty / Products Lata / Years: 1970—1974 Lata / Years: 1977—1978 Lata / Years: 1979—1981 Lata / Years: x̄
Miód / Honey 88,8 88,4 82,1 86,4
Wosk / Wax 8,7 9,4 15,6 11,2
Inne / Others 2,5 2,2 2,1 2,3
strona 86

dzin była stale wyższa od kosztu produkcji (tab. 8). Ceny zbytu były zadawalające, ponieważ pozwalały osiągnąć rentowność na poziomie zbliżonym do 50%. Zawdzięczać to należy wysokim cenom wolnorynkowym, po których sprzedawane było część produkcji. W latach 1979—81 pszczelarze sprzedawali aż 70% miodu po cenach wolnorynkowych. Konsumenci mogli to odczuć, ponieważ na półkach sklepowych brak było miodu. Średnio dostawy miodu do punktów skupu w tym okresie zmniejszyły się w stosunku do lat 1977—78 o 20%.

Tabela 8 Mierniki i wskaźniki ekonomiczne Economical indexes

Wielkość pasieki (rodzin pszczelich) / Size of apiaries (bee colonies) Koszt jednostkowy produkcji miodu (zł) / Unit production cost of honey (zł) Średnia cena zbytu (zł/kg) / Average selling price (zł/kg) Towarowość produkcji (%) / Percentage market production of honey (%) Wskaźnik rentowności faktycznej (%) / Real rentability (%) Wskaźnik rentowności teoretycznej (%) / Theoretical rentability (%) Produktywność pracy (zł/rbg) / Productivity of work (zł/man hour) Produktywność środków produkcji (zł 1000zł) / Productivity of investment for 1000 zł
1—10 339,66 300,00 12,1 —11,7 —37,2 100,12 588,46
11—20 182,62 312,46 17,5 71,1 15,0 134,28 564,50
21—30 187,88 257,96 38,7 37,3 11,8 148,07 520,19
31—40 157,24 231,30 39,3 78,9 33,6 151,59 465,23
40 144,92 237,23 50,0 63,7 44,9 182,19 463,60
x̄ 202,46 277,79 31,5 47,9 13,4 143,25 560,32

W przypadku gdyby pszczelarze w ostatnich latach sprzedawali miód wyłącznie do punktu skupu ich rentowność nie przekroczyłaby 15%. Informuje o tym wskaźnik zwany umownie wskaźnikiem rentowności teoretycznej. Wynika z niego, iż jednostki odpowiedzialne za produkcję pszczelarską nie stwarzały zbyt zachęcających warunków ekonomicznych dla tej produkcji.

Analiza produktywności pracy pozwala stwierdzić, że w pasiekach towarowych większych od 40 rodzin pszczelich produktywność ta jest prawie dwukrotnie wyższa, aniżeli w pasiekach małych, co znajduje wytłumaczenie ich amatorskim traktowaniem. Może jest dziwne, że produktywność środków produkcji większa jest w pasiekach małych. Dokładniejsza analiza warunków produkcji w tych pasiekach wyjaśnia, że przyczyną tego jest wyjątkowo skąpe ich wyposażenie.

Zmiany w strukturze kosztów i dochodów w latch 1970—1981. W analizowanym okresie koszt produkcji miodu w rodzinie pszczelej wzrósł prawie 4 krotnie, (tab. 9). W strukturze kosztów prawie trzykrotnie wzrosła amortyzacja, co znajduje wytłumaczenie we wzroście cen urządzeń

strona 87

stanowiących wyposażenie pasieki. W strukturze kosztów zmniejszył się zaś udział kupowanego cukru. Relacja pomiędzy ceną miodu i cukru w Polsce jest jedną z większych w Europie, bowiem w 1981 roku wynosiła 5 : 1, a w momencie pisania publikacji wynosi już 10 : 1.

Tabela 9 Wielkość i struktura kosztów na 1 rodzinę pszczelą Size and structure of costs for 1 bee colony

Rodzaj kosztów / Kind of costs Lata / Years: 1970—1974 Lata / Years: 1977—1978 Lata / Years: 1979—1981
Koszt na 1 rodzinę pszczelą (zł) / Cost in zł/1 bee colony 407,00 814,06 1485,74
w tym: / including
Cukier (%) / Sugar (%) 33,2 18,5 22,9
Węza (%) / Foundation (%) 10,9 9,8 13,7
Transport (%) / Transport (%) 9,5 2,3 2,4
Amortyzacja (%) / Depreciation (%) 7,8 17,6 20,1
Praca (%) / Work (%) 29,3 42,2 37,4
Inne (%) / Others 9,3 9,6 3,5

Nie znajduje racjonalnego wytłumaczenie fakt zmniejszenia udziału transportu w kosztach produkcji. Być może spowodował to przypadkowy w tym aspekcie dobór próby.

Struktura dochodów w tym okresie w zasadzie nie uległa większym zmianom (tab. 10). Zmniejszył się udział miodu, a wzrósł udział wosku, ale tylko w nieznacznym zakresie. Można było zaś przypuszczać, że w

Tabela 10 Struktura dochodów (%) Structure of profits (%)

Produkty / Produkts Lata / Years: 1970—1974 Lata / Years: 1977—1978 Lata / Years: 1979—1981
Miód / Honey 89,0 88,4 82,1
Wosk / Wax 8,5 9,4 15,6
Inne / Others 2,5 2,2 2,1
strona 88

związku z tendencją rozszerzania asortymentu produkcji pszczelarskiej udział miodu i wosku w dochodach będzie malał na rzecz innej produkcji.

