PRZYCZYNEK DO POZNANIA POCHODZENIA ENZYMÓW W MIODZIE

tekst: Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Jerzy Marcinkowski, Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna, Urszula Staszewska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, 1998 — Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Jerzy Marcinkowski, Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna, Urszula Staszewska

strona 199

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998

Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Jerzy Marcinkowski, Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna, Urszula Staszewska*

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 PUŁAWY *Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, Radzików k/Warszawy, 05-870 BŁONIE

Streszczenie

Podczas badań pszczelarskiej wartości ślazówki turyngskiej (Lavatera thuryngiaca L.), pozyskiwano z niej czysty jednogatunkowy miód. Wykorzystywano do tego duże siatkowe izolatory i małe rodzinki pszczele. Świeżo wybrany z plastra miód ślazówkowy był przezroczysty, po skrystalizowaniu biały, z lekko kremowym odcieniem. Charakteryzował się przyjemnym aromatem i wyśmienitym smakiem. Gdy w ulikach doświadczalnych nie było czerwiu (matka zamknięta w klateczce) nie zawierał on enzymów inwertazy i diastazy. Przy obecności czerwiu w rodzinkach (po poddaniu larw do komórek plastra) pojawiała się w miodzie diastaza. Zatem enzym ten w miodzie nie mógł pochodzić od pszczół lotnych, zbieraczek, lecz od pszczół ulowych, karmicielek, tj. osobników zjadających dużo pyłku.

Słowa kluczowe: ślazówka turyngska, miód ślazówkowy, enzymy w miodzie, diastaza.

WPROWADZENIE

Enzymy w miodzie pszczelim występują w ilościach minimalnych, ale są bardzo ważnym jego składnikiem, ponieważ decydują o procesach dojrzewania i aktywności biologicznej tego produktu. Pochodzą one głównie z gruczołów ślinowych pszczół, a w niewielkim stopniu także z nektaru, spadzi i pyłku kwiatowego (Curyło i Zalewski 1957, Rychlik i Fedorowska 1960, Hadorn i Zürcher 1973). Niewłaściwe obchodzenie się z miodem, przede wszystkim podgrzewanie go do temperatury powyżej 50°C, prowadzi do zniszczenia enzymów i obniża jego wartość jako produktu naturalnego (Rybak i Achremowicz 1986).

Zgodnie z Polską Normą na Miód Pszczeli (1988), przy charakterystyce chemicznej miodów podaje się ich aktywność enzymatyczną, którą wyraża się liczbą inwertazową (L.I.) oraz liczbą diastazową (L.D.). Wartość „L.I.” dla

strona 200

różnych polskich miodów mieści się w granicach 10-43 (średnio 18-36), a wartość „L.D.” w granicach 13-79 (średnio 30-59).

W trakcie prowadzonych badań przydatności ślazówki turyngskiej (Lavatera thuryngiaca L.) jako rośliny pastewnej, przemysłowej i miododajnej (Staszewska 1997) stwierdzono, że czysty miód ślazówkowy nie wykazuje żadnej aktywności enzymatycznej. Fakt ten starano się wyjaśnić doświadczalnie, a uzyskane wyniki są przedmiotem rozważań niniejszego doniesienia.

METODYKA

Czysty miód ślazówkowy pozyskiwano od pszczół w latach 1995-1997 metodą A. i Z. Demianowiczów (1957). Sprowadza się ona do tego, że roślinę miododajną w początku kwitnienia okrywa się siatkowym izolatorem wielkości mniej więcej 6 x 6 x 2 m. Pod izolator wstawia się normalną rodzinę pszczelą, z której pszczoły mogą latać tylko na zewnątrz izolatora. Rodzina ta służy jako swego rodzaju termostat dla małej rodzinki doświadczalnej (złożonej z kilkuset pszczół), osadzonej w uliku weselnym Zandera, z matką zamkniętą w klateczce. Pszczoły z tej rodzinki mogą latać tylko wewnątrz izolatora i zbierać czysty miód jednogatunkowy z określonej rośliny.

