WPŁYW ZRÓŻNICOWANEGO NAWOŻENIA MINERALNEGO NA NEKTAROWANIE, OBLOTY PRZEZ PSZCZOŁY ORAZ PLONOWANIE RZEPAKÓW

tekst: Danuta Bobrzecka, Jerzy Bobrzecki

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVII, 1973 — Danuta Bobrzecka, Jerzy Bobrzecki

strona 87

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVII GRUDZIEŃ 1973

Danuta Bobrzecka, Jerzy Bobrzecki

Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie

WPROWADZENIE

Rzepak zaliczany jest powszechnie do roślin dostarczających dobrych, wczesnowiosennych pożytków nektarowych i pyłkowych. Sukcesywne zwiększanie areału uprawy tej rośliny spowodowane jest rosnącym zapotrzebowaniem przemysłu spożywczego na jej bogate w tłuszcz i białko nasiona. W ostatnich latach obserwuje się dążenie do zwiększania produkcji nasion rzepaku ozimego i jarego przede wszystkim przez podwyższenie plonów z jednostki powierzchni. W tym zakresie coraz większy nacisk kładzie się na intensywne nawożenie mineralne.

Współczesna gospodarka nawozowa postuluje zmniejszenie udziału nawozów organicznych i szersze stosowanie skoncentrowanych nawozów mineralnych, pozbawionych naturalnych domieszek wielu pierwiastków pochodzących z kopalin. Wymaga to dodatkowego nawożenia roślin szeregiem makro- i mikroskładników. Te zasadnicze innowacje w sposobie nawożenia nie tylko wpływają na plony ale bardzo często są główną przyczyną zmian zachodzących w metabolizmie samych roślin.

W polskim piśmiennictwie pszczelarskim większość prac dotyczących rzepaków poświęcona jest przede wszystkim biologii ich kwitnienia, roli pszczół w ich zapylaniu oraz określaniu wydajności nektarowej i miodowej (Demianowicz 1960, 1968, Maksymiuk 1958, Nowakowski 1965). W badaniach tych nie brano jednak pod uwagę nawożenia jako czynnika oddziaływującego na proces wydzielania nektaru przez tę roślinę.

Niewiele jest również obcych opracowań dotyczących tego zagadnienia. Niektórzy z autorów, jak np. Schöntag (według Beutler 1953) oraz Hasler i Maurizio (1948) uważają, że nawożenie azotem, fosforem i potasem nie wpływa na ilość nektaru wydzielonego przez pojedyncze kwiaty rzepaku. Rusu (według „23 Mieżdunarodnyj kongress…” 1971)

strona 88

natomiast podaje, że łączne stosowanie tych pierwiastków zwiększa intensywność asymilacji CO2 przez rzepak, co w efekcie dodatnio oddziaływuje na proces nektarowania. Beutler (1953), jak również Hasler i in. (1951) stwierdzają, że nawożenie potasem znacznie zwiększa ilość nektaru wydzielonego przez kwiaty rzepaku. Zupełnie innego zdania jest Schöntag (1953).

Dużo uwagi poświęcono też roli boru. Stwierdzono, że bor może zarówno zwiększać (Beutler 1953, Hasler i in. 1951), jak i zmniejszać intensywność nektarowania rzepaku (Beutler 1953). Hasler i in. (1948) stwierdzają ponadto, że pierwiastek ten zastosowany w obecności superfosfatu (zawierającego siarkę) nie wywiera istotnego wpływu na wydajność nektarową tej rośliny.

Zdaniem Hasler i Maurizio (1951) oraz Orobczenko (1933) nawożenie azotem i fosforem nie wpływa na zawartość cukrów w nektarze rzepaku ozimego, podczas gdy potas spełnia tu rolę dodatnią. Badania Schöntag (1953) wykazały dodatnie, choć statystycznie nieistotne, działanie równoczesnego nawożenia azotem, fosforem i potasem na zawartość cukrów w nektarze tej rośliny. Pozytywną rolę boru w tym zakresie podkreśla Hasler i in. (1951), przy czym i w tym wypadku ci sami autorzy (1948) zwracają uwagę na ograniczone działanie boru stosowanego w obecności superfosfatu.

Wydajność miodowa roślin w największym stopniu zależy od liczby kwiatów wytworzonych na określonej powierzchni. Zagadnienie to było przedmiotem rozważań Hasler i in. (1951) oraz Schöntag (1953), stwierdzających, że przy dostatecznym nawożeniu mineralnym (azotem, fosforem i potasem) rośliny rzepaku wytwarzają więcej kwiatów, niż przy stosowaniu każdego z tych makroelementów oddzielnie lub parami. Najsilniejsze działanie w tym zakresie wykazuje nawożenie azotem (Schöntag według Beutler 1953) oraz borem (Hasler i Maurizio 1948).

Intensywność kwitnienia i nektarowania rzepaków pozostaje w ścisłym związku z ich plonowaniem, co według Demianowicz (1968) polega przede wszystkim na zapylającej roli owadów zbierających nektar i pyłek. Hasler i in. (1948) oraz Kolarik (1964) stwierdzają, że wraz ze wzrostem ilości nektaru i koncentracji w nim cukrów zwiększa się odwiedzanie kwiatów przez pszczoły, stanowiące według Kolarika (1964) 96,5% owadów zapylających rzepak. Pszczoły te podwyższają plony nasion tej rośliny od 25 nawet do 126%.

Wyniki badań, często zresztą sprzeczne w odniesieniu do problemu nektarowania, nie pozwalają na perspektywiczną ocenę pożytków rzepakowych w naszym kraju. Zaistniała zatem potrzeba przebadania wpływu różnych dawek podstawowego nawożenia mineralnego (azotowo-fosforowo-potasowego), wzbogaconego siarką, borem, molibdenem i miedzią, w stosunku do których rzepak wykazuje duże zapotrzebowanie, na nektarowanie tego gatunku, oblatywanie go przez pszczoły oraz na plony nasion.

strona 89

MATERIAŁ I METODYKA

Badania przeprowadzono w RZD Pozorty pod Olsztynem, w latach 1969—1971. Ozimy rzepak Skrzeszowicki oraz jary rzepak Mazowiecki uprawiano na glebie brunatnej właściwej, średnio zasobnej w badane składniki pokarmowe. Doświadczenie polowe założono metodą losowanych bloków w 4 powtórzeniach, wprowadzając 10 kombinacji nawozowych (tab. 1).

Przyjęto dwa poziomy nawożenia azotem, fosforem i potasem (NPK). W celu stwierdzenia działania podstawowych nawozów wprowadzono kombinacje dwuskładnikowe (N1P1; N1K1 i P1K1), odpowiadające niższemu poziomowi nawożenia. Przy podwójnych dawkach NPK zastosowano dodatek siarki (S) oraz mikroelementów — boru (B), molibdenu (Mo) i miedzi (Cu). Ze względu na kwaśny odczyn gleby pola zwapnowano, stosując wapno rolnicze w ilości 15 q/ha. Z pozostałych nawozów zastosowano: mocznik, saletrę amonową, supertomasynę, sól potasową, siarczan potasu, boraks, molibdenian sodu i chlorek miedziowy.

W zależności od wielkości pola doświadczalnego powierzchnia poletek wynosiła od 28,5 do 45 m2. Ilość wysiewu rzepaku ozimego wynosiła 8 kg nasion/ha a rzepaku jarego 10 kg nasion/ha. Przed kwitnieniem rzepaki opylono „Tritoxem” w celu zniszczenia słodyszka rzepakowego.

W ciągu trzech lat badań napszczelenie okolicy, w której uprawiano rzepaki było jednakowe. W najbliższym sąsiedztwie pól doświadczalnych znajdowały się dwie pasieki — jedna licząca 25 rodzin, oddalona była o 960—1020 m a druga (60-pniowa) o 1120—1170 m.

Nektarowanie badano w czasie pełni kwitnienia łanu rzepakowego, stosując metodę pipetową (Demianowicz 1960). Próbki nektaru pobierano z izolowanych gazą roślin w czasie 5—10 dni, zależnie od aktualnie panujących warunków atmosferycznych. Z każdego poletka, w godzinach między 10.00 a 12.00, pobierano po dwie próbki złożone z 15—20 kwiatów, które umieszczano w woreczkach z folii i przenoszono do laboratorium. W ten sposób z każdej kombinacji nawozowej uzyskiwano codziennie po 8 prób kwiatów. W ciągu trzech lat trwania doświadczenia, w każdej kombinacji przebadano 176 prób liczących po 10 kwiatów rzepaku jarego i 112 prób kwiatów rzepaku ozimego. Łączną ocenę nektarowania omawianych roślin opatro na analizie 28.800 kwiatów.

