ROZWÓJ GRUCZOŁÓW WOSKOWYCH U RÓŻNYCH RAS PSZCZOŁY MIODNEJ

tekst: Wojciech Skowronek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVII, 1973 — Wojciech Skowronek

strona 1

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVII GRUDZIEŃ 1973

Wojciech Skowronek

Oddział Pszczelnictwa IS

WSTĘP

Zapotrzebowanie na wosk pszczeli w kraju przekracza znacznie obecną możliwość jego produkcji. Jedną z dróg zwiększenia tej produkcji może być selekcja pszczół o wyższych zdolnościach wydzielania wosku i dlatego konieczne jest poznanie możliwości produkcyjnych pszczół różnych ras i linii. Dużym utrudnieniem jest przede wszystkim brak dokładnej metody oceny produkcyjności woskowej pszczół. Istnieje wiele danych, świadczących o zależności produkcji wosku u poszczególnych pszczół od wysokości komórek woskotwórczych w gruczołach woskowych. Przyjmując tę metodę można by względnie łatwo wybrać linie lub rasy o potencjalnie największych możliwościach produkcyjnych wosku.

Celem niniejszej pracy jest zbadanie rozwoju gruczołów woskowych u pszczół różnych ras oraz próba sklasyfikowania na tej podstawie możliwości produkcyjnych wosku przez pszczoły tych ras.

PRZEGLĄD LITERATURY

Pierwszego opisu gruczołów woskowych dokonał Dreyling (1906), dokładne jednak poznanie rozwoju i funkcjonowania tych gruczołów zawdzięczamy pracy Röscha (1927). W latach późniejszych rozwój gruczołów opisywany był przez Freudensteina (1961) i Boehm (1965), a także przy badaniach nad czynnikami wpływającymi na produkcję

strona 2

wosku przez: Mayer (1965), Taranowa (1959a), Goetze i Besslinga (1959), Freudensteina (1969), i Hoffman, Warner-Mayer (1960). Większość tych autorów podkreśla, że wysokość komórek gruczołów woskowych jest miarą ich aktywności i że produkcja wosku u pszczół jest wprost proporcjonalna do tej wysokości.

Rozwojowi gruczołów woskowych u pszczół różnych ras poświęcono dotychczas niewiele uwagi. Opisywała to Bozina (1960, 1961), nie udało się jej jednak stwierdzić wyraźnych różnic. Podaje ona tylko, że u każdej z badanych grup pszczół okres optymalnego rozwoju gruczołów wypadał w innym okresie. Nieco więcej danych można znaleźć w literaturze na temat produkcji wosku u pszczół różnych ras (Cwietkowa 1951, Taranow 1959b, Starostienko 1971), ale i tutaj brak jest wyraźniejszego określenia możliwości produkcyjnych wosku u różnych ras pszczół.

MATERIAŁ I METODA

Z młodych 0—5-dniowych pszczół trzech ras: krajowej, kaukaskiej i kraińskiej, utworzono po 3 rodzinki, po 200 g pszczół w każdej, które razem z młodymi sztucznie unasienionymi matkami obsadzono w ulikach. Młode pszczoły, przed uformowaniem rodzinki karmione były pyłkiem na odizolowanym plastrze, a rodziny w których się znajdowały, podkarmiano syropem cukrowym. Do ulików poddawano po 2 ramki z lekko odciągniętą węzą i z paseczkiem węzy. Dalsze rameczki dodawano w miarę potrzeby, w czasie rozwoju rodzinek. Dodawany do rodzinek wosk był ważony. Przez cały czas trwania doświadczenia rodzinki podkarmiano syropem cukrowym. Doświadczenie zakończono po 25 dniach, gdy zaczęły wygryzać się w rodzinkach pierwsze młode pszczoły. Ilość powstałego w rodzinkach wosku określano przez ekstrahowanie plastrów benzenem w aparacie Soxleta.