Aktywność enzymatyczną pozyskiwanego miodu ślazówkowego oznaczano w Zakładzie Produktów Pszczelich Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach. Aktywność α-amylazy (tzw. liczbę diastazową) oznaczano wg Recommended European Regional Standard for Honey (1970). Aktywność inwertazową oznaczano polarymetrycznie wg Hadorna i Zürchera (1966).

PRZEBIEG BADAŃ I WYNIKI

Okres kwitnienia ślazówki turyngskiej trwał w Puławach od końca czerwca do początków sierpnia. Głównej masy pożytku nektarowego dostarczała ona pszczołom w lipcu. Pogoda w tym miesiącu 1995 r. była ciepła, słoneczna i sucha, zaś w latach 1996 i 1997 – średnio ciepła, mało słoneczna i wilgotna, zwłaszcza w roku 1997.

Wielkość dostarczanego pszczołom przez ślazówkę pożytku nektarowego (w przeliczeniu na suchą masę cukrów) w kolejnych latach badań wynosiła 101, 190 i 118 kg z 1 ha. Jeden kwiat wydzielał w ciągu swego życia (trwającego średnio około 2 doby) 3-4 mg cukrów.

Pszczoły miodne chętnie odwiedzały kwiaty ślazówki dla zbioru nektaru. Pyłku tej rośliny pszczoły nie zbierały, prawdopodobnie z powodu zbyt

strona 201

dużych rozmiarów jego ziaren utrudniających formowanie obnóży. Podczas oblotu kwiatów zbieraczki były całe tym pyłkiem obsypane, a przy powrocie do ula gubiły go, co było widoczne na liściach ślazówki zwłaszcza przed ulem, na desce wylotowej oraz na dennicy wewnątrz ulika.

Uzyskany w 1995 roku miód ślazówkowy zaraz po odebraniu z plastra okazał się (zgodnie z tym co podaje Gluchov 1950) przezroczysty, bezbarwny. Krystalizował szybko (już po trzech tygodniach), drobnoziarniście, przybierając barwę białą z lekko kremowym odcieniem. Charakteryzował się niezwykle przyjemnym aromatem i wyśmienitym smakiem. W wyniku analizy pyłkowej stwierdzono zaprószenie przekraczające 200 ziaren pyłku ślazówki w 1 g miodu. Natomiast analiza chemiczna wykazała całkowity brak aktywności enzymatycznej tego miodu (tab.1).

Tabela 1

Aktywność enzymatyczna miodu ślazówkowego w zależności od dostępu pszczół do pyłku z innych roślin oraz od obecności czerwiu (larw) w ulu. Enzyme activity of Lavatera honey according to honeybees access to pollen from other plants and presence of honeybee brood in hive.

Rok badań / Year of study Kombinacja doświadczenia / Combination of experiment Ilości pozyskanego miodu g / Yield of honey in g Zawartość suchej masy w miodzie % / Dry substance in honey in % Liczba ziaren pyłku w 1 g miodu — ślazówki Lavatera / Number of pollen grain per 1 g of honey — Lavatera Liczba ziaren pyłku w 1 g miodu — innych roślin / other plants Aktywność enzymatyczna miodu — L.I. Invertase number Aktywność enzymatyczna miodu — L.D. Diastase number
1995 Ślazówka czysta
Lavatera plants only
160 76,3 841 0 0 0
1996 Ślazówka + pyłek
Lavatera + pollen from other plants
138 80,9 7 0 0 0
1996 Ślazówka + larwy
Lavatera +
honeybee brood
64 80,7 25 0 0 19,2
1997 Ślazówka + pyłek
+ larwy
Lavatera + pollen
+ honeybee brood
121 76,7 18 661 0 12,4
1997 Ślazówka + larwy
Lavatera +
honeybee brood
182 78,2 27 18 0 8,2
strona 202