Nektar pobierano mikropipetami z dwu obficie nektarujących nektarników każdego z 10 najlepiej zachowanych kwiatów badanej próbki. Ilość nektaru określano wagowo, zaś procentową zawartość w nim cukrów oznaczano refraktometrem Abbe’go.

Ocenę wpływu zróżnicowanego nawożenia na nektarowanie rzepaków przeprowadzono na podstawie obliczenia następujących danych: liczby kwiatów wytworzonych przez rośliny na powierzchni 1 m2, ilości nektaru i cukrów wydzielonych przez 10 kwiatów w ciągu doby oraz wydajności miodowej (Demianowicz 1960).

strona 90

Tabela 1 Dawki nawozów w czystym składniku w kg/ha Fertilizers rates in pure elements, kg/ha

Lp. № Kombinacje nawozowe / Fertilizier treatments Rzepak ozimy / Winter rape: N Rzepak ozimy / Winter rape: P2O5 Rzepak ozimy / Winter rape: K2O Rzepak ozimy / Winter rape: S Rzepak ozimy / Winter rape: B Rzepak ozimy / Winter rape: Mo Rzepak ozimy / Winter rape: Cu Rzepak jary / Spring rape: N Rzepak jary / Spring rape: P2O5 Rzepak jary / Spring rape: K2O Rzepak jary / Spring rape: S Rzepak jary / Spring rape: B Rzepak jary / Spring rape: Mo Rzepak jary / Spring rape: Cu
1 Bez nawożenia / No fertilization — — — — — — — — — — — — — —
2 N1 P1 110 80 — — — — — 80 60 — — — — —
3 N1 K1 110 — 120 — — — — 80 — 90 — — — —
4 P1 K1 — 80 120 — — — — 80 60 90 — — — —
5 N1 P1 K1 110 80 120 — — — — 80 60 90 — — — —
6 N2 P2 K2 220 160 240 — — — — 160 120 180 — — — —
7 N2 P2 K2 S 220 160 240 53 — — — 160 120 180 40 — — —
8 N2 P2 K2 S B 220 160 240 53 1,4 — — 160 120 180 40 1,0 — —
9 N2 P2 K2 S B Mo 220 160 240 53 1,4 0,53 — 160 120 180 40 1,0 0,4 —
10 N2 P2 K2 S B Mo Cu 220 160 240 53 1,4 0,53 13,0 160 120 180 40 1,0 0,4 10,0
strona 91

Liczbę pszczół miodnych (Apis mellifica L.), oblatujących rzepaki określano w dniach, w których pobierano próbki nektaru. Dwa razy dziennie o godz. 10.00 i 12.00, idąc wolno wzdłuż poletek liczono pszczoły pracujące na powierzchni 10 m2.

Sprzęt rzepaków przeprowadzono w fazie technicznej dojrzałości nasion.

Uzyskane wyniki opracowano statystycznie, stosując analizę wariancji R. A. Fishera (Elandt 1964). Istotność różnic między kombinacjami nawozowymi w zakresie badanych wartości określono testem „F” Snedecora a najmniejszą istotną różnicę (NIR) obliczono posługując się testem „t” Studenta. Celem wykazania zależności między niektórymi z badanych cech rzepaków obliczono współczynniki korelacji „r”, a istotność ich sprawdzono przy pomocy granicznych wartości „r” dla dwu poziomów istotności: P = 0,05 i 0,01.

WYNIKI I DYSKUSJA

CHARAKTERYSTYKA NIEKTÓRYCH CZYNNIKÓW KLIMATYCZNYCH

Przebieg pogody w latach 1969—1971 scharakteryzowano na podstawie średniej temperatury dobowej oraz ilości opadów. Dane te uzyskano ze Stacji Meteorologicznej RZD Pozorty pow. Olsztyn.

W początkowym okresie wegetacji rzepaku jarego najbardziej optymalne wartości tych dwu czynników klimatycznych zanotowano w 1970 r. (ryc. 1). W pozostałych latach w okresie wiosny występował wyraźny niedobór opadów, wynoszący w stosunku do średniej wieloletniej 16,2 mm w maju 1969 r. i 33,5 mm w tymże miesiącu 1971 r. Najkorzystniejszy rozkład opadów i temperatur w czasie kwitnienia rzepaku jarego (czerwiec — lipiec) stwierdzono w roku 1971. Niewysokie temperatury maksymalne (wynoszące 15,0—26,0°C przy średniej temperaturze dobowej 14,0—17,0°C) oraz częste opady (0,2—14,0 mm dziennie) stworzyły lepsze warunki nektarowania niż występujące w latach 1969 i 1970 stosunkowo wysokie temperatury maksymalne (16,0—31,5°C przy średniej dobowej 17,0—21,0°C) połączone z długimi okresami bezdeszczowymi.

Dojrzewanie rzepaku jarego w czasie 3 lat badań przebiegało w bardzo zbliżonej temperaturze sierpnia (16,0—21,0°C) i przy różnym rozkładzie opadów (ryc. 1). Najlepsze warunki wilgotnościowe tego okresu zanotowano w 1970 r., w którym ilość opadów wynosiła 165,5 mm i przekraczała średnią z 40-lecia o ponad 100%. W pozostałych latach obserwowano niedobór deszczu, co stworzyło niezbyt korzystne warunki dla ostatniego z krytycznych okresów wzrostu rzepaku Mazowieckiego.

Okresy wegetacji rzepaku ozimego (1969/1970 i 1970/1971) różniły się znacznie warunkami termicznymi i wilgotnościowymi. Jesienny okres wschodów i rozwoju rozety liściowej rzepaku ozimego w roku 1969 był gorszy w porównaniu z rokiem 1970 ze względu na znacznie mniejszą wilgotność

strona 92

środowiska. Duża pokrywa śnieżna w 1970 r. i stosunkowo wysokie temperatury w zimie 1971 r. umożliwiły dobre przezimowanie, natomiast chłodny kwiecień 1970 r. oraz duże skoki temperatur w tymże miesiącu 1971 r. ujemnie wpłynęły na wiosenny rozwój roślin.

Ryc. 1. Rozkład opadów i temperatur w okresie wegetacji rzepaków w latach 1969 — 1971
Ryc. 1. Rozkład opadów i temperatur w okresie wegetacji rzepaków w latach 1969 — 1971 Mean precipitation and temperatures 1969—1971

W okresie kwitnienia rzepaku ozimego najkorzystniejsze warunki termiczne (18,0—19,0°C, maksymalna temperatura do 31,0°C) zanotowano w roku 1971 — ryc. 1. Ilość opadów przypadająca na ten okres nie odegrała większej roli. Formowaniu się nasion i dojrzewaniu rzepaku ozimego sprzyjała zbliżona do normy średnia temperatura dobowa i częste opady, występujące w drugiej i trzeciej dekadzie lipca 1970 r. (43,8 i 26,8 mm) oraz na początku lipca 1971 r. (ryc. 1).

Z przedstawionego przeglądu warunków wilgotnościowych i termicznych wynika, że dla wzrostu rzepaku jarego najkorzystniej układały się one w r. 1970, zaś dla rzepaku ozimego w 1971 r. Nektarowaniu obu rzepaków wymienione czynniki najbardziej sprzyjały w roku 1971.

strona 93

DŁUGOŚĆ OKRESU ORAZ OBFITOŚĆ KWITNIENIA

W kolejnych latach badań okres kwitnienia rzepaku ozimego wynosił w 1970 r. 46 dni a w 1971 r. — 36 dni, natomiast czas kwitnienia jednego kwiatu odpowiednio 1,8 oraz 1,5 doby. Stosunkowo długie kwitnienie tej rośliny w r. 1970 spowodowane było większą ilością opadów od zanotowanej w omawianym okresie roku 1971. Podobną zależność stwierdzono również na przykładzie rzepaku jarego, który najdłużej kwitł w r. 1970 (42 dni) a najkrócej w 1969 roku (36 dni). Pojedyncze kwiaty tej rośliny w kolejnych latach badań kwitły 1,5; 1,8 oraz 1,7 doby.

Z porównania liczby kwiatów stwierdzonych na powierzchni 1 m2 uprawy obu form rzepaku wynika, że rzepak ozimy wytwarzał ich więcej (4487 do 13.953 sztuki) od rzepaku jarego (3985—9972 sztuki) — tab. 2. Liczby te są wyższe od podanych dla rzepaku Skrzeszowickiego przez Demianowicz (1960, 1968) i Maksymiuk (1958) oraz dla rzepaku jarego przez Hasler i in. (1951).

