DZIAŁANIE NIEKTÓRYCH HERBICYDÓW NA PSZCZOŁY

tekst: Rudolf Niemczuk

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVII, 1973 — Rudolf Niemczuk

strona 205

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVII GRUDZIEŃ 1973

Rudolf Niemczuk

Zakład Higieny Weterynaryjnej we Wrocławiu

Działanie herbicydów na pszczoły nie zostało jeszcze w pełni określone pomimo ich stwierdzonego wpływu toksycznego na organizmy zwierzęce (Dorst 1971, Michajłow 1971, Bohosiewicz 1971.) Chemizacja kultur roślinnych zabija między innymi wiele pożytecznych populacji owadów. Niektóre z nich są wykorzystywane i to z dobrym skutkiem w walce biologicznej ze szkodnikami roślin (Sołtys 1955, Wille 1960).

Cały szereg prac naukowych dowodzi wyraźnej szkodliwości herbicydów dla pszczół (Andersen, Atkins 1967, Atkins, Andersen 1954, Bubień 1956, 1957, 1965, Cermak 1963, Kostecki 1965, Piskowej 1959, Shaw 1957, Zniszczyński 1952).

Prace naukowo-badawcze traktujące o chemicznym składzie herbicydów i ich działaniu na pszczoły oraz wrażliwości na temperaturę (Gruch 1955, Byrdy 1966, Łęski, Smolarzowa 1960, Łęski, Łęska 1964) ułatwiły opracowanie głównych zasad zapobiegania zatruciom pszczół (Begojolewskij, Mierte 1952, Kamiński 1957, Katogjan 1960, Ostrowskij 1953).

Ostatnio do chemicznych środków chwastobójczych dodaje się substancje odstraszające pszczoły od upraw, zwane repelentami (Harpaz, Lensky 1959, Kostecki, Juszkiewicz 1966, Morse 1964). Nie wszystkie są skuteczne szczególnie po dłuższym okresie stosowania, gdyż wywołują u pszczół przyzwyczajenie (Svoboda 1969).

Toksyczność dla pszczół większości preparatów chemicznych stosowanych w ochronie roślin i ciągle powiększający się ich wachlarz zmuszają naukowców do kontynuowania badań. Wykazały one, że lepiej poznanymi substancjami chwastobójczymi zdają się być Toxaphen (Dalmann 1955, Niemczuk, Sobieszczańska 1967, Tomaszewska 1965) uważany za mało toksyczny dla pszczół i Dikonirt (Kirkor, Giese 1962, Batke, Jakubczyk 1966, Rola 1968).

W dostępnym piśmiennictwie nie spotkano pozycji omawiających metaboliczne działanie herbicydów na pszczoły. Substancje te niewątpliwie zakłócają czynności systemu nerwowego pszczół (Andersen, Atkins

strona 206

1967, Harasigmowa 1963 Jachimowicz 1961, Niemczuk 1962). Podobne objawy rejestrowaliśmy u ciem pszczelich — Galleria mellonella L. i Achroea grisella F. (Niemczuk, Sobieszczańska 1967).

Zatrucia zaś preparatami hormonalnymi jak np. z grup MCP, MCPB i MCPP prócz porażenia systemu nerwowego wywołują jeszcze zaburzenia w przewodzie pokarmowym (Niemczuk 1962, 1963, Opyrchałowa 1972, Smith 1959).

Celem niniejszej pracy było przebadanie działania na pszczoły 13 związków chemicznych stosowanych w walce z chwastami, ze szczególnym zwróceniem uwagi na wielkość dawek i na charakter preparatu oraz okres rozwojowy pszczół.

MATERIAŁ I METODYKA BADAŃ

Do doświadczeń użyto trzynaście następujących herbicydów:

  1. Aminopielik, 50% sól sodowa kw. trójchloroetanoloalaninowego,
  2. Pielik, sól sodowa kw. dwuchlorofenoksyoctowego, 2,4 D,
  3. Dikonirt, ester butylowy kw. dwuchlorofenoksyoctowego, 2,4 D,
  4. Tropotox, sól sodowa kw. 2-metylo-4-chlorofenoksymasłowego, MCPB,
  5. Embutox, sól sodowa kw. 2,4 dwuchlorofenoksymasłowego 2,4 DB,
  6. Chwastoks stały, 80% sól sodowa kw. dwuchlorofenoksyoctowego, MCPA,
  7. Chwastoks płynny, 30% sól sodowa kw. dwuchlorofenoksyoctowego, MCPA,
  8. Lironox, sól sodowa kw. dwuchloropropionowego, MCPP,
  9. Hermot, dwunitro-0-propylofenol, DNBP (pols. Motylkopielik),
  10. Aretit, octan dwunitro-2-izobutylofenolowy, DNBP,
  11. Krzewotoks, ester butylowy kw. 2,4,5 trójchlorofenoksyoctowego 2,4,5 T,
  12. Leuna M, sól sodowa kw. 2-metylo-4-chlorofenoksyoctowego, MCPA,
  13. Pielik E, ester butylowy kw. dwuchlorofenoksyoctowego, 2,4 D.

Doświadczenia prowadzono w warunkach laboratoryjnych i naturalnych, wykorzystując pszczoły i pnie z pasieki Akademii Rolniczej we Wrocławiu.

BADANIA LABORATORYJNE

Do badań laboratoryjnych używano trzech rodzajów preparatów herbicydowych, mianowicie świeżych oraz po 24 i 48 godzinach ekspozycji w warunkach środowiska zewnętrznego. Eksperymentowano z trzema typami pszczół: 1) świeżo wylęgłymi, uzyskanymi z zaczerwionych plastrów

strona 207

inkubowanych w termostacie w 32°C, 2) nielotnymi, poznawanymi po jasnym oskórku a zbieranymi z zasklepionych plastrów gniazdowych i 3) lotnymi, ciemniej zabarwionymi, chwytanymi na desce wylotowej ula. Korzystano z pszczół pojedynczych oraz z ich grup, z których część znajdowała się w małych rojach z nie zapłodnionymi matkami, a pozostała część bez matek.

Badanymi herbicydami dodawanymi w odpowiednich ilościach do syropu cukrowego (1:1) karmiono pszczoły doświadczalne, kontrolne zaś otrzymywały czysty syrop. Prócz tego działano na pszczoły świeżymi preparatami rozcieńczonymi w wodzie destylowanej i takimi samymi nie rozcieńczonymi. W pierwszym wypadku opryskiwano je, w drugim stosowano przez parowanie. W pierwszej fazie doświadczenia badano 8 herbicydów, ale w drugiej jeszcze 5 dalszych, uwzględniając tylko pszczoły lotne, ponieważ one reagowały najsłabiej na dawki preparatów i tym samym mogą być testami dla dalszych badań.

Karmienie indywidualne. Losowo wybrane trzy typy owadów karmiono przy pomocy sterylnej ezy o średnicy 2 mm, podając jednorazowo 0·001 ml syropu z herbicydami. Taki pokarm przytykano do języczka pszczoły trzymanej za skrzydełka przy pomocy pensetki. Po nakarmieniu umieszczano ją w płytce Petriego w temperaturze 20°C. Tutaj poddawano je obserwacji trwającej zależnie od potrzeby do 6 godzin, licząc osobniki martwe i rejestrując objawy zatrucia. Żywe owady zdolne do lotu wypuszczano na wolność. Owady nie mogące wzlecieć zabijano przy pomocy chloroformu i razem z innymi zamarłymi badano w kierunku na zaraźliwe choroby pszczół: bakteryjnego, inwazyjnego i grzybicznego pochodzenia.

Do każdej serii badań z indywidualnie karmionymi pszczołami, których było 351 z pszczołami doświadczalnymi i 9 kontrolnymi, wykorzystano po 50 owadów czyli razem było ich 18.000. Zastosowano dawki: I — 0·00025, II — 0·0005, III — 0·001, IV — 0·002, V — 0·003 g na 1 ml syropu.