Początkowo przypuszczano, że powodem braku enzymów w miodzie mógł być brak atrakcyjnego dla pszczół pyłku. Aby się o tym upewnić, postanowiono w roku następnym ustawić na polu ślazówki dwa identyczne izolatory i w jednym z nich udostępnić pszczołom pyłek z zewnątrz. Podawany na szalce Petri’ego pyłek ze zmielonych obnóży był chętnie przez pszczoły pobierany, znoszony do ulika i składany w komórkach plastra. W drugim izolatorze, gdzie pyłku nie podawano, praca pszczół na kwiatach była o wiele słabsza niż w pierwszym. W celu uaktywnienia zbieraczek zdecydowano się poddać do plastra kilkanaście larw pszczelich, wziętych z dużej rodziny poza doświadczeniem. Zabieg ten tak dalece zmobilizował pszczoły do pracy, że niektóre poczęły formować obnóża z nieatrakcyjnego dla nich pyłku ślazówkowego, znosić je do ulika i nawet składać w komórkach plastra. Obnóża ślazówkowe miały barwę białą, były luźne i nieforemne.

Wyniki analizy chemicznej i pyłkowej pozyskanego w 1996 r. miodu okazały się przeciwne do spodziewanych. Tam gdzie podawano pszczołom pyłek z obnóży różnych roślin, nie stwierdzono jego obecności w miodzie i miód ten wykazał też zerową aktywność enzymatyczną. Natomiast miód spod drugiego izolatora, gdzie dwukrotnie w czasie kwitnienia ślazówki poddano po kilkanaście larw pszczelich do komórek plastra, wykazał większe zaprószenie pyłkiem ślazówki niż miód spod izolatora pierwszego oraz obecność enzymu diastazy – L.D. = 19,2. Takie wartości L.D. wykazują miody rzepakowe i robiniowe (akacjowe). Normalnie diastazie towarzyszy inwertaza, lecz tu nie udało się jej wykryć. Stwierdzona w miodzie diastaza mogła więc pochodzić tylko od pszczół karmicielek, tj. osobników zjadających dużo pyłku.

W celu sprawdzenia powyższego wniosku zdecydowano się powtórzyć doświadczenie w roku 1997. Zmodyfikowano je o tyle tylko, że larwy pszczele poddawano obu rodzinkom, tj. podkarmianej pyłkiem i nie podkarmianej. Pyłek ze zmielonych obnóży podawano pszczołom początkowo na szalce Petri’ego, podobnie jak w roku 1996. Kiedy się okazało, że z powodu częstych opadów deszczu nie mogą one z tak podawanego pyłku korzystać, zdecydowano się wsypywać całe obnóża wprost do komórek plastra w uliku. Było to bardzo skuteczne, bowiem pszczoły natychmiast chwytały obnóża w szczęki i składały je do innych komórek, gdzie też konserwowały jako pierzgę.

Larwy poddawano w tym roku trzykrotnie. Po pierwszym poddaniu zostały one w ciągu doby w obu rodzinach zjedzone. Powodem tego był zapewne brak pyłku, gdyż deszcz nie pozwolił pobierać go pszczołom zarówno z szalki Petri’ego, jak i z kwiatów ślazówki. Z drugiej i trzeciej porcji poddanych larw pszczoły w rodzince podkarmianej obnóżami pyłkowymi wychowały czerw, a w rodzince nie podkarmianej – czerwiu nie wychowały.

strona 203

Powodem tego była zapewne zła pogoda, utrudniająca pszczołom (w odróżnieniu do roku poprzedniego) zbiór pyłku z kwiatów ślazówki.

Obecność diastazy udało się jednak stwierdzić w miodzie z obu rodzinek doświadczalnych (inwertazy nie stwierdzono). Rodzinka nie podkarmiana pyłkiem z zewnątrz nie wychowywała wprawdzie czerwiu, ale widocznie sama obecność w niej przez pewien czas poddawanych larw zmuszała pszczoły do spożywania pyłku i produkcji enzymów. Występująca w miodzie diastaza nie mogła pochodzić z pyłku, gdyż zaprószenie nim miodu wynosiło zaledwie 3% tego, jakie stwierdzono w roku 1995, kiedy enzymu tego nie wykryto.

Trudno wytłumaczyć dlaczego obok diastazy nie udało się wykryć inwertazy, która normalnie we wszystkich miodach wielokwiatowych i spadziowych występuje.