W każdej rodzince znajdowało się po około 100—150 pszczół znakowanych. Między 5 a 23 dniem ich życia w odstępach 3-dniowych brano próbki po 5 pszczół z każdej rodzinki. Pszczołom tym wypreparowywano czwarte sternity odwłokowe i po zmierzeniu powierzchni lusterek woskowych (według wzoru Bornusa 1960) utrwalano je w płynie Leeuwena (Bagiński 1965). Utrwalone sternity cięto na skrawki grubości 10μ i po zabarwieniu ich w hematoxylinie Meyera sporządzano z nich trwałe preparaty mikroskopowe. W sporządzonych w ten sposób przekrojach przez gruczoły woskowe mierzono pod mikroskopem wysokość komórek woskotwórczych. U każdej pszczoły robiono w rezultacie 10 pomiarów wysokości, a w dalszych porównaniach posługiwano się średnią z tych pomiarów. W sumie zmierzono gruczoły woskowe u 236 pszczół. Uzyskane wyniki opracowano statystycznie, poddając je prostej analizie zmienności.

strona 3

WYNIKI

W wieku 5 dni średnia wysokość komórek woskotwórczych u pszczół krajowych i kaukaskich wynosiła około 25μ, natomiast u kraińskich 15,2μ (tab. 1). W następnych dniach następował znaczny rozwój gruczołów woskowych, a szczyt rozwoju pszczoły krajowe i kaukaskie osiągnęły w wieku 11 dni, .przy średniej wysokości komórek woskotwórczych odpowiednio 50,7μ i 68,4μ. Pszczoły kraińskie w tym okresie miały wprawdzie nieco lepiej rozwinięte gruczoły od pszczół krajowych ale szczyt ich rozwoju przypadł dopiero w wieku 14 dni. Średnia wysokość ich komórek wynosiła wtedy 54,8μ, była więc wyraźnie niższa od wysokości komórek pszczół

Tabela 1 Średnia wysokość komórek woskotwórczych u robotnic trzech ras pszczoły miodnej Average height of wax gland cells of workers of three races of honeybees

Wiek pszczół dni / Age of bees Krajowe Native: Liczba badanych pszczół / Number of investigated bees Krajowe Native: Średnia wysokość komórek w μ i błąd / Average height ofcellsandstandard error in μ Kaukaskie Cancasian: Liczba badanych pszczół / Number of ivestigated bees Kaukaskie Cancasian: Średnia wysokość komórek w μ i błąd / Average height of celles and standard error in μ Kraińskie Carniolan: Liczba badanych pszczół / Number of investigated bees Kraińskie Carniolan: Średnia wysokość komórek w μ i błąd / Average height of cells and standard error in μ
5 13 24,0 ± 2,7 13 24,9 ± 3,7 13 15,2 ± 3,0
8 3 39,1 ± 2,7 6 48,8 ± 8,0 9 44,1 ± 6,3
11 13 50,7 ± 6,1 11 68,4 ± 6,8 11 51,8 ± 3,3
14 14 43,3 ± 8,2 14 59,7 ± 6,3 10 54,8 ± 7,6
17 13 28,6 ± 8,6 12 40,5 ± 9,0 10 40,5 ± 3,6
20 14 20,5 ± 6,3 12 43,4 ± 9,6 14 42,8 ± 4,6
23 11 12,9 ± 4,1 9 17,4 ± 4,7 12 29,7 ± 8,1

kaukaskich w szczytowym punkcie rozwoju. Najwyższa wysokość gruczołów w tym okresie wynosiła 105,5μ, stwierdzono ją u pszczoły rasy kaukaskiej. W dalszych dniach życia pszczół następowało zmniejszanie się wysokości komórek woskotwórczych, przy czym u pszczół kraińskich zachodziło ono w nieco wolniejszym tempie. U pszczół krajowych i kaukaskich średnia wysokość komórek w wieku 23 dni wynosiła 12,9μ i 17,4μ a u większości pszczół nie przekraczała nawet 10μ. W tym samym czasie średnia wysokość komórek u pszczół kraińskich dochodziła do 30μ. Okres rozwoju gruczołów woskowych u pszczół kraińskich uległ w stosunku do pszczół krajowych i kaukaskich pewnemu opóźnieniu, co widać wyraźnie na załączonym wykresie (ryc. 1).