Celem dokładniejszego poznania objawów zatruć pszczół zastosowano ponadto toksyczne dawki badanych preparatów w ilości 0·005 g/1 ml, wykorzystując dla każdego badania po 30 owadów i określano średni czas śmiertelności badanych osobników. Takich serii badań z pojedynczymi pszczołami przeprowadzono 117 z łączną liczbą 3510, z trzema rodzajami osobników.

Karmienie grupowe. Grupy pszczół po 50 sztuk inkubowano w termostacie w temperaturze 32°C, przetrzymując je w klateczkach, zawierających karmniki i fiolki z wodą, zatkane korkiem ligninowym, sięgającym dna i wystawionym na zewnątrz. Wentylację klateczki zapewniały dwa osiatkowane okienka. Do karmników wlewano po 10 ml syropu cukrowego z dodatkiem odpowiednich, jak w karmieniu pszczół pojedynczych, ilości herbicydów. Do pierwszych 8 preparatów stworzono po 27 grup owadów, razem więc było ich 216. Wykorzystano łącznie 10 800 pszczół. Do

strona 208

takiej samej liczby grup pszczelich dołączono nie zapłodnione matki pszczele celem stworzenia warunków maksymalnie zbliżonych do panujących w naturalnym środowisku ula. Tych roików z nie zapłodnionymi matkami było także 216, co dało razem również 10 800 pszczół.

Pozostałym preparatom poświęcono tylko po 18 grup pszczół lotnych, dołączając do jednej partii nie zapłodnione matki. Grup tych naliczono 90 z 4500 pszczołami. Zorganizowano poza tym 9 grup pszczół kontrolnych, karmionych czystym syropem cukrowym, co dało łączną liczbę 450 owadów.

Opryskiwanie. Opryskiwano po 50 pszczół robotnic w klateczkach przy pomocy roztworów wodnych świeżych herbicydów w 3 dawkach 0·001, 0·002 i 0·003 g na 1 ml i w temperaturze 32°C i było jednorazowe, lecz obserwacje eksponowanych owadów trwały 6 dni. W tym czasie obserwowano pszczoły, notując padnięcia. Do tych prób wykorzystano 117 grup doświadczalnych i 3 kontrolne, opryskiwane czystą wodą destylowaną o takiej samej temperaturze. Razem do tych prób wykorzystano 6 tys. pszczół.

Działanie parami preparatów. Dokonano też wyjaśniających badań, dotyczących wpływu par badanych preparatów w stanie świeżym i nie rozcieńczonym na pszczoły lotne. Dziesięciogramowe ilości preparatów umieszczano w płaskich osiatkowanych miseczkach obok karmników z syropem cukrowym. W każdej klateczce było 30 pszczół. Razem zorganizowano 117 grup o takiej liczbie owadów, na które działano parami badanych herbicydów i trzy grupy owadów kontrolnych bez środków chemicznych. Obserwacje tych grup trwały łącznie 6 dni. Do tych prac wykorzystano 3600 owadów.

Do wszystkich laboratoryjnych doświadczeń w okresie od 1960 do 1966 roku zużyto 57 660 robotnic, czyli liczbę odpowiadającą dużemu rojowi pszczół.

BADANIA PASIECZNE

W warunkach naturalnego środowiska, w pasiece zastosowano największe nietoksyczne w warunkach laboratoryjnych dawki herbicydów dla pszczół. Chodziło bowiem o przekonanie się czy nie wywołują one zatruć chronicznych. Wykorzystano w tym celu 12 zdrowych roi pszczół, maksymalnie wyrównanych pod względem hodowlanym, obsiadających po 10 plastrów poszerzonego ula warszawskiego, z których 4 były zaczerwione a 4 dalsze wypełnione miodem. Tym rojom co drugi dzień nalewano po 1 l syropu cukrowego z herbicydami tak, że każdy po 6 dniach otrzymał 2 litry. W 4 pniach podawano herbicydy w stosunku 2 g na 1 litr syropu a to Aminopielika, Dikonirtu, Embuteksu, Tropotoksu. Oba Chwastoksy wypróbowano w dawkach 3 g na 1 litr syropu, lecz 30% był eksponowany przez 24 h, natomiast 80% przez 48 h. W dalszych czterech pniach zastosowano

strona 209

świeże Chwastoksy 80 i 30% w dawkach 1 g na litr syropu. W trzech pniach podano Pielik, Pielik E i Lironox. Pierwszy preparat w dawce po 2 g na 1 litr syropu, drugi i trzeci po 3 g. Ostatni rój otrzymał czysty syrop cukrowy. Obserwacje pni trwały 50 dni. W tym czasie ważono je przed i po zabiegach, sprawdzając siłę, stan czerwiu i zasobów pokarmowych.

WYNIKI

KARMIENIE PSZCZÓŁ POJEDYNCZYCH

Największą wrażliwość na badane preparaty wykazały pszczoły świeżo wylęgłe, a najmniejszą lotne (tabela 1). Do preparatów świeżych w największych dawkach 0·003 g na 1 ml syropu, dających 100% śmiertelności u trzech odmian pszczół należą Embutox, Pielik, Aminopielik. Chwastoksy dały tak wysoką śmiertelność tylko u pszczół świeżo wylęgłych. Pszczoły lotne padają prawie w 100% po Hermocie, Krzewotoksie, Leuna M i Pieliku E. Do mało toksycznych preparatów należą Dikonirt, Tropotox i Lironox. Osłabienie toksyczności po 24-godzinnej ekspozycji nastąpiło u wszystkich preparatów. Najmniejsze zaś zanotowano w Chwastoksie 80%, Pieliku E, Areticie, Hermicie i Krzewotoksie, nieco większe dał Embutox, Pielik, Aminopielik a największe Dikonirt, Tropotox i Chwastoks 30%.

Badania Aretitu, Hermotu, Krzewotoksu, Leuna M i Pielika E wykazały, że preparaty te nie powinny być stosowane w terenie, gdyż są bardzo toksyczne nawet w dawkach 0·0005 i 0·00025 g na 1 ml syropu, podczas gdy stężenie ich w czasie wykonywania zabiegów terenowych jest znacznie większe niż największa nietoksyczna dawka w warunkach laboratoryjnych, wynosi bowiem od 1·3 do 3% przy 700 l wody na 1 ha. Różnice w procentach zamieralności między największymi a średnimi dawkami są słabo zaznaczone. Śmiertelność po najniższych dawkach wynosi w odniesieniu do pierwszych 8 herbicydów od 15 do 20%, czyli nie jest większa od śmiertelności, występującej u pszczół spożywających czysty syrop cukrowy. Śmiertelność natomiast notowana przy ostatnich 5 preparatach wynosi od 40 do 50%.

