TRZMIELE PODLASIA I KURPIÓW
tekst: Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński
strona 85PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990
Stanisława Sowa
Katedra Entomologii ART w Olsztynie
Mirosława Dylewska
Zakład Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
STRESZCZENIE
Na terenie Podlasia (woj. Białystok i Łomża) i Kurpiów (woj. Ostrołęka) stwierdzono występowanie na koniczynie czerwonej (w latach 1972—1975) 16 gatunków trzmieli. Dominowały tu liczebnie Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), rzadko: B. hortorum (L.), B. subterraneus (L.), B. lapidarius (L.), B. pascuorum (Scop.) lub B. muscorum (F.). Subdominantami bywały również: B. ruderarius (Müll.), B. sylvarum (L.), B. ruderatus (F.) lub B. veteranus (F.). Nielicznie występowały: B. humilis (III.), B. pomorum (Pz.), B. confusus Schenck, B. distinguendus (Mor.) i B. maculidorsis (Skor.).
Zagęszczenie trzmieli wynosiło 150—4300 osobników na 1 ha koniczyny czerwonej i było — na Podlasiu na połowie badanych pól, a na Kurpiach na 22% pól — wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion.
WSTĘP I METODYKA
W obecnej pracy podjęto próbę ustalenia składu gatunkowego i zagęszczenia trzmieli na terenach województw: białostockiego, łomżyńskiego i ostrołęckiego. Tereny te można w przybliżeniu określić jako rejon Podlasia i Kurpiów.
Badania (częściowo finansowane przez IUNG) prowadzone były na koniczynie czerwonej w latach 1972—1975 przez S Sowę i częściowo (1975 r.) przez M. Bilińskiego. Trzmiele oznaczała M. Dylewska, z wyjątkiem Bombus maculidorsis (Skor.), oznaczonego przez A. Ruszkowskiego, który ustalał również nazwy polskie trzmieli. Punkty badań zaznaczone zostały na mapce (ryc. 1).
Wcześniejsze dane z tych terenów nie były dotąd publikowane. Jedynie Reinig (1937) podaje 2 gatunki trzmieli z Białowieży.
strona 86
OSTROŁĘKA — province: 1 — Chorzele, 2 — Klewki, 3 — Olszewiec, 4 — Muchówek, 5 — Podborze, 6 — Borawe, 7 — Czerwin, 8 — Gniazdowo, 9 — Kalinowo. ŁOMŻA — province: 10 — Kolno, 11 — Konarzyce, 12 — Gronostaje, 13 — Mężenin, 14 — Szepietowo, 15 — Miecze, 16 — Dolistowo. BIAŁYSTOK — province: 17 — Żodzie, 18 — Zofiówka, 19 — Suchodolina, 20 — Jasionówka, 21 — Sokolany, 22 — Malawicze, 23 — Tylwica, 24 — Kuriany, 25 — Dobrzyniewo, 26 — Pajewo, 27 — Jeżewo, 28 — Grochy Stare, 29 — Brańsk. 30 — Proniewicze, 31 — Szczyty, 32 — Nowoberezowo, 33 — Białowieża, 34 — Grabowiec, 35 — Tokary, 36 — Dziadkowice.
Metodykę zastosowano taką samą jak we wcześniejszych pracach tego typu (Ruszkowski i in. 1989ab, Sowa i in. 1989, 1990, Biliński i in. 1990ab).
WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli
W badanym rejonie (tab. 1) stwierdzono występowanie w latach 1972—1975 tylko 16 gatunków trzmieli. Ponieważ jednak badania prowadzone były wyłącznie na polach koniczyny czerwonej, można przypuszczać, że rzeczywisty skład gatunkowy trzmieli tego regionu był bogatszy, gdyż gatunki takie jak Bombus hypnorum (L.), B. pratorum (L.), B. jonellus (K.) czy B. soroeensis (F.) — oblatują raczej rośliny leśne i parkowe niż pola koniczyny.