Zmienność wysokości komórek woskotwórczych jak widać na podstawie średniego błędu średniej arytmetycznej (tab. 1) była bardzo duża

strona 4

u wszystkich badanych pszczół, we wszystkich stadiach ich rozwoju. Najmniejsza jednak była ona w szczytowym punkcie rozwoju gruczołów woskowych, a więc u pszczół w wieku 11 dni, nieco większa, szczególnie u kaukaskich i kraińskich na początku rozwoju, a bardzo wysoka u pszczół w wieku 20—23 dni. Zmienność tę dobrze ilustrują liczby tabeli 2, w której pszczoły wszystkich grup wiekowych uporządkowano w klasy, w zależ-

trzy krzywe — a) linia ciągła, b) linia kreskowana, c) linia kropkowana (drobna kreska)

Ryc. 1. Rozwój gruczołów woskowych u pszczół różnych ras: a) Krajowe, b) Kaukaskie, c) Kraińskie

Development of wax glands in worker bees of different races: a) Native, b) Caucasian, c) Carniolan

ności od stopnia rozwoju gruczołów woskowych. Można przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, że poszczególnym klasom odpowiadają następujące stany rozwojowe gruczołów: stadium spoczynku — 10μ (ryc. 2a), stadium wzrostu lub uwsteczniania — 10—30μ (ryc. 2b), stadium optymalnej produkcji wosku — powyżej 30μ (ryc. 2c) i okres szczytowego rozwoju gruczołów — powyżej 65μ (ryc. 2d). Z tej klasyfikacji wynika, że u pszczół 5-dniowych większość gruczołów znajdowała się w stadium rozwoju, niewielka natomiast część była w stadium spoczynku i w stadium optymalnej produkcji wosku. W wieku 8 i 11 dni nie spotkano pszczół,

strona 5

Tabela 2 Procentowy udział pszczół w poszczególnych klasach, odpowiadających stanom rozwojowym gruczołów woskowych Percentages of worker bees in classes, showing different degrees of wax gland development

Wiek pszczół / Age of bees Wysokość komórek woskotwórczych / H ight of wax gland cells: < 10μ Wysokość komórek woskotwórczych / H ight of wax gland cells: 10—30μ Wysokość komórek woskotwórczych / H ight of wax gland cells: > 30μ Wysokość komórek woskotwórczych / H ight of wax gland cells: w tym >65μ
5 15,4 66,6 18,0 —
8 — 30,8 68,2 11,8
11 — 17,1 82,9 45,7
14 8,0 18,4 73,6 42,1
17 25,7 22,9 51,4 25,7
20 40,0 10,0 50,0 22,5
23 43,8 28,1 28,1 6,2

u których gruczoły byłyby w stadium spoczynku, a znaczna większość znajdowała się w stadium optymalnej produkcji woskowej, u pszczół 11-dniowych aż 82,9%. Około połowa robotnic miała gruczoły w szczytowym punkcie rozwoju. Po 11 dniach malała ilość pszczół produkujących wosk

Rycina (cztery mikrofotografie przekrojów, każda z podziałką „0 — 50μ"): a, b, c, d

Ryc. 2. Przekroje przez gruczoły woskowe pszczół znajdujące się w różnym stadium rozwoju a) gruczoły w stanie spoczynku, b) gruczoły w okresie wzrostu lub uwsteczniania się, c) gruczoły w stadium optymalnej produkcji wosku, d) gruczoły w szczytowym punkcie rozwoju. Cross sections of wax glands of worker bees in different time of development a) inactive glands, b) glands in period of grow or regression, c) fully functional glands, d) glands in period of maximal development.

strona 6

a stopniowo przybywało takich, u których gruczoły były nieczynne. W wieku 23 dni już prawie połowa pszczół miała gruczoły znajdujące się w stadium spoczynku, chociaż jeszcze 28,1% pszczół produkowało wosk a z tego 6,2% (2 pszczoły) znajdowało się w szczytowym stadium produkcyjnym. W okresie poprzedzającym szczyt udziału pszczół z gruczołami znajdującymi się w stadium rozwoju był znacznie wyższy niż gruczołów uwsteczniających się u pszczół starszych jak 11-dniowe. Uwstecznianie gruczołów przebiega zatem znacznie szybciej niż ich rozwój.