Na uwagę zasługuje przeżywalność pszczół po toksycznych dawkach herbicydów w stosunku 0·005 g na 1 ml syropu cukrowego, co przedstawia tabela 2. Wskazuje ona na największą wrażliwość na większość badanych środków świeżo wylęgłych pszczół, mniejszą nielotnych, a najmniejszą lotnych. Różnice te zaznaczają się w długości okresów przeżywalności owadów po dawkach Pielika, Dikonirtu, Embutoxu, Lironoxu, Leuna M i Pielika E jak również obu Chwastoksów. Po pozostałych preparatach, jak Tropotox, Hermot, Aretit, Krzewotoks i Aminopielik, nie stwierdzono

strona 210

Tabela 1 Średnie procenty śmiertelności pszczół karmionych syropem z dodatkiem herbicydów w 5 stężeniach, po 6 godzinach

Lp. Preparat i jego rodzaj Pszczoły: świeżo wylęgłe: III Pszczoły: świeżo wylęgłe: IV Pszczoły: świeżo wylęgłe: V Pszczoły: nielotne: III Pszczoły: nielotne: IV Pszczoły: nielotne: V Pszczoły: lotne: I Pszczoły: lotne: II Pszczoły: lotne: III Pszczoły: lotne: IV Pszczoły: lotne: V
1 Aminopielik świeży 20 36 100 20 30 100 — — 15 30 100
Aminopielik eksponowany 24 h 15 30 76 20 15 45 — — 20 20 36
Aminopielik eksponowany 48 h 20 25 65 10 15 60 — — 20 20 30
2 Pielik świeży 20 35 100 10 15 60 — — 20 20 100
Pielik eksponowany 24 h 15 30 75 20 20 55 — — 20 20 54
Pielik eksponowany 48 h 20 25 55 15 15 45 — — 20 16 35
3 Dikonirt świeży 20 25 45 20 25 35 — — 20 20 30
Dikonirt eksponowany 24 h 20 15 35 20 20 30 — — 20 20 25
Dikonirt eksponowany 48 h 20 15 25 20 20 25 — — 20 20 10
4 Embutox świeży 25 35 100 25 25 100 — — 20 25 100
Embutox eksponowany 24 h 15 25 85 20 25 65 — — 15 20 55
Embutox eksponowany 48 h 10 15 65 20 20 50 — — 20 20 35
5 Lironox świeży 20 25 35 20 25 30 — — 20 20 30
Lironox eksponowany 24 h 10 20 30 20 20 25 — — 15 20 25
Lironox eksponowany 48 h 15 15 25 20 20 25 — — 20 20 20
6 Tropotox świeży 20 25 40 20 25 25 — — 20 25 20
Tropotox eksponowany 24 h 20 25 20 20 25 25 — — 20 20 20
Tropotox eksponowany 48 h 20 20 20 20 20 20 — — 20 20 20
7 Chwastoks 30% świeży 25 30 100 15 30 86 — — 20 25 26
Chwastoks 30% eksponowany 24 h 15 25 35 15 25 35 — — 15 25 30
Chwastoks 30% eksponowany 48 h 15 20 35 15 20 15 — — 15 20 20
8 Chwastoks 80% świeży 25 85 100 25 75 95 — — 25 65 85
Chwastoks 80% eksponowany 24 h 20 65 100 20 45 85 — — 20 35 70
Chwastoks 80% eksponowany 48 h 20 30 30 20 20 20 — — 20 20 20
9 Hermot świeży — — — — — — 55 60 85 90 96
Hermot eksponowany 24 h — — — — — — 45 50 70 80 85
Hermot eksponowany 48 h — — — — — — 40 40 45 75 75
strona 211

Ciąg tabeli 1 — w druku bez powtórzonej główki; główkę kolumn powtórzono tu tylko dla składni Markdownu.

Lp. Preparat i jego rodzaj Pszczoły: świeżo wylęgłe: III Pszczoły: świeżo wylęgłe: IV Pszczoły: świeżo wylęgłe: V Pszczoły: nielotne: III Pszczoły: nielotne: IV Pszczoły: nielotne: V Pszczoły: lotne: I Pszczoły: lotne: II Pszczoły: lotne: III Pszczoły: lotne: IV Pszczoły: lotne: V
10 Aretit świeży — — — — — — 50 60 85 85 100
Aretit eksponowany 24 h — — — — — — 42 55 70 80 95
Aretit eksponowany 48 h — — — — — — 40 40 50 80 80
11 Krzewotoks świeży — — — — — — 40 45 50 75 80
Krzewotoks eksponowany 24 h — — — — — — 29 33 45 60 75
Krzewotoks eksponowany 48 h — — — — — — 40 36 40 55 60
12 Leuna M świeży — — — — — — 50 60 80 86 90
Leuna M eksponowany 24 h — — — — — — 54 42 76 75 85
Leuna M eksponowany 48 h — — — — — — 31 43 50 70 80
13 Pielik E świeży — — — — — — 61 72 85 90 98
Pielik E eksponowany 24 h — — — — — — 48 55 70 75 85
Pielik E eksponowany 48 h — — — — — — 32 45 45 72 75
strona 212

Tabela 2 Średni czas śmiertelnego działania herbicydów w stężeniu 0·005 g na 1 ml syropu dla pszczół lotnych, nielotnych i świeżo wylęgłych

Lp. Preparat i jego rodzaj Średnie czasy śmiertelności pszczół w minutach: Świeżo wylęgłe Średnie czasy śmiertelności pszczół w minutach: Nielotne Średnie czasy śmiertelności pszczół w minutach: Lotne
1 Aminopielik świeży 1·3 2 2
Aminopielik eksponowany 24 h 2 3 3
Aminopielik eksponowany 48 h 2 3 3·25
2 Pielik świeży 5 5·5 6
Pielik eksponowany 24 h 6 6 6
Pielik eksponowany 48 h 6 6 7
3 Dikonirt świeży 2·25 3 4
Dikonirt eksponowany 24 h 3 3 4
Dikonirt eksponowany 48 h 3 3 5
4 Embutox świeży 2·5 2·5 4
Embutox eksponowany 24 h 2 2·5 4·5
Embutox eksponowany 48 h 2 3 4
5 Lironox świeży 4 4·5 5
Lironox eksponowany 24 h 5 4·5 5
Lironox eksponowany 48 h 5·75 5·75 8
6 Tropotox świeży 7 7 7
Tropotox eksponowany 24 h 8 8 8
Tropotox eksponowany 48 h 8 8 8
7 Chwastoks 30% świeży 3 3·5 4
Chwastoks 30% eksponowany 24 h 4 4 5
Chwastoks 30% eksponowany 48 h 4 4·5 5
8 Chwastoks 80% świeży 3 3·5 4
Chwastoks 80% eksponowany 24 h 4 4 5
Chwastoks 80% eksponowany 48 h 4 4·5 5
9 Hermot świeży 1·5 2 2
Hermot eksponowany 24 h 1·5 2 2
Hermot eksponowany 48 h 1·5 2 2·5
10 Aretit świeży 1 1 1
Aretit eksponowany 24 h 1·5 1 1·5
Aretit eksponowany 48 h 1 1 2
11 Krzewotoks świeży 1·5 2 2
Krzewotoks eksponowany 24 h 1·5 2 2
Krzewotoks eksponowany 48 h 1·5 2 2
12 Leuna M świeży 3 3 3
Leuna M eksponowany 24 h 3·5 4 4
Leuna M eksponowany 48 h 4 4 4
13 Pielik E świeży 1 1·5 2
Pielik E eksponowany 24 h 1·5 2 2
Pielik E eksponowany 48 h 1 2 2
strona 213

większych różnic w długości okresów przeżywalności poszczególnych typów pszczół.

Pszczoły nakarmione syropem z toksyczną dawką Aminopielika nieruchomiały i dopiero po kilkunastu sekundach poruszały czułkami. Zaobserwowano u nich przyspieszone oddechy i drganie skrzydełek. Chociaż pozostawały w pozycji nieruchomej, naliczono 140 oddechów na minutę, podczas gdy u zdrowych osobników w czasie lotu maksimum wynosi 120 oddechów. Później owady coraz wolniej poruszały kończynami i zamierały. Niektóre z nich miały po śmierci wyciągnięte języczki. Po toksycznych dawkach Chwastoksów obserwowano jednakowe objawy. Pszczoły upuszczały kropelki brunatnych ekstrementów na szklaną płytkę Petriego, wykonując ruch wzlatywania. Śmierć następowała w czasie od 2 do 5 minut. Zamarłe osobniki posiadały wyciągnięte języczki i podkurczone kończyny oraz były zabrudzone kałem.