Zastosowane nawożenie w podobny sposób zróżnicowało liczbę kwiatów wytworzonych zarówno przez rzepak ozimy, jak i jary — tab. 2. Z porównania wpływu podstawowych makroelementów (NPK) wynika, że kwitnienie rzepaków w największym stopniu zależy od nawożenia azotowego i potasowego (kombinacja 3), które istotnie zwiększyło liczbę wytworzonych kwiatów. Dodatni wpływ azotu i potasu okazał się podobny jak w badaniach Schöntag (według Beutler 1953).

Fosfor stosowany łącznie z azotem (komb. 2), jak również z potasem (komb. 4) obniżał wysoce istotnie liczbę kwiatów obu rzepaków w porównaniu z nawożeniem N1K1 (komb. 3, tab. 2).

Równoczesne dostarczenie rzepakom trzech omawianych makroelementów (NPK) — komb. 5, szczególnie zaś zastosowanych w dawce podwójnej (komb. 6) wysoce istotnie zwiększyło kwitnienie roślin zarówno w zestawieniu z pojedynczą dawką NPK, jak i stosowaniem tych składników parami (komb. 2, 3, 4 i 5 — tab. 2). Takie same wyniki odnośnie pełnego nawożenia NPK oraz efektu działania tych pierwiastków stosowanych parami uzyskali Hasler i in. (1951) oraz Schöntag (1953).

Zastosowanie siarki na tle podwójnej dawki NPK (komb. 7) dało wysoce udowodnioną zwyżkę liczby kwiatów wytworzonych przez rzepaki w porównaniu ze wszystkimi omówionymi wyżej kombinacjami nawozowymi (komb. 1—6, tab. 2). Podkreślić przy tym należy znacznie większy wpływ siarki na tworzenie się kwiatów rzepaku ozimego niż jarego.

Największą liczbę kwiatów wytworzyły obie formy rzepaku pod wpływem nawożenia borem, wprowadzonym do podwójnej dawki NPK z dodatkiem siarki (komb. 8). W kolejnych latach (1970 i 1971) rzepak ozimy wytworzył w tej kombinacji nawozowej 13.953 i 13.629 kwiatów na powierzchni 1 m2, a rzepak jary odpowiednio 6442, 9972 i 8280 kwiatów. Wysoce istotne działanie boru w tym zakresie wskazuje na duże wymagania rzepaków

strona 94

w stosunku do tego pierwiastka. Dodatnią rolę boru w procesie tworzenia się kwiatów rzepaku wykazali wcześniej Koter (1949 i Majewski (1957), podkreślając znaczenie tego mikropierwiastka w procesie generatywnego rozwoju roślin.

Molibden (komb. 9) bardzo istotnie obniżył liczbę kwiatów rzepaków — niemal do poziomu uzyskanego przy nawożeniu N2P2K2 (komb. 6). W literaturze nie znaleziono jednak danych mówiących o wpływie molibdenu na proces kwitnienia rzepaku.

Wprowadzenie miedzi do nawożenia obu badanych form rzepaku (komb. 10) istotnie zwiększyło liczbę kwiatów w porównaniu do działania nawozowego molibdenu (komb. 9) — tab. 2.

Tabela 2 Wpływ nawożenia na liczbę kwiatów rzepaków wytworzonych na powierzchni 1 m2 (1969—1971) Effect of fertilization on flower number of rapes per 1 m2 (1969—1971)

Lp. № Kombinacje nawozowe / Fertilizer treatments Rzepak ozimy / Winter rape: 1970 Rzepak ozimy / Winter rape: 1971 Rzepak jary / Spring rape: 1969 Rzepak jary / Spring rape: 1970 Rzepak jary / Spring rape: 1971
1 Bez nawożenia / No fertilization 4779 4641 4016 5706 4830
2 N1 P1 6549 7633 4511 7002 5727
3 N1 K1 7847 9350 4599 7614 6210
4 P1 K1 5723 4487 3985 6084 5175
5 N1 P1 K1 8319 9248 4804 7938 6555
6 N2 P2 K2 9558 10931 5135 9072 7452
7 N2 P2 K2 S 11962 13260 5843 9234 7797
8 N2 P2 K2 S B 13953 13629 6442 9972 8280
9 N2 P2 K2 S B Mo 10620 10812 5229 8658 7383
10 N2 P2 K2 S B Mo Cu 11505 12648 5780 9162 8004
NIR P = 0,05 54,60 0,70 38,10 85,10 239,30
LSD P = 0,01 73,81 23,30 283,70 114,90 323,00
F obliczone / Calculated F 250,55 284,11 21,12 58,07 219,21
F tabelaryczne / Indexed F: P = 0,05 — 2,25; P = 0,01 — 3,14

Stwierdzono ponadto, że intensywność kwitnienia rzepaków w dużym stopniu zależy od warunków klimatycznych danego sezonu, przy czym rzepak ozimy jest mniej na nie wrażliwy od rzepaku jarego. Ogólnie można stwierdzić, że wzrost ilości opadów zwiększa liczbę kwiatów wytwarzanych przez te rośliny (ryc. 1, tab. 2). Na podkreślenie zasługuje fakt, że efekt działania boru jest w przypadku rzepaku ozimego większy w roku wilgotnym, niż suchym. Lepsze działanie nawozowe tego pierwiastka, zastosowanego

strona 95

przy wysokich dawkach NPK i dobrej wilgotności środowiska wcześniej podkreślali także Keiner, Schropp i Scherrer (według Majewskiego 1957).

ILOŚĆ NEKTARU WYDZIELANA PRZEZ 10 KWIATÓW RZEPAKÓW

Uzyskana w badaniach ilość nektaru rzepaku ozimego (19,2—23,3 mg, tab. 3) jest wyższa od ilości podawanej dla tej odmiany przez Demianowicz (1968) oraz wartości uzyskanych dla rzepaków ozimych przez Demianowicz i in. (1960), Hasler i in. (1948), Maksymiuk (1958), Nowakowskiego (1965) i Orobczenko (1933). Ilość nektaru uzyskana z 10 kwiatów rzepaku jarego (17,0—22,7 mg) jest zbliżona do podawanych przez Hasler i in. (1951).

Tabela 3 Wpływ nawożenia na ilość nektaru wydzielonego przez 10 kwiatów rzepaku w ciągu doby (1969—1971) Effect of defferential fertilizer treatments on the quantity of nectar produced by 10 rape flowers per day (1969—1971), mg

Lp. № Kombinacje nawozowe / Fertilizer treatments Rzepak ozimy / Winter rape: 1970 Rzepak ozimy / Winter rape: 1971 Rzepak jary / Spring rape: 1969 Rzepak jary / Spring rape: 1970 Rzepak jary / Spring rape: 1971
1 Bez nawożenia / No fertilization 21,6 21,1 17,2 17,0 20,7
2 N1 P1 21,9 21,3 17,3 17,2 21,0
3 N1 K1 23,1 21,8 18,8 18,3 21,4
4 P1 K1 23,9 22,7 18,7 17,8 21,7
5 N1 P1 K1 22,6 22,4 17,5 17,6 21,5
6 N2 P2 K2 22,4 21,3 17,9 17,7 21,8
7 N2 P2 K2 S 19,4 19,3 17,3 17,3 21,0
8 N2 P2 K2 S B 21,8 21,4 18,7 18,0 22,0
9 N2 P2 K2 S B Mo 19,2 20,8 18,0 17,1 21,0
10 N2 P2 K2 S B Mo Cu 21,0 19,5 17,8 17,0 21,2
NIR P = 0,05 1,60 1,60 1,03 — —
LSD P = 0,01 1,97 1,96 1,39 — —
F obliczone / Calculated F 7,86 3,91 3,00 1,90 1,41
F tabelaryczne / Indexed F: P = 0,05 — 2,25; P = 0,01 — 3,14

Zastosowane nawożenie wpłynęło w podobny sposób na nektarowanie zarówno rzepaku ozimego, jak i jarego. Zróżnicowanie w intensywności nektarowania rzepaku pod wpływem makroelementów (NPK) stosowanych parami (komb. 2—4, tab. 3) wskazuje, że wybitnie dodatnio działa tu nawożenie fosforowo-potasowe (komb. 4) dające największą ilość nektaru. W przypadku rzepaku ozimego wynosi ona 22,7—23,3 mg, a dla rzepaku jarego 17,8—18,7 mg. Powyższe spostrzeżenia zgodne są z wynikami badań

strona 96

Ewerta (według Beutler 1953), Hasler i in. (1951), Rusu (22 Mieżdunarodnyj Kongress… 1971). Schöntag (1953) natomiast nie stwierdziła istotnych zmian w nektarowaniu tej rośliny w efekcie nawożenia potasowego.