Tabela 3 Wysokość komórek woskotwórczych, powierzchnia lusterek woskowych i produkcja wosku u pszczół różnych ras Height of the wax gland cells, surface of the wax plates and production of the wax

Rasa / Race Rodzina / Colony Dzień maksymalnego rozwoju / The day of maximal development Średnia wysokość komórek w μ / Average height of the cells in μ: w dniu maksymalnego rozwoju / in the day of maximal development Średnia wysokość komórek w μ / Average height of the cells in μ: średnio z całego rozwoju / average from the all development Średnia powierzchnia lusterek woskowych w mm² / Average surface of the wax plate in mm Produkcja wosku w g na 10 g pszczół / Production of the wax in g on the 10 g of bees
Krajowa 1 11 55,6 37,5 2,277 ± 0,023 1,35
2 11 49,3 28,9 2,305 ± 0,019 0,99
3 11 45,5 25,2 2,429 ± 0,017 1,83
x̄ 50,1 30,5 2,342 ± 0,013 1,39
Kaukaska 4 11 57,9 33,2 2,295 ± 0,022 2,06
5 11 67,2 39,8 2,245 ± 0,016 2,31
6 11 87,2 59,8 2,170 ± 0,026 2,06
x̄ 70,8 44,3 2,237 ± 0,014 2,14
Kraińska 7 11 58,1 29,3 2,296 ± 0,020 1,64
8 23 59,5 42,0 2,316 ± 0,019 1,61
9 14 72,1 46,1 2,227 ± 0,021 1,61
x̄ 63,2 39,1 2,281 ± 0,012 1,62

W większości rodzinek maksymalny rozwój gruczołów woskowych u robotnic przypadał w wieku 11 dni (tabela 3), jedynie u pszczół kraińskich w rodzinie 8 i 9 został przesunięty na 23 i 14 dzień ich życia. O ile nieznaczne przesunięcie szczytu rozwoju na 14 dzień jest zrozumiałe, o tyle trudno wytłumaczyć szczyt rozwoju gruczołów woskowych w 23 dniu życia pszczół. Wzajemna zależność między średnią wysokością komórek w okresie szczytowego rozwoju gruczołów a średnią wysokością z całego

strona 7

rozwoju we wszystkich rodzinach kształtowała się podobnie. Analiza statystyczna wykazała istnienie ścisłej korelacji między tymi wielkościami, o współczynniku r = 0,946.

Największe lusterka woskowe miały pszczoły krajowe, szczególnie w rodzinie nr 3, gdzie średnia powierzchnia lusterka wynosiła 2,429 mm². U pszczół kaukaskich i kraińskich wielkości te były do siebie zbliżone. Najwyższą produkcję wosku uzyskano z rodziny nr 5 z pszczołami rasy kaukaskiej, 2,31 g wosku w przeliczeniu na 10 g pszczół. Średnia dla całej grupy tej rasy okazała się również najwyższa. Najmniej wosku uzyskano z rodziny nr 2 — 0,99 g, w grupie pszczół krajowych, średnia dla tej rasy wyniosła 1,39 g i była najniższa. Pszczoły kraińskie wyprodukowały nieco więcej wosku od pszczół krajowych ale mniej niż kaukaskie.

DYSKUSJA

Stopień rozwoju gruczołów woskowych jaki osiągnęły pszczoły w rodzinach pozwala przypuszczać, że stwarzano im optymalne warunki do produkcji wosku. U około 10 (4,2%) pszczół komórki woskowe osiągnęły wysokość tylko nieznacznie poniżej 100μ, a w jednym wypadku nawet tę wysokość przekroczyły. Według Mayer (1956) jest to szczytowa wysokość jaką komórki woskotwórcze mogą osiągnąć. Mimo stwierdzenia dość znacznych różnic w rozwoju gruczołów woskowych u pszczół różnych ras nie udało się ich udowodnić statystycznie. Dla wykazania istotności tych różnic należałoby się oprzeć na szerszym materiale, gdyż zmienność tej cechy wewnątrz rodzin jest bardzo duża. Wobec istnienia ścisłej korelacji między średnią wysokością komórek woskotwórczych w czasie całego rozwoju a wysokością ich w okresie szczytowym, wystarczy do tego celu zbadać stan rozwoju gruczołów w wieku 10—12 dni. Istnieje największe prawdopodobieństwo, że gruczoły będą się wtedy znajdować w stadium pełnego rozwoju. W tym też wieku stwierdzono najmniejszą zmienność tej cechy u pszczół w rodzinie.