Zatrucie Dikonirtem manifestowało się brzęczeniem, podskakiwaniem owadów w górę. Po odkryciu płytki Petriego pszczoły wzlatywały na wysokość mniej więcej 50 cm i spadały głową w dół. Po chwili znowu ponawiały próby lotu i po kilku takich wysiłkach zamierały. Wszystkie zamarłe osobniki posiadały wyciągnięte języczki i podkurczone kończyny. Zatrucie Tropotoxem i Lironoxem spowodowało u owadów upuszczanie kropelek częściowo przerobionego syropu z wola miodowego i oddawanie kału na płytkę. Śmierci towarzyszyło drżenie całego ciała (odwłoka, kończyn, skrzydełek). Owady zatrute Hermotem, Krzewotoksem i Leuna M zachowywały się jak po Dikonircie. U pszczół zaś po trującej dawce Pielika obserwowało się drżenie całego ciała i przyspieszone oddechy. Podobne objawy występowały po Embutoxie.

Toksyczne dawki preparatów wywoływały objawy chorobowe w przewodzie pokarmowym lub w systemie nerwowym względnie kombinowane. Oddawanie ekstrementów oraz wydalanie przez jamę gębową zawartości wola miodowego należy zaliczyć do reakcji przewodu pokarmowego, natomiast drżenie skrzydełek, kończyn, przyspieszone oddechy i wzlatywanie dowodzą podrażnienia systemu nerwowego. Na ogół objawy tych zatruć pod wpływem różnych herbicydów mało różnią się od siebie. Osobniki zamarłe były bardzo do siebie podobne. Pszczoły kontrolne wykazały śmiertelność tylko w 16% i to po 2 dniach obserwacji, a w dalszych kilku dniach nie było już strat.

KARMIENIE GRUP PSZCZÓŁ

Procent śmiertelności grup pszczelich bez matek (tabela 3) różni się tylko nieznacznie od notowanego u grup z matkami (tabela 4). Tylko po Aminopieliku, Dikonircie i Tropotoxie w obu grupach stosunki były nieco różne, natomiast po 30% Chwastoksie zanotowano nieco mniejszy procent

strona 214

Tabela 3 Śmiertelność w procentach grup pszczół robotnic karmionych syropami cukrowymi z herbicydami w 5 stężeniach, po 48 godzinach

Lp. Preparat i jego rodzaj Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: V Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: V Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: I Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: II Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: X
1 Aminopielik świeży 18 20 100 16 16 100 — — 10 10 100
Aminopielik eksponowany 24 h 15 25 70 14 10 40 — — 12 20 35
Aminopielik eksponowany 48 h 15 15 50 10 16 37 — — 15 10 35
2 Pielik świeży 18 30 100 18 20 100 — — 15 20 100
Pielik eksponowany 24 h 20 20 80 20 20 70 — — 15 10 65
Pielik eksponowany 48 h 18 20 60 10 15 55 — — 18 10 50
3 Dikonirt świeży 20 30 40 20 28 30 — — 10 20 35
Dikonirt eksponowany 24 h 20 22 30 20 20 25 — — 5 10 10
Dikonirt eksponowany 48 h 20 20 20 20 20 20 — — 8 16 5
4 Embutox świeży 20 25 100 20 25 100 — — 15 10 100
Embutox eksponowany 24 h 15 20 80 18 20 65 — — 15 15 60
Embutox eksponowany 48 h 10 18 70 16 15 60 — — 15 10 55
5 Lironox świeży 15 24 30 20 22 25 — — 15 18 20
Lironox eksponowany 24 h 20 20 28 20 22 20 — — 6 10 18
Lironox eksponowany 48 h 20 20 25 18 22 20 — — 5 5 20
6 Tropotox świeży 20 25 26 20 20 30 — — 5 15 16
Tropotox eksponowany 24 h 20 22 30 18 20 22 — — 15 10 24
Tropotox eksponowany 48 h 10 18 28 15 17 25 — — 5 14 24
7 Chwastoks 30% świeży 28 28 100 20 25 80 — — 12 12 100
Chwastoks 30% eksponowany 24 h 20 20 24 20 22 20 — — 10 15 20
Chwastoks 30% eksponowany 48 h 18 25 22 16 20 20 — — 10 18 18
8 Chwastoks 80% świeży 25 80 100 25 70 90 — — 15 28 100
Chwastoks 80% eksponowany 24 h 22 60 100 20 40 82 — — 7 15 94
Chwastoks 80% eksponowany 48 h 20 25 20 18 20 20 — — 5 4 14
strona 215

Ciąg tabeli 3 — w druku bez powtórzonej główki; główkę kolumn powtórzono tu tylko dla składni Markdownu (ostatnia kolumna jak w druku na s. 214).

Lp. Preparat i jego rodzaj Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: V Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: V Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: I Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: II Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: X
9 Hermot świeży — — — — — — 60 60 82 100 100
Hermot eksponowany 24 h — — — — — — 55 60 85 100 100
Hermot eksponowany 48 h — — — — — — 45 50 85 100 100
10 Aretit świeży — — — — — — 60 60 100 100 95
Aretit eksponowany 24 h — — — — — — 50 55 95 100 90
Aretit eksponowany 48 h — — — — — — 35 40 90 80 85
11 Krzewotoks świeży — — — — — — 45 60 95 95 85
Krzewotoks eksponowany 24 h — — — — — — 50 50 70 65 75
Krzewotoks eksponowany 48 h — — — — — — 35 35 40 60 56
12 Leuna M świeży — — — — — — 45 50 95 98 95
Leuna M eksponowany 24 h — — — — — — 40 40 45 78 78
Leuna M eksponowany 48 h — — — — — — 30 30 40 55 65
13 Pielik E świeży — — — — — — 50 60 75 80 90
Pielik E eksponowany 24 h — — — — — — 40 50 75 70 70
Pielik E eksponowany 48 h — — — — — — 30 36 36 35 40
strona 216

Tabela 4 Śmiertelność w procentach grup pszczół robotnic z matkami karmionymi syropami cukrowymi z herbicydami w 5 stężeniach, po 48 godzinach

Lp. Preparat i jego rodzaj Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: V Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: V Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: I Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: II Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: V
1 Aminopielik świeży 20 22 100 22 20 100 — — 18 20 100
Aminopielik eksponowany 24 h 18 22 70 18 16 40 — — 18 20 30
Aminopielik eksponowany 48 h 20 20 68 20 20 36 — — 20 18 28
2 Pielik świeży 25 18 100 20 22 100 — — 16 20 100
Pielik eksponowany 24 h 24 20 30 18 18 22 — — 15 15 20
Pielik eksponowany 48 h 20 22 26 18 18 25 — — 16 15 20
3 Dikonirt świeży 25 32 40 24 26 32 — — 15 24 25
Dikonirt eksponowany 24 h 22 25 32 20 24 26 — — 10 18 20
Dikonirt eksponowany 48 h 20 22 24 12 12 22 — — 18 15 20
4 Embutox świeży 30 23 100 20 22 100 — — 20 20 100
Embutox eksponowany 24 h 20 20 80 18 18 58 — — 20 16 50
Embutox eksponowany 48 h 20 18 60 18 16 58 — — 17 20 35
5 Lironox świeży 21 23 38 20 21 22 — — 18 20 20
Lironox eksponowany 24 h 22 21 22 20 20 22 — — 15 18 20
Lironox eksponowany 48 h 21 23 19 20 20 18 — — 19 17 15
6 Tropotox świeży 22 24 29 21 23 26 — — 10 20 22
Tropotox eksponowany 24 h 22 21 28 21 20 24 — — 15 15 20
Tropotox eksponowany 48 h 21 20 23 19 16 20 — — 20 20 18
7 Chwastoks 30% świeży 23 28 100 23 26 80 — — 19 20 55
Chwastoks 30% eksponowany 24 h 21 24 23 21 23 22 — — 12 21 18
Chwastoks 30% eksponowany 48 h 18 22 21 18 21 21 — — 18 19 18
8 Chwastoks 80% świeży 28 86 100 26 80 90 — — 19 52 80
Chwastoks 80% eksponowany 24 h 24 40 100 23 32 50 — — 13 20 45
strona 217

Ciąg tabeli 4 — w druku bez powtórzonej główki; główkę kolumn powtórzono tu tylko dla składni Markdownu.