Koszt jednostkowy produkcji miodu w latach 1970—1981. Koszt jednostkowy produkcji miodu w okresie tym wzrósł prawie 7-mio krotnie (tab. 11). Ceny zbytu z zasady podążały za wzrostem kosztów. W wyniku tego, pszczelarze z produkcji miodu osiągali rentowność w granicach od 30% do prawie 60%, ponieważ znaczna część miodu sprzedawana była po cenach wolnorynkowych. Ceny skupu miodu w latach 1970—1981 gwarantowały tylko rentowność od 13% do 34%. Nie nadążająca za kosztami cena skupu miodu w latach 1979—1981 była prawie 3 krotnie mniej atrakcyjna niż w latach 1970—1974 i 1977—1978. W tym momencie można zrozumieć dlaczego w tak dużym stopniu zmniejszył się skup miodu w punktach uspołecznionych.

Tabela 11 Rentowność produkcji miodu w latach 1970—1981 Rentability of honey production in years 1970—1981

Lata / Years Koszt jednostkowy produkcji miodu (zł) / Unit cost production of honey (zł) Wskaźnik rentowności faktycznej (%) / Real rentability (%) Wskaźnik rentowności teoretycznej (%) / Theoretical rentability (%) Produktywność pracy (zł/rbg) / Productivity of work (zł man hour) Produktywność środków produkcji (zł/1000 zł) / Productivity of investment (zł/1000 zł)
1970—1974 33,18 58,1 34,2 66,88 1021,29
1977—1978 89,81 31,4 12,7 92,98 750,29
1979—1981 202,46 52,5 13,4 143,25 560,62

Produktywność pracy wyrażona w wartości pieniężnej wzrosła blisko 3 krotnie. Gdyby ją jednak wyrazić w jednostkach miodowych, to odnotowano by jej zmniejszenie.

Podobnie widoczne jest zmniejszenie się produktywności środków produkcji, co spowodowane jest wygórowanymi cenami tych środków.

WNIOSKI

  1. W okresie od 1970 do 1981 roku, dla miodu i wosku w punktach skupu nie gwarantowano atrakcyjnych cen, co spowodowało wzrost wolnorynkowej sprzedaży miodu.
  2. Intensywność produkcji w analizowanym okresie utrzymywała się mniej więcej na tym samym poziomie.
  3. Wyrażona w jednostkach naturalnych produktywność pracy i środków produkcji w badanym okresie zmalała.
  4. Pasieki towarowe posiadające powyżej 40 rodzin pszczelich osiągają lepsze wyniki ekonomiczne od pasiek mniejszych.
strona 89

SPIS LITERATURY

Bornus L. (1955) — Z badań nad pszczelnictwem w Polsce. Prac. Inst. Sad. s. 221—236.

Grochowski Z. (1974) — Problemy społecznej rekonstrukcji rolnictwa w Polsce. Zag. Ek. Rol. Dod. do nr 3—4.

Gromisz M. Bownik K. (1969) — Warunki przyrodniczo-pożytkowe i osiągnięcia produkcyjne pasiek w latach 1946—1966. Pszczeln. Zesz. Nauk. s. 1—55.

Krusze N. (1976) — Ekonomika i organizacja przedsiębiorstw ogrodniczych. PWRiL.

Pidek A. (1976) — Modele organizacyjne pasiek w Polsce. Dysertacja doktorska.

Pidek A. (1977) — Opłacalność produkcji pszczelarskiej w wyodrębnionych modelach pasiek. Pszczeln. Zesz. Nauk. s. 1—29.

Pidek A. (1980) — Opłacalność produkcji pasiecznej w latach 1977—1978. Pszczeln. Zesz. Nauk. s. 9—17.

Rocznik Statystyczny (1980).

Wojnarowski P. (1874) — Obliczanie czystego dochodu z kilku pasiek w okolicy Zborowa w 1874 r. Bartnik Postępowy s. 26—27.

Wojnarowski P. (1875) — Obliczanie czystego dochodu z kilku pasiek w okolicy Zborowa w 1875 r. Bartnik Postępowy s. 14—16.

CHANGING OF THE ECONOMICS CONDITION OF APIARIES IN THE YEARS 1970—1981

A. Pidek

Summary

This study was continued in private apiaries in Poland during the period 1970—1981. The average production of honey from 1 bee colony was decrease from 8,25 kg to 6,75 kg in this period. Apiaries with 40 and more bee colonies obtain 100% of honey more than apiaries with less than 10 ones. The production cost of honey increase from 33,18 zł to 202,46 zł per kg. Purchasing price of honey increase 5 times in that period. The production profitability level was 112,7—134,2 in analysing period. It was about 25% lower than free market profitability level. The cost of depretiation increase 3 times because of unproportionale high price of basic equipment needed. A comparing factors of intensivity like changing of the gueen, percent of swarming and quantity of using foundation was on the same level in ivestigated period.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 78: „do 138 pszczelarzy” → od 138 pszczelarzy
  • s. 78, tab. 1: „apiares” → apiaries
  • s. 78, tab. 1, wiersz 11—20: „92″ → 29
  • s. 79: „sprzeżonej” → sprzężonej
  • s. 84, tab. 4: „Fundation” → Foundation
  • s. 84, tab. 4: „Depretiation” → Depreciation
  • s. 84, tab. 5, wiersz 31—40, miód: „7,30″ → 7,90
  • s. 86: „w latch” → w latach
  • s. 86, tab. 8, wiersz 31—40, średnia cena zbytu: „231,30″ → 281,30
  • s. 87: „wytłumaczenie fakt” → wytłumaczenia fakt
  • s. 87, tab. 10: „Produkts” → Products
  • s. 89, streszczenie: „depretiation” → depreciation
  • s. 89, streszczenie: „gueen” → queen
  • s. 89, streszczenie: „ivestigated” → investigated

Podobne wpisy