WNIOSKI

Enzymy w miodzie (diastaza i zapewne także inwertaza oraz inne) pochodzą od pszczół ulowych zjadających dużo pyłku, przede wszystkim karmicielek. Ilości enzymów pochodzące ewentualnie od pszczół zbieraczek są znikome i trudne do wykrycia, podobnie jak ilości wnoszone do miodu z zaprószającym go pyłkiem.

Przy obecności czerwiu w ulu pszczoły mogą zbierać i zjadać pyłek nawet mało dla nich atrakcyjny, nie zbierany przez nie w warunkach normalnych.

W warunkach swobodnego lotu pszczół na różne rośliny nektarodajne i pyłkodajne, gatunki dostarczające wyłącznie nektaru nie powinny wywierać ujemnego wpływu na poziom enzymów w miodzie.

Przynoszony do ula przez pszczoły pyłek różnych roślin, z których nie zbierają one nektaru, może nie zaprószać miodu, jeżeli nie jest przez nie zjadany, lecz tylko magazynowany.

LITERATURA

Curyło J., Zalewski W. (1957)- Skład miodu pszczelego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 1(1):39-50.

Demianowicz Z., Demianowicz A. (1957)- Nowe podstawy analizy pyłkowej miodów. Pszczeln. Zesz. Nauk., 1(2):69-78.

Gluchov M. M. (1950)- Važnejšije miodonosnyje rastienija i sposoby ich razviedenija. Gos. Inst. Sielskochoz. Lit., Moskva.

Hadorn H., Zürcher K. (1966)- Eine verbesserte polarimetrische Metode zur Sacharasezahl-Bestimmung in Honig. Dt. Lebensm. Rundschau 7:195-201.

strona 204

Hadorn H., Zürcher K. (1973)- Erfahrurgen mit einer neuen kinetischen Metode zur Bestimmung der Diastasenzahl in Honig. Apidologie, 4(1):65-80.

Polski Komitet Normalizacji Miar i Jakości (1994)- Polska Norma – Miód Pszczeli. Wydawnictwa Normalizacyjne “ALFA”, Warszawa.

Recommended European Regional Standard for Honey (1970) – Bee World 51(2):79-91.

Rybak H., Achremowicz B. (1986)- Zmiany w składzie chemicznym miodów naturalnych i zafałszowanych zinwertowaną przez pszczoły sacharozą zachodzące podczas przechowywania. Pszczeln. Zesz. Nauk., 30:19-35.

Rychlik M., Fedorowska Z. (1960)- Badania nad inwertazą miodową. Cz.I. Modyfikacja metody oznaczania inwertazy miodowej. Rocznik PZH, 11(5):413-422.

Staszewska U. (1997)- Właściwości botaniczno-rolnicze i przydatność gospodarcza ślazówki. (Sprawozdanie końcowe – GRANT – KBN).

THE CONTRIBUTION TO KNOWLEDGE ON ORIGIN OF ENZYMES IN HONEY

Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Jerzy Marcinkowski, Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna, Urszula Staszewska

Summary

The clean congeneric honey was collected from Lavatera thuryngiaca L. during investigation on beekeeping value of this plant. The isolators from plastic net and small honeybee colonies were applied.

The Lavatera thuryngiaca L. honey just after centrifugation was quite transparent. After very fast crystallize his small crystals took the white color with a little yellow tint. The honey characterized a very nice smell and elegantly taste. The honey had no enzymes activity when it was produced by honeybee colonies without brood, where queen was caged. Only with present of honeybee brood (the larva’s were put directly into the comb cells), the diastase appears in honey. So, this enzyme origin not from flying honeybees (foragers), but from nurse honeybees, staying in hive and eating a lot of pollen.

Keywords: Lavatera thuryngiaca L., lavatera-honey, enzymes in honey, diastase.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 199, 200, 204, 5×: „thuryngiaca” → thuringiaca
  • s. 203, literatura: „polarimetrische Metode” → polarimetrische Methode
  • s. 204, literatura: „Erfahrurgen” → Erfahrungen
  • s. 204, literatura: „kinetischen Metode” → kinetischen Methode

Podobne wpisy