Lp. Preparat i jego rodzaj Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: świeżo wylęgłe: V Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: nielotne: V Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: I Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: II Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: III Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: IV Typy pszczół w 50 osobowych grupach: lotne: V
Chwastoks 80% eksponowany 48 h 22 25 26 22 23 20 — — 18 18 19
9 Hermot świeży — — — — — — 45 51 65 84 95
Hermot eksponowany 24 h — — — — — — 33 40 58 78 85
Hermot eksponowany 48 h — — — — — — 28 32 43 75 76
10 Aretit świeży — — — — — — 50 60 72 84 100
Aretit eksponowany 24 h — — — — — — 28 38 59 70 80
Aretit eksponowany 48 h — — — — — — 28 30 38 61 67
11 Krzewotoks świeży — — — — — — 51 60 70 73 85
Krzewotoks eksponowany 24 h — — — — — — 35 43 56 65 74
Krzewotoks eksponowany 48 h — — — — — — 29 36 45 58 61
12 Leuna M świeży — — — — — — 41 50 62 75 80
Leuna M eksponowany 24 h — — — — — — 33 42 50 62 71
Leuna M eksponowany 48 h — — — — — — 29 34 34 49 49
13 Pielik świeży — — — — — — 48 59 70 80 90
Pielik eksponowany 24 h — — — — — — 31 41 50 72 85
Pielik eksponowany 48 h — — — — — — 30 29 32 60 75
strona 218

śmiertelności u grup z matkami. Średnie procenty śmiertelności grup pszczół bez matek wykazują, że są one największe w odniesieniu do świeżych preparatów Aminopielika, Pielika, Embutoksu, obu Chwastoksów, Hermetu, Aretitu, Leuna M i Pielika E. Preparaty te jednak po 24-godzinnej ekspozycji na powietrzu stawały się znacznie łagodniejsze dla pszczół, a 48-godzinna ekspozycja jeszcze bardziej wpłynęła na złagodzenie stopnia toksyczności. Wyjątek stanowią: Aretit, Leuna M i Pielik E, które nawet po najniższych dawkach (0·00025 g na 1 ml) okazały się dalej toksyczne dla pszczół. Po środkach szczególnie toksycznych dla pszczół 24-godzinna ekspozycja powodowała tylko nieznaczne złagodzenie stopnia zamieralności. Np. 80% Chwastoks znacznie stracił na toksyczności dopiero po 48-godzinnej ekspozycji. To samo odnosi się do Hermotu, Aretitu, Krzewotoksu, Leuna M i Pielika E, które bardzo mało złagodniały po 24 godzinach ekspozycji a silniej po 48. Spadek stopnia toksyczności innych herbicydów zaznaczył się wyraźnie już po 24-godzinnej ekspozycji. Minimalnie toksyczne okazały się w tych badaniach Dikonirt, Lironox i Tropotox, wykazując nieco mniejsze średnie procenty śmiertelności w grupach z nie zapłodnionymi matkami od grup osieroconych. Psychiczny więc wpływ matek na pszczoły przebywające w warunkach laboratoryjnych był tylko trochę widoczny. Również i tutaj zaznacza się większa wrażliwość na substancje chemiczne osobników młodszych wiekiem od starszych. Wpływ ekspozycji preparatów na kształtowanie stopnia śmiertelności jest podobny do wyników z poprzedniej partii doświadczeń.

Tabela 5 Procent śmiertelności pszczół karmionych syropem cukrowym i rozwodnionym miodem w stosunku 1:1, po 6 dniach

Rodzaj pokarmu Typy pszczół doświadczalnych: świeżo wylęgłe Typy pszczół doświadczalnych: nielotne Typy pszczół doświadczalnych: lotne
Syrop cukrowy 18·2 19·3 18
Rozwodniony miód 18·4 19·— 18

Kontrolne karmienie pszczół w klateczkach syropem cukrowym i miodem pszczelim bez środków chemicznych dowodzi braku różnicy w zakresie stopnia toksyczności i związanej z nią śmiertelności pomiędzy grupami karmionymi czystym syropem cukrowym, a traktowanymi miodem (tabela 5). Nie stwierdzono także zasadniczych różnic między procentem śmiertelności u osobników w różnych okresach rozwojowych. Ogólne procenty śmiertelności u pszczół karmionych syropem cukrowym po obserwacji 6-dniowej mieszczą się w granicach 18—19·3, a traktowanych miodem rzepakowym od 18 do 19.

Opryskiwanie. Wyniki opryskiwania pszczół lotnych wodnymi roztworami świeżych herbicydów z uwzględnieniem zaplanowanych dawek przedstawia ryc. 1. Również w tej serii doświadczeń jedynym kryterium

strona 219
Ryc. 1. Średnie procenty śmiertelności pszczół lotnych opryskiwanych roztworami wodnymi herbicydów w dawkach: 1 = 0,001 g, 2 = 0,002 g, 3 = 0,003 g
Ryc. 1. Średnie procenty śmiertelności pszczół lotnych opryskiwanych roztworami wodnymi herbicydów w dawkach: 1 = 0,001 g, 2 = 0,002 g, 3 = 0,003 g
Ryc. 2. Średnia śmiertelność pszczół robotnic poddanych działaniu par 10 g dawek
Ryc. 2. Średnia śmiertelność pszczół robotnic poddanych działaniu par 10 g dawek
strona 220

Tabela 6 Dawki preparatów chwastobójczych stosowanych w praktyce a ich próg toksyczności dla pszczół

Lp. Preparat chwastobójczy Dawki: stosowane w ochronie roślin (na 1 litr wody) Dawki: próg toksyczności dla pszczół w warunkach labolatoryjnych i naturalnych
1 Aminopielik świeży 2·8—4·2 g 2 g na 1 litr syropu cukr.
2 Pielik świeży 2·1—2·8 g 2 g „ 1 „ „ „
3 Dikonirt świeży 2·1—2·8 g 2 g „ 1 „ „ „
Dikonirt eksponowany 24 h 3 g „ 1 „ „ „
4 Tropotox świeży 7·1—8·5 g 2 g „ 1 „ „ „
5 Embutox świeży 7·1—8·5 g 2 g „ 1 „ „ „
6 Chwastoks świeży 30% 5·7—7·1 g 1 g „ 1 „ „ „
Chwastoks eksponowany 24 h 3 g „ 1 „ „ „
7 Chwastoks świeży 80% 2·1—2·8 g 1 g „ 1 „ „ „
Chwastoks eksponowany 48 h 3 g „ 1 „ „ „
8 Lironox świeży 5·7—7·1 g 3 g „ 1 „ „ „
9 Hermot świeży 4·2—7·1 g toksyczny nawet w dawkach 0·5 i 0·25 g na 1 litr syropu cukr.
10 Aretit 4·2—4·7 g jak wyżej
11 Krzewotoks świeży 4·2—7·1 g „ „
12 Leuna M świeży 4·2—7·1 g „ „
13 Pielik E świeży 2·1—2·8 g „ „

okazał się procent śmiertelności pszczół, pozwalający na określenie stopnia toksyczności wypróbowywanych preparatów. Najtoksyczniejszymi w najwyższej dawce (0·003 g) okazały się Embutox, Chwastoks 80%, Hermot, Aretit i Pielik E. Mało toksyczne były Dikonirt, Tropotox, Lironox i Chwastoks 30%. Najtoksyczniejszymi w średniej dawce (0·002 g) były Embutox, Chwastoks 80%, Hermot, Aretit i Pielik E, a w najniższym (0·001) Hermot, Aretit, Leuna M i Pielik E. Zachowanie się zamierających pszczół dowodzi wpływu herbicydów głównie na system nerwowy. U opryskiwanych bowiem osobników zanotowano objawy porażenia kończyn, skrzydeł, opadnięcie odwłoka i drgania całego ciała.