Według ankietowych badań Oddziału Pszczelnictwa IS, średnia roczna produkcja wosku przez rodzinę wynosi w Polsce 260 g (Gromisz i Bownik 1969). W prowadzonym doświadczeniu rodzinki składające się z 200 g pszczół wyprodukowały w ciągu 25 dni po około 40 g wosku. Jest to stosunkowo dużo jeśli się uwzględni siłę rodzinek i czas trwania produkcji. Według teoretycznych obliczeń Taranowa (1959b) maksymalna produkcja wosku jest jednak o wiele wyższa, sięga 50% wagi ciała pszczoły.

strona 8

STRESZCZENIE WYNIKÓW I WNIOSKI

  1. Rozwój gruczołów woskowych u pszczół krajowych i kaukaskich przebiegał podobnie, okres szczytowy rozwoju przypadł u tych pszczół w wieku 11 dni. U pszczół kraińskich najlepiej rozwinięte gruczoły miały pszczoły 14-dniowe.
  1. Najwyższą wysokość osiągnęły gruczoły u pszczół kaukaskich, także produkcja wosku w rodzinkach z tymi pszczołami była największa. Pszczoły krajowe o najsłabiej rozwiniętych gruczołach dały najmniej wosku. Sugeruje to istnienie ścisłej zależności między wysokością komórek woskotwórczych pszczół a produkcją wosku w rodzinie.
  1. Dla oceny stopnia rozwoju gruczołów woskowych u różnych pszczół nie potrzeba badać całego cyklu ich rozwoju, za zupełnie wystarczający należy uznać pomiar gruczołów u pszczół 10—12-dniowych.
  1. Na podstawie uzyskanych wyników nie widać, aby była jakakolwiek zależność między wielkością produkcji wosku a wielkością lusterek woskowych.

LITERATURA

Bagiński S. (1965) — Technika mikroskopowa. PWN Warszawa

Boehm B. (1965) — Beziehungen zwischen Fettkörper, Oenocyten und Wachsdrüsenentwicklung bei Apis mellifica L. Z. Zellforsch. 65 (1) : 74—115

Bornus L. (1960) — Badania nad zależnością wielkości lusterka woskowego od wielkości pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk. 4 (2) : 73—86

Bozina E. D. (1960) — Wydielenije woska u pczeł raznych grup. Pczełowodstwo 37 (11) : 27—30

Bozina E. D. (1961) — Wozrastnyje izmienienija wysoty woskowych żelez raznych grup pczeł. Zool. Żurnał 40 (8) : 1159—1163

Cwietkowa K. P. (1951) — Sposobnost k woskowydjeleniji u raznych porodow pczeł. Pczełowodstwo 28 (5) : 14—19

Dreyling L. (1906) — Die wachsbereitenden Organe bei den geselling lebenden Bienen. Zool. Jb. 22 : 293—330

Freudenstein H. (1960) — Einfluß der Pollennahrung auf das Bauvermögen, die Wachsdrüsen und den Fettkörper der Honigbiene (Apis mellifica L.). Zoll. Jb. Phys. 69 (1) : 95—124

Freudenstein H. (1961) — Entwicklung und Leistung der Wachsdrüsen der Honigbiene. Biol. Zbl. 80 (4) : 479—492

Goetze G., Bessling B. K. (1959) — Die Wirkung verschiedener Fütterung der Honigbiene auf Wachserzeugung und Bautätigkeit. Z. Bienenforsch. 4 (10) : 202—209

Gromisz M., Bownik K. (1969) — Warunki przyrodniczo-pożytkowe i osiągnięcia produkcyjne pasłek w Polsce w latach 1946—1966. Pszczeln. Zesz. Nauk. 13 (1—2—3) : 1—55

Hoffman J., Werher-Meyer W. (1960) — Wachsdrüsenentwicklung und Wachsbedarf bei der Honigbiene. Zool. Beitr. N. F. 5 (2—3) : 337—343