Stosunkowo małą ilość nektaru stwierdzono u rzepaków nawożonych azotem (komb. 2 i 3, tab. 3) w porównaniu do nawożenia P1K1 (komb. 4), co wskazuje na ujemne działanie tego pierwiastka w procesie wydzielania nektaru. Podobne wyniki dla rzepaku ozimego uzyskała również Hasler i in. (1951) a Allen (1967), Ryle (1954), Shuel (1955) i Veprikov (według Beutler 1953) także w odniesieniu do różnych roślin miododajnych. Podkreśla się ponadto, że największą ilość nektaru wydzielają rzepaki wówczas, gdy następuje zachwianie równowagi między syntezą substancji azotowych i węglowodanów na korzyść tych ostatnich.

Łączne stosowanie azotu, fosforu i potasu, zarówno w dawce pojedynczej (komb. 5), jak i podwójnej (komb. 6) obniżyło nektarowanie w porównaniu do nawożenia fosforowo-potasowego (komb. 4). Wprawdzie różnice te są statystycznie udowodnione tylko w roku 1969, to jednak zjawisko to potwierdza spostrzeżenia Beutler (1953) wykazujące, że nawożenie podstawowe nie zwiększa ilości nektaru, wprowadzenie natomiast wysokich jego dawek może obniżać nektarowanie roślin (Shuel 1957).

Udowodnione obniżenie ilości nektaru wydzielanego przez rzepaki nawożone podwójną dawką NPK z dodatkiem siarki (komb. 7) i molibdenem (komb. 9), wskazuje na ujemny wpływ tych pierwiastków na proces nektarowania. Uzyskane wyniki trudno jest jednak komentować ze względu na to, że są to prawdopodobnie pierwsze badania nad wpływem siarki i molibdenu na nektarowanie rzepaków.

Z zastosowanych mikroelementów wybitnie dodatni wpływ na nektarowanie obu form rzepaku wykazał bor. Obecność boru w komb. 8 wywołała udowodnioną zwyżkę w ilości nektaru obu rzepaków, mimo obecności siarki, która według Hasler i in. (1948) hamuje w znacznym stopniu działanie nawozowe wymienionego mikroelementu. Na bardzo korzystną rolę boru w procesie nektarowania rzepaku wskazują także prace Beutler (1953) oraz Hasler i in. (1951).

Miedź, zastosowana w komb. 10, nie wpłynęła istotnie na nektarowanie badanych rzepaków (tab. 3). W dostępnej literaturze nie znaleziono jednak wzmianki odnośnie wpływu tego pierwiastka na wydzielanie nektaru przez rzepaki.

Z porównania ilości nektaru wydzielanego przez obie odmiany rzepaku w ciągu 3 lat badań wynika, że obok nawożenia również i czynniki klimatyczne odgrywają tu niemałą rolę, przy czym w mniejszym stopniu wpływają one na nektarowanie rzepaku ozimego niż jarego. Powyższe obserwacje pokrywają się z danymi Shuel (1957) wskazującymi, że warunki klimatyczne mogą wywołać większe zmiany w nektarowaniu roślin niż zastosowane nawożenie.

strona 97

ILOŚĆ CUKRÓW WYDZIELONA PRZEZ 10 KWIATÓW RZEPAKU

Ilość cukrów w nektarze otrzymanym z 10 kwiatów w ciągu 1 doby była dla obu form rzepaku bardzo podobna i wynosiła dla rzepaku ozimego 4,2—7,4 mg, a dla rzepaku jarego 4,3—7,9 mg (tab. 4). Wartości te są wyższe od podawanych dla rzepaku ozimego przez Orobczenko (1933), równe średniej zawartości cukru stwierdzonej przez Demianowicz i in. (1960), Maksymiuk (1958) i Nowakowskiego (1965), a niższe od cytowanych przez Hasler i in. (1948). Ilość cukrów w nektarze rzepaku jarego była wyższa w zestawieniu z podawaną dla tej rośliny przez Hasler i współpr. (1951).

Tabela 4 Wpływ nawożenia na zawartość cukrów w nektarze 10 kwiatów rzepaków w ciągu doby (1969—1971) Effect of fertilizer on sugar content of nectar from 10 rape flowers per day (1969—1971)

Lp. № Kombinacje nawozowe / Fertilizer treatments Rzepak ozimy / Winter rape: 1970 Rzepak ozimy / Winter rape: 1971 Rzepak jary / Spring rape: 1969 Rzepak jary / Spring rape: 1970 Rzepak jary / Spring rape: 1971
1 Bez nawożenia / No fertilization 4,7 6,3 4,5 4,3 6,0
2 N1 P1 4,9 6,4 4,7 4,4 6,3
3 N1 K1 5,2 7,0 5,2 4,7 6,6
4 P1 K1 5,7 7,4 5,1 4,6 7,0
5 N1 P1 K1 5,1 7,1 4,8 4,5 6,9
6 N2 P2 K2 5,0 7,0 5,0 4,6 6,8
7 N2 P2 K2 S 4,2 5,8 4,6 4,4 6,1
8 N2 P2 K2 S B 5,2 7,0 5,1 4,7 6,7
9 N2 P2 K2 S B Mo 4,2 6,3 4,8 4,3 6,2
10 N2 P2 K2 S B Mo Cu 4,6 6,2 4,9 4,3 6,4
NIR P = 0,05 – 1,33 — 0,69 2,07
LSD P = 0,01 — 1,41 — 0,84 2,53
F obliczone / Calculated F 2,13— 5,26 1,32 3,71 2,40
F tabelaryczne / Indexed F: P = 0,05 — 2,25; P = 0,01 — 3,14

Wprowadzone kombinacje nawozowe zróżnicowały ilość cukrów w nektarze obu rzepaków. Największą ilość (5,7—7,4 mg u rzepaku ozimego oraz 4,6—7,0 mg u rzepaku jarego) stwierdzono na poletkach nawożonych potasem (komb. 3 i 4, tab. 4). Zwiększoną ilość cukrów w nektarze rzepaków pod wpływem nawożenia tym pierwiastkiem stwierdzali już Hasler i in. (1951) oraz Orobczenko (1933), a w odniesieniu do innych roślin także Allen (1957) i Ryle (1954).

strona 98

Nawożenie azotowo-fosforowe (komb. 2) nie zwiększyło istotnie zawartości cukrów, co zgodne jest z efektem badań Hasler i in. (1951), przy czym Allen (1957), Kerieszkow (1971), Ryle (1954) i Shuel (1955) uważają, że nawożenie azotem obniża ilość cukrów w nektarze roślin miododajnych.

Zastosowanie pojedynczej i podwójnej dawki NPK (komb. 5 i 6) istotnie zwiększyło ilość cukrów w nektarze obu rzepaków tylko w roku 1971 i to jedynie w zestawieniu z kombinacją kontrolną oraz nawożeniem N1P1 (komb. 1, 2). To samo nawożenie NPK zastosowane pod rzepak ozimy w 1970 roku istotnie obniżyło wydzielanie cukrów w porównaniu z nawożeniem P1K1 (komb. 4). Przedstawiona reakcja rzepaków potwierdza wyniki badań Schöntag (1953) i Shuel (1957) dotyczące ujemnego działania NPK na bezwzględną zawartość cukrów w nektarze różnych roślin.

Wprowadzenie do nawożenia siarki (komb. 7) oraz molibdenu (komb. 9) spowodowało istotne obniżenie ilości cukrów wydzielonych w nektarze rzepaku ozimego i jarego.

Z pozostałych mikroelementów na podkreślenie zasługuje dodatnia rola boru (komb. 8), który wysoce istotnie podwyższył ilość wydzielonych cukrów u obu form rzepaku w porównaniu do roślin nienawożonych tym pierwiastkiem, podobnie jak w badaniach Hasler i in. (1951), Jakowlewa (1952) i Lesika (1953). Miedź, zastosowana w komb. 10, nieznacznie tylko zwiększyła ilość cukrów w nektarze badanych roślin, co pokrywa się z dotychczasowymi obserwacjami Pedersena (1953).