Objawy te występowały po kilkunastu sekundach po opryskiwaniu. Oczywiście wszystkie porażone owady traciły przed śmiercią zdolność do latania. Słabiej porażone męczyły się dłużej od silniej porażonych. Jeśli pierwsze ginęły do 2 minut to drugie do kilkunastu.

Traktowanie parami preparatów. Gazowy wpływ stosowanych preparatów na pszczoły przedstawia ryc. 2. Był on silniejszy przy preparatach

strona 221

Tabela 7 Rozwój pni pszczelich po podaniu syropu cukrowego z herbicydami

Rodzaj podawanych pniom herbicydów Dawka herbicydów w g Data kontroli Liczba plastrów w gnieździe pszczelim: obsiadłych Liczba plastrów w gnieździe pszczelim: zaczerwionych Liczba plastrów w gnieździe pszczelim: z pokarmem Liczba plastrów w gnieździe pszczelim: dodanych Waga pnia w kg
Aminopielik 2 2.V 10 4 4 0 35·52
12.VI 12 6 5 2+ 37·96
Pielik 2 2.V 10 4 4 0 35·2
12.VI 11 6 4 1+ 37·8
Dikornit 2 2.V 10 4 4 0 35·11
12.VI 11 6 4 1+ 37·5
Dikornit eksponowany 24 godz. 3 2.V 10 4 4 0 35·66
12.VI 12 6 4 2 37·92
Embutox 2 2.V 10 4 4 0 35·56
12.VI 12 6 5 2+ 37·9
Tropotox 2 2.V 10 4 4 0 35·—
12.VI 12 6 5 2+ 37·2
Chwastox 80% 1 2.V 10 4 4 0 35·6
12.VI 12 6 4 2 37·8
Chwastox 80% eksponowany po 48 godz. 3 2.V 10 4 4 0 35·36
12.VI 12 6 4 2 37·64
Chwastox 30% 1 2.V 10 4 4 0 35·7
12.VI 12 6 5 2 37·9
Chwastox 30% eksponowany 24 godz. 3 2.V 10 4 4 0 35·37
12.VI 12 5 5 2 37·83
Lironox 3 2.V 10 4 4 0 35·25
12.VI 12 5 6 2 37·52
Syrop cukrowy — 2.V 10 4 4 0 35·43
12.VI 12 6 4 2 37·88

Hermotu, Aretitu, Pielika E, Leuna M i Aminopielika. Mniej toksyczne okazały się Pielik, Chwastoksy, Dikonirt, Embutox i Krzewotoks. Ta gazowa inhalacja powodowała wyraźne objawy zmian w systemie nerwowym, ze szczególnym zaznaczeniem przyspieszenia oddechów u osobników przebywających w klateczkach z herbicydami. Ilość oddechów na minutę u 10 osobników wynosiła od 140 do 160, średnio 150.

Tabela 6 przedstawia dawki preparatów herbicydowych stosowane w ochronie roślin oraz dawki nietoksyczne dla pszczół w warunkach laboratoryjnych i takie same sprawdzone w pasiece. Jak się okazuje, dawki uwzględnionych w naszych badaniach herbicydów, stosowane w ochronie roślin są znacznie większe od ustalonych w następstwie przeprowadzonych badań. Biorąc pod uwagę cały szereg czynników klimatycznych, oddziaływujących na pasieki, jak np. wilgotność powietrza, temperatura otoczenia,

strona 222

nasłonecznienie, wiatry i opady atmosferyczne, trudno przewidzieć skutki ich stosowania. Wydaje się jednak, że ich oddziaływanie na pszczoły w pasiekach jest znacznie łagodniejsze aniżeli w warunkach laboratoryjnych. Toksyczność większości preparatów herbicydowych dla pszczół nie podlega żadnej wątpliwości. Potwierdzają to zresztą oficjalnie notowane zatrucia w pasiekach dolnośląskich w latach 1969—1971, według których ilość padłych pni wynosi 866 a suma strat 634 000 złotych. Rzeczywiste jednak straty są znacznie większe, gdyż tylko nieliczni pszczelarze korzystają z drogi sądowej.

Wyniki badań przeprowadzonych w warunkach naturalnych, w pasiece (tabela 7), wskazują na obojętność dla pszczół dawek herbicydów dodawanych do syropu cukrowego nietoksycznych w warunkach laboratoryjnych. Dawki te nie powodowały w doświadczalnych rodzinach zatruć chronicznych i nie osłabiły ich witalności. Dowodzi tego 20% wzrostu ilości obsiadłych plastrów, 50% zaczerwionych i 12% wypełnionych miodem, obliczonych po zakończeniu badań.

DYSKUSJA

Sposób stosowania środków chemicznych charakteryzuje pewna swoistość. Na przykład w walce z senotoinozą (senotainosis apis) spryskuje się daszki uli zawiesiną wodną krochmalu z dodatkiem DDT, uzyskując pełną śmiertelność much pasożytniczych (Senotainia tricuspis Meigen) bez szkody dla pszczół (Bojko 1967). Owady bowiem nie przesiadują na daszkach uli jak to czynią pasożytnicze muchy w oczekiwaniu na powracające z pola zmęczone pszczoły. Ponadto jeśli im zdarzy się chodzić po chropowatej powierzchni daszków ulowych nie używają do tego celu przylg. Pszczoły mogłyby ulec zatruciu, gdyby chodziły po gładkiej powierzchni szyb okiennych, opryskanych zawiesiną wodną krochmalu z dodatkiem DDT, gdyż musiałyby posługiwać się przylgami.

Środki chemiczne pływające w wodzie mogą być toksyczne dla pszczół tylko w następstwie pobierania jej do ula, jeżeli natomiast pszczelarz przyzwyczai pszczoły do poideł pasiecznych redukuje przez to możliwość zatruć. Kontaktowe środki chemiczne mogą oddziaływać tak jak trucizny pokarmowe, jeśli dostaną się do wola miodowego jak to ma miejsce w czasie pobierania pokarmu (nektaru, pyłku) z kwiatów opryskanych chemikaliami. Wtedy mogą ginąć tak osobniki dorosłe jak też w dalszej kolejności i czerw pszczeli.

Środki chemiczne mogą przedostawać się do organizmu owada także drogą aerogenną, co może mieć miejsce w wypadkach ich dużej koncentracji w powietrzu, szczególnie bezpośrednio po opyleniu na przykład z samolotu. Niektóre substancje chemiczne łatwo przedostają się do organizmu przez oskórek chitynowy. W pierwszym wypadku chodzi o rozpylanie

strona 223

substancji chemicznej, w drugim zaś o rozpryskiwanie. Może także mieć miejsce kombinowane działanie preparatów czyli równocześnie na system oddechowy, nerwowy i pokarmowy.

Należy także uwzględnić możliwość kumulacji środków chemicznych, tak w tkankach roślinnych jak też zwierzęcych, co oczywiście stanowi olbrzymie niebezpieczeństwo dla ludzi, zwierząt oraz owadów. DDT kumuluje się w tkance tłuszczowej bydła i później znajduje się w śmietanie. Ilość tolerowana przez organizm ludzki w pożywieniu nie powinna przekraczać 0·000107 ml. Cielęta karmione takim mlekiem mogą podlegać zatruciu albo też ich rozwój może ulec zahamowaniu względnie wypaczeniu. Środek ten jest niezmiernie toksyczny dla owadów i przy koncentracji 1 gamma na 1 m2 wywołuje objawy zatrucia po upływie 30—40 sekund.

Korzystający ze środków owadobójczych lub herbicydów przeznaczonych do walki ze szkodnikami roślin winni być przekonani, że skuteczność ich zależy przede wszystkim od rodzaju ekspozycji prowadzonej z umiarem czyli bez nadużywania preparatów w praktyce terenowej.