Meyer W. (1956) — Arbeitsteilung im Bienenschwarm. Insectes Sociaux 3 (2) : 303—324

strona 9

Rösch G. A. (1927) — Über die Bautätigkeit im Bienenvolk und des Alter der Baubienen. Z. vergl. Physiol 6 (2) : 264—298

Starostienko E. W. (1971) — Porody pczeł i woskowydielenie. Pczełowodstwo 50 (5) : 16—17

Taranow G. F. (1959a) — The production of wax in the honeybee colony. Bee Wld 40 (5) : 113—121

Taranow G. F. (1959b) — Wydielenije woska pczełami rozlicznych ras. Nowoje w teorii i praktike pczełowodctwa. Moskwa.

РАЗВИТИЕ ВОСКОВЫХ ЖЕЛЁЗ У ТРЁХ ПОРОД МЕДОНОСНОЙ ПЧЕЛЫ

В. Сковронэк .

Резюме

Исследовано развитие восковых желёз у плеч трёх пород: местной польской, краинской и кавказкой (серой горной). Как критерий развития взято вышину восковыделительных клеток. Особенно сильно развитие железы имели кавкаские пчелы. В периоде максимального развития вышина клеток достигали 68,7 мм. У местных пчел вышина клеток доходила до 50,7 мм. У краинских пчел максимальное развитие восковых желёз приходилось на 14 день, тогда вышина клеток равнялась 54,8 мм.

Для оцены степени развития восковых желез достаточно их у пчел в возрасте 10—12 дней.

В опытных сежейках каждые 10 г пчел дали воска: у пчел кавказких 2,14 г, у краинских 1,62 г а у местных 1,39 г. Можно предпологать что между вышиной клеток восковых желез и количеством выделенного воска существует прямая зависимость.

DEVELOPMENT OF WAX GLANDS IN WORKER BEES OF DIFFERENT RACES

W. Skowronek

Summary

The development of wax glands in worker bees of three races: native, caucasian and carniolan was examined. The height of wax gland cells was used as an indicator of the development.

The best developed glands were found in caucasian bees; average height of the gland cells of 11 days old bees was 68,4μ. At the same time native bees had glands only 50.7μ high. Wax glands of carniolan bees reached the top of development when bees were 14 days old.

The height of the gland cells of 10—12 days old bees can be used for the estimation of the wax glands development.

The colonies with caucasian bees had produced the most of wax — 2.14 g of wax per each 10 g of bees, the lowermost production was found in colonies with native bees — 1.39 g of wax per 10 g of bees. The results suggest the possibility of a close correlation between the height of wax gland cells of worker bees and the production of wax in the colony.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 2: „Mayer” → Meyer
  • s. 2: „Soxleta” → Soxhleta
  • s. 3, tab. 1: „Cancasian” → Caucasian
  • s. 3, tab. 1: „ofcellsandstandard” → of cells and standard
  • s. 3, tab. 1: „ivestigated” → investigated
  • s. 3, tab. 1: „celles” → cells
  • s. 5, tab. 2: „H ight” → Height
  • s. 7: „Mayer” → Meyer
  • s. 8, literatura: „geselling” → gesellig
  • s. 8, literatura: „Zoll. Jb. Phys.” → Zool. Jb. Phys.
  • s. 8, literatura: „pasłek” → pasiek
  • s. 9, literatura: „des Alter” → das Alter
  • s. 9, literatura: „pczełowodctwa” → pczełowodstwa
  • s. 9, streszczenie: „плеч” → пчел
  • s. 9, streszczenie: „кавказкой” → кавказской
  • s. 9, streszczenie: „кавкаские” → кавказские
  • s. 9, streszczenie: „68,7 мм” → 68,4 мк
  • s. 9, streszczenie: „50,7 мм” → 50,7 мк
  • s. 9, streszczenie: „54,8 мм” → 54,8 мк
  • s. 9, streszczenie: „сежейках” → семейках
  • s. 9, streszczenie: „кавказких” → кавказских
  • s. 9, streszczenie: „предпологать” → предполагать

Podobne wpisy