Zmiany w zawartości bezwzględnej cukrów w nektarze rzepaku ozimego i jarego, występujące w kolejnych latach trwania doświadczenia, potwierdziły obserwacje Głuchowa (1955) i Shuel (1957). Związane są one bowiem z wpływem wysokich temperatur oraz towarzyszących im dużych amplitud dobowych na procesy biochemiczne w roślinie.

Z analizy wpływu zróżnicowanego nawożenia na nektarowanie obu form rzepaku wynika, że działa ono w podobny sposób zarówno na ilość wydzielonego nektaru, jak i na ilość cukrów w nim zawartych.

WYDAJNOŚĆ MIODOWA RZEPAKÓW

W prowadzonych badaniach wydajność miodowa rzepaku ozimego wynosiła od 50,0 do 172 kg/ha i była zdecydowanie wyższa od wydajności miodowej rzepaku jarego, kształtującej się w granicach 34—118 kg/ha (tab. 5). Wydajność miodowa określona dla rzepaku ozimego była wyższa od podawanej przez Demianowicz (1968) dla tej odmiany oraz od innych odmian rzepaku ozimego (Demianowicz 1960, 1968, Nowakowski 1965). Również wydajność miodowa rzepaku jarego znacznie

strona 99

przewyższała przeciętną wydajność tej rośliny, ocenianą przez Lipińskiego (1958) na 50 kg/ha.

Badane zestawy nawozów jednakowo zróżnicowały wydajność miodową rzepaku ozimego i jarego. Z porównania działania trzech kombinacji dwuskładnikowych (komb. 2, 3 i 4) z pojedynczą dawką NPK (komb. 5) wynika, że z zastosowanych makroelementów największy wpływ na wydajność miodową wywierał azot, co związane było niewątpliwie z istotnym działaniem tego pierwiastka na liczbę kwiatów (tab. 2 i 5). Potas, ze względu na wysoce istotny wpływ na ilość nektaru oraz ilość cukrów w nim zawartych, również zwiększył wydajność miodową rzepaków. Potwierdza to udowodniona zwyżka wydajności miodowej uzyskana w efekcie nawożenia N1K1 (komb. 3) w porównaniu z działaniem w tym zakresie nawożenia N1P1 (komb. 2, tab. 5). Nawożenie fosforowe nie przejawiało istotnego wpływu na omawianą wydajność rzepaków.

Tabela 5 Wpływ nawożenia na wydajność miodową rzepaków w kg/ha Effect of fertilization on the honey yield of rapes

Lp. № Kombinacje nawozowe / Fertilizer treatments Rzepak ozimy / Winter rape: 1970 Rzepak ozimy / Winter rape: 1971 Rzepak jary / Spring rape: 1969 Rzepak jary / Spring rape: 1970 Rzepak jary / Spring rape: 1971
1 Bez nawożenia / No fertilization 50,0 54,9 34,0 54,6 61,8
2 N1 P1 71,4 91,5 39,5 68,7 76,5
3 N1 K1 91,7 121,8 45,0 80,1 87,4
4 P1 K1 72,9 62,3 37,9 62,6 77,2
5 N1 P1 K1 95,5 122,2 43,2 80,4 95,7
6 N2 P2 K2 107,0 133,9 48,1 92,9 107,2
7 N2 P2 K2 S 113,1 144,0 50,1 90,3 101,0
8 N2 P2 K2 S B 163,4 171,0 61,3 105,5 117,8
9 N2 P2 K2 S B Mo 99,7 128,2 46,7 82,9 97,4
10 N2 P2 K2 S B Mo Cu 119,1 143,0 52,8 87,6 108,0
NIR P = 0,05 13,37 16,06 6,43 8,88 9,46
LSD P = 0,01 16,38 19,57 7,88 11,81 11,59
F obliczone / Calculated F 55,43 56,32 15,46 29,64 33,74
F tabelaryczne / Indexed F: P = 0,05 — 2,25; P = 0,01 — 3,14

Stosunkowo wysoką wydajność miodową obu rzepaków uzyskano na poletkach nawożonych podwójną dawką NPK (komb. 6), siarką (komb. 7) oraz miedzią (komb. 10, tab. 5). Różnice między wymienionym nawożeniem a pojedynczą dawką NPK (komb. 5) oraz zastosowaniem molibdenu (komb. 9) były statystycznie udowodnione. Powyższe stwierdzenie wskazuje na dodatni wpływ intensywnego nawożenia NPK oraz ujemne działanie molibdenu na wydajność miodową rzepaku ozimego i jarego.

Największą ilość miodu z rzepaku ozimego (171,9 kg/ha) i jarego

strona 100

(117,8 kg/ha) uzyskano w komb. 8, w której wprowadzono bor — tab. 5. Działanie nawozowe boru było w tym wypadku wysoce istotne w porównaniu ze wszystkimi pozostałymi kombinacjami.

Przedstawione działanie zróżnicowanego nawożenia potwierdza dotychczasowy pogląd, że potas, bor i miedź decydują o asymilacji CO2 (Jakowlewa 1952) oraz o istnieniu korelacji między dynamiką węglowodanów a intensywnością nektarowania rzepaków (Rusu (1971). Wymienione pierwiastki decydują bowiem o liczbie chloroplastów wytwarzanych przez rośliny (Nowotny-Mieczyńska 1965), poprawiają bilans wodny tych roślin, stymulują działanie enzymów odpowiedzialnych za przemiany węglowodanów (Pejwe 1955) oraz usprawniają przemieszczanie się cukrów z liści do innych organów (Allen 1957, Koter 1949, Lesik 1953).

Obniżenie wydajności miodowej rzepaku jarego pod wpływem nawożenia siarką oraz obu rzepaków w wyniku wprowadzenia do gleby molibdenu, spowodowane zostało przede wszystkim udziałem tych pierwiastków w przemianach związków azotowych, powstawaniu aminokwasów i białek a także olejków gorczycznych (Nowotny-Mieczyńska 1965, Majewski 1957). Według Allena (1957), Korieszkowa (1971), Pedersena (1953) i Shuel (1955) zwiększeniu produkcji tych związków organicznych towarzyszy wzrost zużycia węglowodanów, wykorzystywanych przez rośliny jako materiał energetyczny w tym procesie.

Zróżnicowanie wydajności miodowej w efekcie zastosowanego nawożenia było najbardziej zbliżone do działania tego nawożenia na liczbę kwiatów wytworzonych przez obie odmiany rzepaku, a w dalszej dopiero kolejności do ilości nektaru i ilości zawartych w nim cukrów. Zależności powyższe potwierdzają wysoce istotne, dodatnie współczynniki korelacji między wydajnością miodową a liczbą kwiatów, wynoszące w latach 1970 i 1971 r = +0,933 i +0,953, a dla rzepaku jarego odpowiednio +0,953 i +0,931 (tab. 8). W odniesieniu do obu rzepaków współczynniki korelacji między wydajnością miodową a ilością nektaru wynosiły +0,324 i +0,379, natomiast w stosunku do zawartości cukrów w tym nektarze odpowiednio +0,320 i +0,550 — tab. 8. Przedstawione zależności potwierdzają obserwacje Demianowicz (1968) i Lipińskiego (1958), zajmujących się tym zagadnieniem u wielu roślin.

Analiza wydajności miodowej omawianych rzepaków w ciągu trzech lat trwania doświadczenia wykazała znaczną jej zależność od aktualnie panujących warunków klimatycznych (ryc. 1, tab. 5). Największa ilość miodu wytworzona przez rzepak ozimy i jary w roku 1971, w porównaniu do lat pozostałych, wskazuje na pozytywny wpływ temperatur, wynoszących ponad 20,0°C oraz częstych i drobnych opadów. Zwracają na to uwagę także Beutler (1953) i Pankratowa (1959), analizujący wydajność miodową różnych roślin.

strona 101

OBLOT RZEPAKÓW PRZEZ PSZCZOŁY MIODNE

Przeprowadzone obserwacje wykazały, że zróżnicowanie oblotów pszczół w zależności od zastosowanego nawożenia było we wszystkich latach istotne i kształtowało się w przypadku rzepaku ozimego od 21,0 do 39,7 owadów na powierzchni 10 m2, a dla rzepaku jarego od 20,2 do 36,2 pszczół (tab. 6).

Z podstawowych składników nawozowych duży wpływ na częstotliwość odwiedzin pszczół miało nawożenie azotowo-potasowe (komb. 3 i 2), istotnie zwiększające liczbę tych owadów w porównaniu z działaniem fosforu, Zgodne jest to z obserwacjami Beutler (1953) nad wpływem potasu w tym zakresie.