Syntetyczne środki owadobójcze i chwastobójcze, które odnosiły świetne zwycięstwa nad licznymi szkodnikami, są bardzo niebezpieczne zwłaszcza w rozpylaniu z powietrza w odniesieniu do dużych obszarów, kiedy giną tak owady szkodliwe jak też pożyteczne i to nie tylko na okupowanych, lecz także na sąsiednich terenach, zależnie od kierunku wiatru oraz zasięgu jego działania.

Na uwagę zasługuje walka biologiczna ze szkodliwymi owadami. Steinhauz z Uniwersytetu Barkeley (Kalifornia) z powodzeniem zastosował Bacillus papillae do walki z japońskim chrząszczem. We Francji Instytut Pasteura podjął badania nad Bacillus thuringiensis, prowadząc kultury na skalę przemysłową celem stosowania w walce z licznymi motylami-szkodnikami upraw.

Wyniki przeprowadzonych doświadczeń wskazują na możliwość stosowania herbicydów bez strat w produkcji roślinnej i hodowlanej. Na podstawie wyników pracy otrzymanych w następstwie długich badań można twierdzić, że ekspozycja środków chemicznych bez szkody dla pszczół, a w pewnym stopniu dla innych pożytecznych owadów jest możliwa wieczorem, czyli po locie tych owadów użytecznych, gdyż zastosowane chemikalia są na drugi dzień już minimalnie toksyczne. Ponadto nie należy stosować żadnych substancji chemicznych w czasie kwitnięcia roślin masowo występujących. Trzeba też unikać stosowania różnych środków chemicznych na szerokie przestrzenie z uwagi na skażenie roślinności dziko rosnącej jak również zatruwania pożytecznych owadów. Środki wybitnie toksyczne należałoby zastąpić innymi, znacznie łagodniejszymi a jednakowo skutecznymi w walce ze szkodnikami roślin. Przeprowadzone badania wskazują na duże możliwości diagnostyczne tak pod względem czasowym jak też ekonomicznym. Można szybko i tanio odpowiedzieć na pytanie czy dany środek chemiczny jest dla pszczół toksyczny. Wystarczy

strona 224

do tego celu kilka egzemplarzy pszczół lotnych i kilka płytek Petriego. I taki cykl diagnostyczny może trwać do 2 godzin, podczas gdy stare metody wymagają znacznie dłuższego czasu, bo do kilkunastu dni. Oczywiście warunkiem przeprowadzenia takiej diagnozy jest posiadanie przez pracownię specjalistyczną roju pszczół.

WNIOSKI

  1. Na podstawie wyników przeprowadzonych prac badawczych można stwierdzić, że nie są toksyczne dla pszczół:

Aminopielik, Pielik, Dikonirt, Embutox i Tropotox w postaci świeżej w dawce 2 g na 1 litr syropu cukrowego (1:1), Chwastoksy w dawce 1 g na – litr, Lironox, Chwastoks 30% i Dikonirt eksponowane przez 24 godziny a Chwastoks 80% po 48 godzinach w dawce 3 g na 1 litr.

  1. Nie jest toksyczne dla pszczół opryskiwanie zawiesinami wodnymi świeżych preparatów Pielika, Tropotoxu w stosunku 0·003 g na 1 ml.
  1. Opryskiwanie pszczół roztworami wodnymi Aminopielika, Dikonirtu i 30% Chwastoksu wywołuje śmiertelność u pszczół w 24·7, 30·3, 46·4%, natomiast takie same dawki Embutoxu i 80% Chwastoksu dają 100% śmiertelności.
  1. Aretit, Hermot, Krzewotoks, Leuna M i Pielik E nawet w najniższych dawkach są toksyczne dla pszczół.
  1. Większe dawki herbicydów od ustalonych jako nieszkodliwe wywołują zatrucia u pszczół.
  1. Najkorzystniej stosować preparaty chemiczne w ochronie przyrody na noc, czyli wieczorem, po locie pszczół, bo na otwartym powietrzu nocą preparaty tracą częściowo toksyczność.
  1. Laboratoryjnie ustalone dawki nietoksyczne nie są również szkodliwe dla pszczół w warunkach pasiecznych.
  1. Do badań diagnostycznych na toksyczność herbicydów dla pszczół wystarczy użyć kilka robotnic lotnych do badań indywidualnych, kierując się ekonomią czasu i kosztów.

LITERATURA

Anderson L. D., Atkins E. L .(1967) — Toxicity of pesticides and other agricultural chemicals to honey bees. Field Study Universitety of California, XI, s. 231—256.

Atkins E. L., Andersen L. D. (1954) — Toxicity of pesticides dusts to honeybees. J. Econ. Entoml. 5, s. 791—792.

Batko A., Ginter Z., Jakubczyk H. (1968) — Ochrona roślin PWRiL.

strona 225

Bogojolewskij S. G., Mierte A. A. (1962) — Wremennaja izolacja pczeł dla zaszczity ot otrawlenij. Pczełowodstwo, 8, s. 42—46.

Bohosiewicz M. (1971) — Ujemny wpływ stosowania pestycydów w rolnictwie na zdrowie i produkcyjność zwierząt. Życie Wet. 8, s. 231—232.

Bojko A. K. (1967) — Senotainese des Abeilles. Kharkow URSS, s. 106.

Bubień Z. (1957) — Zatrucia pszczół insektycydami. Pszczelarstwo, 6, s. 173.

Bubień Z. (1956) — Zatrucia pszczół arsenem. Med. Wet. 6, s. 366.

Bubień Z. (1965) — Zatrucia pszczół parathionem. Med. Wet. 7, s. 421.

Byrdy S. (1966) — Wpływ preparatów typu 2,4 D na pszczoły. Zesz. Prob. Nau Rol. 60, s. 177—180.

Cermak P. (1963) — Sodne soli-klavni pri medovicove texicose vcel. Sbor. Vys Skoly, 2, s. 1961—1970.

Dallmann H. (1955) — Wirkung von Toxaphen-Staube-Mitteln auf Honigbiene. Lepz. Bienenztg, 1, s. 19.

Dorst J. (1971) — Zanim zginie przyroda. Wiedza powsz. s. 60, 80, 84.

Gruch W., Hirschfelder H. (1955) — Zum Nachweis von Konstantin Insecticiden in Bienen. Bienenforschg. III, s. 69.

Haragsimowa L. (1963) — Labeille et les preparatio chimiques utilisses dans la protection des plantes, XIX Congres Apicole Internationale des Apiculteurs, Prague, s. 50.

Harpaz L., Lensky Y. (1959) — Eksperiments on bee repelents. Bee World, 6, s. 146—153.

Jachimowicz T. (1961) — Zur Frage Bienen-schaden durch fluerhaltige Industrieabgase, Dtsch. Bienen Wirt, 2, s. 38—40.

Kamiński E. (1957) — Zagadnienie bezpieczeństwa pszczół przy stosowaniu środków ochrony roślin. Nowe Roln. s. 463—465.

Katogjan A. M., Martiresjan Ł. M. (1960) — Kak zaszczitit ot otrawlenij DDT. Pczełowodstwo, 6, s. 49—50.

Kirkor S., Giese M. (1962) — Toksyczne działanie Dikonirtu na pszczoły. Pszcz. Zesz. Nauk. 4, s. 46.

Kostecki R., Juszkiewicz T. (1966) — Próby zastosowania środków psychotropowych u pszczół, Biul. II Zjazdu PTNW, s. 324.

Kostecki R. (1965) — Zatrucia pszczół środkami ochrony roślin. Pszczelarstwo, 5, s. 1.

Łęski R., Smolarzowa S. (1960) — Wpływ temperatury na toksyczność DDT dla pszczół, Pszcz. Zesz. Nauk. IV (1): 49—56.

Łęski R., Łęska W. ( ) — Doświadczenia nad skutecznością preparatów nietoksycznych dla pszczół w zwalczaniu owocnic śliwowych. Rocz. Nauk. Roln., 4, s. 923—931.

Michajłow W. (1971) — Kariera biosfery. Problemy, s. 16.

Morse R. A. (1964) — Bee repelents. Amer. Bee J. 3, 93—94.

Niemczuk R. (1963) — Le toxicide des herbicides appartament sur groupe MCPB, MCPP, MCPB et 2,4 D pour les abeilles. XIX Congres Apicole International des Apiculteurs, Prague, s. 98—99.

Niemczuk R. (1962) — Wpływ insecteherbicydów na pszczoły. Biul. Zjazdu PTNW, s. 83.

Niemczuk R. (1962) — Wpływ hormonalnych środków chemicznych na pszczoły. Biul. II Zjazdu PTNW, s. 84.

Niemczuk R. (1957) — Wpływ preparatu chwastobójczego Spritz-Hermit na pszczoły dorosłe. Pszczelarstwo, 9, s. 230—232.

Niemczuk R., Sobieszczańska B. (1967) — Wpływ toxaphenu na dwa rodzaje motyli zmroczonych (Galleria mellonella L i Achrea grisella F.) Biull. IX Zjazdu PTP, s. 507—508.

strona 226

Piskowoj F. R. (1959) — Chemiczeskije otrawlenija pczeł. Pczełowodstwo 7, s. 45.

Rola J. (1968) — Przewodnik stosowania herbicydów w kompleksowej walce z chwastami. PWRiL, s. 94.

Opyrchałowa J. (1972) — Pokarm owadów. Ochrona roślin, s. 9—11.

Ostrowskij N. J., Puti (1953) — Perspektywy predochranenija pczeł ot etrawlenij chemikaliami. Pczełowodstwo, 2, s. 40.

Shaw F. R. (1957) — Never fumigicides and their effects on honey bees. Amer. Bee J. 11, s. 457.

Smith M. N. (1959) — Honeybees and pesticides. Canad. Andubon. 21, s. 103—109.

Sołtys E. (1955) — Owady pożyteczne. PZWS, 8, s. 30—49.

Svoboda J. (1969) — Industrie Vergiftungen der Bienenvölker u. ihre Bekämpfung in der CSRR, 6, 2, s. 81—94.

Tomaszewska B. (1965) — Toksyczność toxaphenu dla pszczół. Ochrona roślin, 5, s. 18.

Wille H. (1960) — Bacterian preparate zur Bekämpfung von Insectenschädigen u. ihre Giftigkeit für Bienen. Schw. Bienenztg, 9, s. 392—395.

Wiąckowski S. A. (1954) — Pszczelarstwo a biologiczna ochrona roślin. Pszczelarstwo, 1, s. 2—4.

Zniszczyński Z. (1952) — Ochrona roślin i ochrona pszczół. Pszczelarstwo, 5, s. 147.

ДЕЙСТВИЕ НЕКОТОРЫХ ГЕРБИЦИДОВ НА ПЧЕЛЫ

Рудольф Немчук

Резюме

Было исследовано действие 13 гербицидов на пчелы разного возраста: свежо вышедшие из ячеек, нелётные и лётные. В сумме использовано 57,660 пчел. Опыты проводились на отдельных насекомых и группах состоявших из 30—50 штук пчел. Только часть этих групп получала неплодную матку.

Действие гербицидов на пчелы исследовалось непосредственно и после экспозиции продолжавшеся 24—48 часов, в условиях внешней среды. Гербициды подавали пчелам трояко: внутрь, в форме паров и в форме оприскиваня. Применялись дозы от 0,25 до 3 г на 1 л сахарного сиропа (1 : 1).

Найболее токсичны были свежие препараты. Экспозиция значительне ослабляла степень токсичности. Оприскивание пчел и воздействие на них парами препаратов вызывало симптомы заболевания нервной системы.

Chwastox 30% и Chwastox 80% в свежем состоянии еще не вызыли отравлений при концентрации 1 г. Aminopielik, Pielik, Dikornit, Embutox i Tropotex2 г на 1 л., а Lironox 3 г на 1 л сиропа. Aretit, Hermot, Krzewotox, Leuna M, i Pielik E токсичны для пчел уже при концентрации 0,25 г/1 л.

Принимая во внимание значительное понижение токсичности всех исследованых препаратов после экспозиции их на открытом воздухе следовало бы применяние их в вечерние часы, когда пчелы уже почти не вылетают, применяя только такую концентрацию препаратов, которая соответствует их токсичности.

strona 227

INFLUENCE OF SOME HERBICIDES ON HONEY BEES

R. Niemczuk

Summary

Effect of 13 herbicides on honey bees of different age were investigated. There were taken 57.600 bees.

The investigations were made on the single bees or on groups of 30—50 bees in each. Some of these groups had virgin queens, some were queenless.

All herbicides were applied as a fresh or after 24 and 48 hours open air exposition. The herbicides were given to bees with food or the bees were treated with them topically and with the vapors. Bees were treated with different doses from 0.25—3 g of herbicide on 1 l 50% sucrose solution.

It was found that more toxic were fresh herbicides than exposed ones. In the bees which were treated topically or with vapors were found illness changing in nervous system.

Chwastoks 30 and 80% were toxic to bees only as a fresh in solution of 1 g per 1 l of sugar sirup and Aminopielik, Pielik, Dikonirt, Embutox and Tropotox were toxic in solution of 2 g. Aretit, Hermot, Krzewotox, Leuna M i Pielik E were toxic also in the smallest doses. Only Lironox was not toxic to bees.

All investigated herbicides should be apply only after open air exposition and in doses which are not toxic to bees. Spraying should be made in the time when bees are not flying or plants are not blooming.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 208: „Embuteksu” → Embutoksu
  • s. 209: „Hermicie” → Hermocie
  • s. 213 (2×): „ekstrementów” → ekskrementów
  • s. 214, tab. 3, główka ostatniej kolumny: „X” → V
  • s. 217, tab. 4, Lp. 13: „Pielik świeży” → Pielik E świeży
  • s. 217, tab. 4, Lp. 13: „Pielik eksponowany 24 h” → Pielik E eksponowany 24 h
  • s. 217, tab. 4, Lp. 13: „Pielik eksponowany 48 h” → Pielik E eksponowany 48 h
  • s. 218: „Hermetu” → Hermotu
  • s. 220, tab. 6: „labolatoryjnych” → laboratoryjnych
  • s. 221, tab. 7 (2×): „Dikornit” → Dikonirt
  • s. 222: „senotoinozą” → senotainiozą
  • s. 223: „Steinhauz” → Steinhaus
  • s. 223: „Barkeley” → Berkeley
  • s. 223: „Bacillus papillae” → Bacillus popilliae
  • s. 224, wnioski: „na – litr” → na 1 litr
  • s. 224, bibliografia: „Universitety” → University
  • s. 225, bibliografia: „Labeille” → L’abeille
  • s. 225, bibliografia: „Eksperiments on bee repelents” → Experiments on bee repellents
  • s. 225, bibliografia: „Bee repelents” → Bee repellents
  • s. 225, bibliografia: „Achrea grisella” → Achroea grisella
  • s. 226, bibliografia: „etrawlenij” → otrawlenij
  • s. 226, bibliografia: „Andubon” → Audubon
  • s. 226, streszczenie: „продолжавшеся” → продолжавшейся
  • s. 226, streszczenie: „оприскиваня” → опрыскивания
  • s. 226, streszczenie: „Найболее” → Наиболее
  • s. 226, streszczenie: „значительне” → значительно
  • s. 226, streszczenie: „Оприскивание” → Опрыскивание
  • s. 226, streszczenie: „вызыли” → вызвали
  • s. 226, streszczenie: „Dikornit” → Dikonirt
  • s. 226, streszczenie: „Tropotex2″ → Tropotox 2
  • s. 226, streszczenie: „исследованых” → исследованных
  • s. 226, streszczenie: „применяние” → применение
  • s. 227, summary: „57.600″ → 57.660

Podobne wpisy