Tabela 6 Zależność między nawożeniem a intensywnością oblatywania rzepaków przez pszczoły (w szt./10 m2) The relation between fertilization and the frequency of visiting honey bees on rapes (bee number per 10 m2)

Lp. № Kombinacje nawozowe / Fertilizer treatments Rzepak ozimy / Winter rape: 1970 Rzepak ozimy / Winter rape: 1971 Rzepak jary / Spring rape: 1969 Rzepak jary / Spring rape: 1970
1 Bez nawożenia / No fertilization 21,0 19,0 20,2 23,7
2 N1 P1 30,2 28,7 21,2 29,7
3 N1 K1 33,7 29,0 26,2 31,0
4 P1 K1 23,5 20,7 24,5 24,0
5 N1 P1 K1 28,5 27,5 26,2 30,2
6 N2 P2 K2 33,5 28,7 32,5 33,7
7 N2 P2 K2 S 33,2 31,5 30,2 32,7
8 N2 P2 K2 S B 39,7 33,7 36,2 35,2
9 N2 P2 K2 S B Mo 36,5 32,6 28,0 31,2
10 N2 P2 K2 S B Mo Cu 34,5 32,2 30,0 33,7
NIR P = 0,05 3,70 2,45 7,02 4,25
LSD P = 0,01
F obliczone / Calculated F 68,77 33,60 5,06 8,67
F tabelaryczne / Indexed F: P = 0,05 — 2,25; P = 0,01 — 3,14

Największą liczbę pszczół zanotowano na poletkach nawożonych borem (komb. 8, tab. 6). Uzyskane tu wartości były największe w porównaniu ze wszystkimi kombinacjami nawozowymi. Istotność różnic dla rzepaku ozimego udowodniono w stosunku do pojedynczej i podwójnej dawki NPK (komb. 2—6) w obu latach a w roku 1970 również w odniesieniu do komb. 10, zawierającej wszystkie składniki pokarmowe. Nawożenie borem rzepaku jarego spowodowało udowodniony wzrost liczby pszczół w porównaniu z pojedynczym poziomem nawożenia NPK (komb. 2—5) we wszystkich

strona 102

latach badań oraz w stosunku do nawożenia molibdenem (komb. 9) w roku 1969 — tab. 6. Powyższe obserwacje znajdują potwierdzenie we wcześniejszych danych o dodatnim wpływie boru na obloty owadów zapylających rośliny motylkowe (Jakowlewa 1952).

Molibden (komb. 9) wykazał zdecydowanie ujemny wpływ na oblatywanie poletek rzepaku przez pszczoły, a siarka (komb. 7) i miedź (komb. 10) działały u badanych form różnie. Siarka zmniejszyła liczbę pszczół na poletkach rzepaku jarego a miedź na uprawach rzepaku ozimego. Ze względu jednak na to, że różnice w liczbie pszczół spowodowane nawożeniem molibdenem, siarką i miedzią nie zostały statystycznie udowodnione, nie można zdecydowanie interpretować ich działania. W dostępnej literaturze nie znaleziono również wzmianki odnośnie wpływu tych trzech pierwiastków na intensywność oblotów rzepaków przez pszczoły.

Zróżnicowanie oblotów pszczół w efekcie zastosowanego nawożenia kształtowało się w sposób podobny do zróżnicowania liczby kwiatów oraz wydajności miodowej (tab. 2, 5 i 6). Wskazuje na to również istotny i dodatni współczynnik korelacji między wydajnością miodową a liczbą tych owadów, wynoszący dla rzepaku ozimego r = +0,745, a dla rzepaku jarego +0,704 (tab. 8). Współczynnik korelacji obliczony dla liczby kwiatów i pszczół zbieraczek na określonej powierzchni wynosił odpowiednio +0,811 i +0,753.

Intensywność oblotu rzepaku przez pszczoły zmieniała się również w poszczególnych latach badań, przy czym większe jej nasilenie wystąpiło w roku 1970. Rok ten charakteryzował się stosunkowo wysokimi temperaturami, przypadającymi w czasie kwitnienia rzepaków, co umożliwiło owadom lepsze wykorzystanie pożytku.

PLONY NASION RZEPAKÓW

W zależności od zastosowanego nawożenia plony nasion rzepaku ozimego wahały się w granicach od 16,5 do 41,8 q/ha i przeciętnie były wyższe o około 100% od plonów nasion rzepaku jarego, wynoszących od 8,0 do 21,5 q/ha (tab. 7).

Uzyskane plony znacznie przewyższały plenność rzepaku Skrzeszowickiego podawaną przez Dembińskiego (1971) i Demianowicz (1968), jak również przeciętne plony nasion rzepaków ozimych otrzymywane w Polsce oraz w skali światowej (rocznik statystyczny 1971). Podobne proporcje zachodzą także między otrzymanymi plonami nasion rzepaku Mazowieckiego a podanymi dla tej odmiany przez Dembińskiego (1971) i średnim plonem krajowym rzepaków jarych.

Dane zestawione w tab. 7 wskazują na duże podobieństwo w działaniu zastosowanego nawożenia na plonowanie rzepaku ozimego i jarego. Z porównania plonów nasion uzyskanych pod wpływem nawożenia pojedynczą

strona 103

Tabela 7 Wpływ nawożenia na plony nasion rzepaków w q/ha Effect of fertilization on the seed yield of rapes, q/ha

Lp. № Kombinacje nawozowe / Ferti izer treatments Rzepak ozimy / Winter rape: 1970 Rzepak ozimy / Winter rape: 1971 Rzepak jary / Spring rape: 1969 Rzepak jary / Spring rape: 1970 Rzepak jary / Spring rape: 1971
1 Bez nawożenia / No fertilization 17,1 16,5 8,0 10,1 9,3
2 N1 P1 30,9 25,2 8,9 15,3 12,0
3 N1 K1 28,6 32,8 9,8 15,5 12,8
4 P1 K1 21,3 19,6 8,3 11,1 10,1
5 N1 P1 K1 29,7 33,5 10,8 15,7 13,5
6 N2 P2 K2 35,8 38,3 12,8 18,7 15,5
7 N2 P2 K2 S 37,2 40,7 13,5 19,6 16,3
8 N2 P2 K2 S B 40,0 41,8 15,3 21,5 16,8
9 N2 P2 K2 S B Mo 34,9 37,5 12,9 20,0 15,1
10 N2 P2 K2 S B Mo Cu 36,5 39,2 13,7 20,1 16,1
NIR P = 0,05 2,66 4,00 2,07 0,45 1,36
LSD P = 0,01 3,26 4,91 2,53 0,54 1,66
F obliczone / Calculated F 77,19 48,83 15,53 74,76 39,22
F tabelaryczne / Indexed F: P = 0,05 — 2,25; P = 0,01 — 3,14

dawką NPK (komb. 5, tab. 7) z wysokością tych plonów otrzymanych w wyniku działania wymienionych makroelementów zastosowanych parami (komb. 2—4) wynika, że największy wpływ w tym zakresie wywiera nawożenie azotowe. Podobną reakcję rzepaków na ten pierwiastek zauważyli Dembiński (1971) oraz Goralski (1969).

Wyraźniejsze działanie nawozowe potasu na plon nasion rzepaku jarego w latach 1969—1971 oraz rzepaku ozimego w roku 1971 związane było z niską zasobnością gleby w ten pierwiastek, wynoszącą od 8,3 do 9,5 mg K2O/100 g gleby.

Wprowadzenie podstawowego nawożenia NPK w dawce podwójnej (komb. 6) dało wysoce udowodnioną zwyżkę plonów nasion w porównaniu do pojedynczego nawożenia (komb. 5, tab.7), co wskazuje na duże potrzeby pokarmowe tych roślin. Znaczną efektywność stosowania wysokich dawek NPK pod rzepaki podkreśla również Goralski i in. (1963).

Stosunkowo wysokie plony nasion uzyskano również w wyniku dodatku siarki do wysokiego poziomu nawożenia NPK (komb. 7). Jednak istotność uzyskanej w ten sposób zwyżki plonów udowodniono tylko u rzepaku jarego w r. 1970, w którym uprawiano go na glebie ubogiej w siarkę (112,0 mg S/kg gleby). Potwierdza to dodatni wpływ nawożenia siarką na plonowanie rzepaków zanotowany przez Saalbacha (1961).

strona 104

Tabela 8 Wartości współczynnika korelacji „r” między niektórymi cechami rzepaków Correlation coefficients „r” between certain characteristics of winter and spring rapes

Badana cecha / Characteristics Rok / Year Rzepak ozimy / Winter rape: liczba kwiatów / number of flowers Rzepak ozimy / Winter rape: wydajność miodowa / honey yield Rzepak ozimy / Winter rape: plony nasion / seed yield Rzepak jary / Spring rape: liczba kwiatów / number of flowers Rzepak jary / Spring rape: wydajność miodowa / honey yield Rzepak jary / Spring rape: plony nasion / seed yield
Ilość nektaru / Quantity of nectar 1970 +0,324 +0,379
Zawartość cukrów w nektarze / Sugar content of nectar 1970 +0,270 +0,274
Zawartość cukrów w nektarze / Sugar content of nectar 1971 +0,320 +0,550
Wydajność miodowa / Honey yield 1970 +0,933 +0,953
Wydajność miodowa / Honey yield 1971 +0,953 +0,931
Plony nasion / Seed yield 1970 +0,888 +0,827 +0,801 +0,830
Plony nasion / Seed yield 1971 +0,949 +0,924 +0,839 +0,760
Liczba pszczół / Number of bees 1970 +0,811 +0,745 +0,904 +0,753 +0,704 +0,805

Graniczne wartości „r” 0,05 = 0,32 LSD 0,01 = 0,41

Największą ilość nasion (40,0—41,8 q/ha rzepaku ozimego oraz 15,3; 16,8 i 21,5 q/ha rzepaku jarego) uzyskano pod wpływem dodatku boru do podwójnej dawki NPK i siarki (komb. 8). U badanych odmian rzepaków działanie boru w roku 1970 było istotne w zestawieniu ze wszystkimi kombinacjami nawozowymi, a w latach 1969 i 1971 istotności tej nie stwierdzono tylko w stosunku do działania podwójnej dawki NPK, siarki oraz kompletu zastosowanych składników nawozowych (komb. 6, 7 i 10). Tłumaczy to brak dostatecznej ilości wilgoci w r. 1969 i 1971, utrudniający pobieranie i efektywność działania boru, co zgodne jest z wynikami prac Majewskiego (1957). Zwyżka plonów nasion pod wpływem nawożenia borem zastosowanym w obecności siarki, obniżającej efekt jego działania (Majewski 1957), wskazuje także na duże zapotrzebowanie rzepaków

strona 105

w stosunku do tego mikroelementu. Uzyskane wyniki znajdują potwierdzenie w badaniach Krauze (1962), Hasler i in. (1948) oraz Majewskiego (1957), dotyczących zapotrzebowania na bor u roślin.

Wprowadzony do zestawu nawożenia molibden istotnie obniżył plon nasion rzepaków (komb. 9). Wyniki te nie potwierdziły badań Gorlacha (1965), w których mikroskładnik ten zwiększał plony nasion rzepaku.

Miedź (komb. 10) wyraźnie zwiększyła ilość nasion wytworzonych przez rzepaki, co widać w porównaniu z komb. 9, nie zawierającą tego pierwiastka. Istotność działania miedzi udowodniono tylko u rzepaku jarego i to w r. 1970, w którym uprawiano go w dobrych warunkach wilgotnościowych oraz na glebie ubogiej w ten pierwiastek. Stwierdzone działanie miedzi znajduje pokrycie w badaniach Krauze (1962), wykazujących dodatni wpływ tego mikroelementu na plonowanie rzepaków.

Analiza działania zastosowanego nawożenia wykazała dużą zbieżność w jego wpływie na liczbę kwiatów oraz plony nasion rzepaków. Wskazuje na to istotny współczynnik korelacji między tymi cechami, wynoszący dla rzepaku ozimego w kolejnych latach badań +0,888 i +0,949 oraz odpowiednio dla rzepaku jarego +0,801 i +0,839 (tab. 8).

Podobną zbieżność stwierdzono także między plonem nasion a wydajnością miodową obu odmian. Współczynniki korelacji były tu wysoce istotne i wynosiły +0,827 i +0,924 w odniesieniu do rzepaku ozimego oraz +0,830 i +0,760 u rzepaku jarego. Ważnym potwierdzeniem dużego związku wydajności miodowej rzepaków i ich plonowania jest wysoki i dodatni współczynnik korelacji tych cech z intensywnością oblotów pszczół, wynoszący dla formy ozimej rzepaku +0,745 i +0,904, a dla jarej jego formy odpowiednio +0,704 oraz +0,805. Wysokie współczynniki korelacji między nektarowaniem obu roślin i ich plennością podają także Girnik (23 Mieżdunarodnyj Kongres … 1971) i Pedersen (1953).

WNIOSKI

Omawiane badania wykazały, że nektarowanie i wydajność miodowa rzepaków, plony nasion oraz intensywność oblotów pszczół w kolejnych latach doświadczeń zależą nie tylko od zastosowanego nawożenia, ale i od warunków klimatycznych okresu wegetacji. Największą rolę odgrywa tu dobre zaopatrzenie w wodę, które w r. 1970 spowodowało większe zróżnicowanie w wartościach badanych cech między poszczególnymi kombinacjami nawozowymi. Woda bowiem jest jednym z głównych czynników, warunkujących normalny przebieg wszystkich procesów fizjologicznych w roślinach.

Stwierdzony w doświadczeniu brak istotności działania poszczególnych zestawów nawozów na wymienione cechy rzepaków mógł być spowodowany również zbyt małymi dawkami niektórych składników pokarmowych.

strona 106

Sugeruje to potrzebę prowadzenia dalszych badań nad działaniem tych pierwiastków, które wykazały dodatni wpływ w omawianym doświadczeniu a mianowicie boru, siarki i miedzi. Pierwiastki te muszą być uwzględnione szczególnie wtedy, gdy w nawożeniu rzepaków stosuje się wysokie dawki NPK.

  1. Spośród badanych makroelementów największy wpływ na wydajność miodową oraz plony nasion rzepaków wywiera azot stosowany zarówno łącznie z fosforem, jak i potasem. Wiąże się to głównie ze zwiększeniem liczby kwiatów wytwarzanych przez rzepak ozimy i jary na jednostce powierzchni uprawnej.
  1. Fosfor i potas nie wywierają istotnego wpływu na liczbę kwiatów, zwiększają natomiast (szczególnie potas) ilość nektaru wydzielonego przez te kwiaty oraz bezwzględną zawartość w nim cukrów.
  1. Azot, fosfor i potas, szczególnie zaś stosowane w dawce podwójnej (620 kg NPK/ha rzepaku ozimego i 460 kg NPK/ha rzepaku jarego) zwiększają istotnie obfitość kwitnienia, wydajność miodową oraz plony nasion obu form rzepaku, mimo równoczesnego obniżenia ilości cukrów wydzielonych przez poszczególne kwiaty.
  1. Zastosowanie siarki również daje udowodnioną zwyżkę wydajności miodowej i plonów nasion, mimo nieznacznego ograniczenia nektarowania rzepaku.
  1. Maksymalną ilość miodu oraz najwyższe plony rzepaków uzyskuje się pod wpływem nawożenia borem na tle wysokiego nawożenia podstawowego. Bor zwiększa istotnie liczbę kwiatów oraz ilość wydzielonego nektaru i cukrów przez nektarniki.
  1. Molibden, wprowadzony obok siarki i boru, istotnie obniża wydajność miodową oraz plonowanie rzepaków, miedź natomiast łagodzi ujemne działanie molibdenu na wymienione cechy.
  1. Wydajność miodowa rzepaków jest istotnie i dodatnio skorelowana z liczbą kwiatów wytworzonych przez te rośliny oraz z ilością wydzielonego nektaru i bezwzględną zawartością w nim cukrów. Wysoce istotna korelacja zachodzi również między wydajnością miodową, intensywnością oblotów pszczół i plonami nasion badanych rzepaków.
  1. Uzyskane w niniejszej pracy wyniki wskazują, że przez właściwy dobór składników pokarmowych można zwiększyć wykorzystanie rzepaków zarówno jako wysoko plennej rośliny przemysłowej, jak i ważnej bazy pożytkowej dla pszczół.

LITERATURA

Allen H. (1957) — Notes on Nectar Secretion. Brit. Bee J., 85 (3871) : 42—43.

Beutler R. (1953) — Nectar. II Bee World, 34 (7) : 128—136.

Dembiński F. (1971) — Rośliny oleiste. Wyd. II. PWRiL, Warszawa.

strona 107

Demianowicz Z. (1968) — Biologia kwitnienia i nektarowania pięciu odmian rzepaku ozimego. Ann. UMCS, Sect. E, 23 : 241—263.

Demianowicz Z., Hłyń M., Jabłoński D., Maksymiuk I., Podgórska J., Ruszkowska B., Szklanowska K., Zimna J. (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk. 4 (2) : 87—104.

(Dwadcat’ tretij) 23 Mieżdunarodnyj Kongress po pczełowodstwu. (1971) — Moskwa, Annotacii dokładow. Izd. Apimondii — Bukarest — Rumunia.

Elandt R. (1964) — Statystyka matematyczna w zastosowaniu do doświadczalnictwa rolniczego. Warszawa.

Goralski J., Mercik S. (1969) — Działanie wysokich dawek nawozów azotowych na rzepak. (Pięcioletnie doświadczenie polowe). Rocz. Nauk Roln., Ser. A, (3) : 61—81.

Gorlach E., Gorlach K., Karkanis M. (1965) — Reakcja lucerny i rzepaku na nawożenie molibdenem na glebach o różnej zawartości przyswajalnego molibdenu. Rocz. Glebozn., 15 (2) : 607—625.

Hasler A., Maurizio A. (1948) — Die Wirkung von Bor auf Samenensatz und Nektarsekretion bei Raps (Brassica Napus L.). Phytopathol. Zeitschr., 15 (1) : 193—207.

Hasler A., Maurizio A. -(1951) — Über den Einfluss verschiedener Nahrstoffe auf Blütenansatz, Nektarsekretion und Samenertrag von honigenden Pflanzen, speziel von Sommerraps. Schweiz. Bienenztg. (5) : 108.

Jakowlewa N. W. (1952) — Powyszenije niektarnosti i urożajnosti siemian klewiera, lucerny i drugich rastienij pri wniesienii bornych udobrenij. Pczełowodstwo, (7) : 37—38.

Kolarik J: (1964) — Efektiwnost’ opylovaci éinosti včely medonosne u rěpky. Včelarstvi, 17 (4) : 56—59.

Korieszkow W. M. (1971) — Sacharistost’ nektara. Pczełowodstwo, (6) : 15—16.

Koter M. (1949) — Przyczynek do poznania wpływu boru na wzrost roślin. Roczn. Nauk Roln.n, 51, 250—264.

Krauze A. (1962) — Wpływ mikroelementów na wysokość i jakość plonów niektórych roślin pastewnych na glebie torfowej. Zesz. Nauk. WSR Olsztyn, 12 (2) : 281—290.

Lesik F. L. (1953) — Mikroudobrenija powyszajut nektarnost’ medonosnych rastienij. Pczełowodstwo, (4) : 42—45.

Lipiński M. (1958) — Pożytki pszczele, zapylanie i miododajność roślin. PWRiL, Warszawa.

Majewski F. (1957) — Zagadnienie nawożenia borem. Post. Nauk Roln., (5) : 13—39.

Maksymiuk I. (1958) — Nektarowanie rzepaku ozimego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2 (2) : 49—54.

Nowakowski J. (1965) — Wydajność nektarowa rzepaku ozimego w woj. wrocławskim. Zesz. Nauk. WSR Wrocław, 13 (59) : 185—192.

Nowotny-Mieczyńska A. (1965) — Rola niektórych składników pokarmowych roślin w procesie fotosyntezy. Post. Nauk Roln. (3) : 3—21.

Orobczenko W. P. (1933) — Raps. Moskwa.

Pankratowa I. M. (1950) — Issledowanije processa wydielenija niektara. Żurnal obszczej biol., 11 (4) : 292—305.

Pedersen M. W. (1953) — Environmental Factors Affecting Nectar Secretion and Production in Alfalfa. Agron. J., (45) : 359—361.

Pejwe J. W. (1955) — Rol’ mikroelementow w pitanii rastienij i żiwotnych. Biochimija, 20 (3) : 265.

strona 108

Rocznik statystyczny. (1971) — Warszawa, GUS.

Ryle M. (1954) — The influence of Nitrogen, Phosphorus and Potash on the Secretion of Nectar. Part I., II., J. Agr. Sci., 44 (4) : 400—419.

Saalbach E., Kessen G., Judel G. K. (1961) — Über den Einfluss von Schwefel auf Ertrag und die Eiweissqualität von Futterpflanzen.. Z. Pfl. Ernähr. Düng. Bodenk. 93 (1) : 18—26.

Schöntag A. (1953) — Über den Einfluss von Mineralsalzen auf den Zuckergehalt des Nektars. Ztschr. F. vergl. Physiol. t. 35.

Shuel R. W. (1955) — Nectar secretion in relation to nitrogen, supply nutritional status, and growth of the plant. Can. J. Agr. Sci., 35, 124—138.

Shuel R. W. (1957) — Some aspects of the relation between nectar secretion and nitrogen, phosphorus, and potassium nutrition. Can. J. Plant Sci., 37, 220—236.

ВЛИЯНИЕ РАЗЛИЧНОГО МИНЕРАЛЬНОГО УДОБРЕНИЯ НА ВЫДЕЛЕНИЕ НЕКТАРА, ПОСЕЩЕНИЕ ПЧЕЛАМИ А ТАКЖЕ НА УРОЖАЙНОСТЬ РАПСА

Д. Бобжецка, Е. Бобжецки

Резюме

Вносимое удобрение одинаково влияло на выделение нектара, посещение пчелами а также на урожайность озимого и ярового рапса. Наибольшое влияние на количество цветов, выделение нектара и содержание в нем сахаров оказал бор, вносимый совместно с дозой 620 кг НПК/га под озимый рапс и 460 кг НПК/кг под яровой рапс. Такое удобрение максимально повышало мёдопродуктивность (до 172 кг озимого рапса и 117 кг ярового), интенсивность посещения пчелами, а также урожай семян (до 41,8 ц/га озимого рапса и 21,5 ц/ га ярового). Положительное влияние на выделение нектара оказал также калий. Азот и сера повышили медопродуктивность рапса только путем увеличения количества цветов. Среди микроэлементов молибден снижал выделение нектара, медопродуктивность, посещение пчелами и урожай семян, в то время как медь ослабляла отрицательное влияние молибдена, повышая перечисленные показатели у озимого и ярового рапса.

EFFECT OF DIFFERENT FERTILIZATION ON THE SECRETION OF NECTAR, BEE VISITING, AND SEED YIELD OF RAPES

by

Danuta Bobrzecka and Jerzy Bobrzecki

Summary

Each of the fertilizer treatments applied had a similar effect both on the secretion of nectar, bee visiting, and seed yield of winter and spring rapes. Application of boron fertilizer in the combination of 620 kg NPK/ha and of 460 kg NPK/ha for winter and spring rapes, respectively, had the highest positive influence on number flowers and on the quantity of nectar and its sugar content. These combinations significantly increased honey yield (to 172 kg honey per hectare of winter rape, and 117 kg

strona 109

honey per hectare of spring rape), the frequency of bee visiting, and seed yield of the rapes (to 41,8 q/ha winter rape, and 21,5 q/ha spring rape). Potassium fertilizer also had positive influence on nectar secretion of flowers. On the other hand nitrogen and sulfur increased gave higher honey per hectar of rapes only by increasing number flowers per plant. Nectar content, honey yield, bee visiting, and seed yield were decreased by application of molybdenum fertilizer, but its negative effect was lessened by using of copper fertilizer.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 89: „opatro” → oparto
  • s. 90, tab. 1: „Fertilizier” → Fertilizer
  • s. 90, tab. 1, wiersz 4 (P1 K1), rzepak jary, kolumna N: „80″ → —
  • s. 95, tab. 3: „defferential” → differential
  • s. 96: „22 Mieżdunarodnyj Kongress” → 23 Mieżdunarodnyj Kongress
  • s. 96: „Allen (1967)” → Allen (1957)
  • s. 98: „Kerieszkow” → Korieszkow
  • s. 103, tab. 7: „Ferti izer” → Fertilizer
  • s. 107, bibliografia: „Samenensatz” → Samenansatz
  • s. 107, bibliografia: „speziel” → speziell
  • s. 107, bibliografia: „éinosti” → činnosti
  • s. 107, bibliografia: „Roln.n” → Roln.
  • s. 108, streszczenie: „Наибольшое” → Наибольшее
  • s. 108, streszczenie: „НПК/кг под яровой” → НПК/га под яровой
  • s. 108, streszczenie: „мёдопродуктивность” → медопродуктивность
  • s. 108, streszczenie: „повышили” → повысили
  • s. 109, summary: „hectar” → hectare

Podobne wpisy