W woj. białostockim występowało wszystkie 16 gatunków. Dominowały prawie wszędzie (w 82% punktów badań) trzmiel ziemny — B. terrestris (L.)
strona 87Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli w (%) — The bumblebee species percentage
| Miejscowość, data — Locality, date: miejscowość | Miejscowość, data — Locality, date: data | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| BIAŁYSTOK: | ||||||||||||||||
| Żodzie | 1974.8 | 50 | 60 | 2 | — | 2 | — | — | 2 | 4 | — | — | — | 10 | 16 | 4 |
| ” | 1975.7 | 53 | 51 | 32 | — | — | — | 2 | — | 8 | — | — | — | 3,5 | 3,5 | — |
| Zofiówka | 1973.8 | 47 | 64 | 13 | 2 | 6 | 4,5 | 2 | — | 2 | — | 4,5 | — | 2 | — | — |
| Suchodolina | 1972.8 | 12 | × | × | × | — | — | — | × | m | — | — | — | — | — | × |
| Jasionówka | 1973.8 | 40 | 7,5 | 5 | 17,5 | — | 12,5 | — | 5 | 7,5 | 5 | — | 5 | 20 | 12,5 | 2,5 |
| Sokolany | 1972.8 | 15 | × | × | × | — | — | × | × | × | — | — | — | × | × | × |
| Malawicze | 1973.8 | 40 | 25 | — | 15 | 2,5 | 5 | 2,5 | — | 17,5 | 5 | 2,5 | — | 5 | 12,5 | 7,5 |
| Tylwica² | 1973.8 | 68 | 29,5 | — | 12 | 10 | 12 | 3 | 6 | 12 | 4 | 3 | 1,5 | 1,5 | — | 4 |
| Kuriany | 1974.8 | 51 | 19,5 | — | 2 | — | 13,5 | 4 | 4 | 10 | 6 | — | — | 19,5 | 21,5 | — |
| Dobrzyniewo | 1972.8 | 15 | m | × | × | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Pajewo | 1972.8 | 19 | m | × | × | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Jeżewo | 1973.8 | 24 | 88 | 4 | — | — | 4 | — | — | 4 | — | — | — | — | — | — |
| ” | 1974.8 | 50 | 74 | 14 | 8 | — | — | — | — | — | — | — | 2 | — | 2 | — |
| ” | 1975.7 | 30 | 50 | 23,5 | 10 | 3,5 | 13 | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Grochy Stare | 1974.8 | 47 | 47 | — | — | 2 | 13 | — | — | 13 | — | — | — | 15 | 6 | 4 |
| Brańsk | 1974.8 | 55 | 5,5 | 2 | 12,5 | — | 14,5 | 5,5 | — | 9 | 5,5 | — | 2 | 5,5 | 31 | 7 |
| ” | 1975.7 | 49 | 43 | 8 | 8 | 16,5 | 4 | 6 | — | 8,5 | 2 | — | — | — | 2 | 2 |
| Proniewicze | 1974.8 | 46 | 50 | 15 | — | — | 9 | — | 4,5 | 4,5 | 2 | — | 2 | 2 | — | 11 |
| Szczyty | 1972.8 | 6 | — | × | — | × | — | — | — | × | × | — | — | — | — | — |
| Nowoberezowo | 1973.8 | 41 | 73 | 2,5 | 2,5 | — | 7 | — | 5 | 5 | — | — | — | — | — | 5 |
| Grabowiec | 1972.8 | 17 | — | × | — | × | × | × | × | × | × | × | — | — | — | × |
| ” | 1973.7 | 63 | 49 | 11 | 16 | — | 5 | — | 5 | 5 | 6 | 1,5 | — | — | 1,5 | — |
| Dziadkowice | 1973.7 | 5 | × | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — |
| Tokary | 1974.8 | 9 | × | × | × | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
c.d. tabeli 1
| Miejscowość, data — Locality, date: miejscowość | Miejscowość, data — Locality, date: data | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| OSTROŁĘKA: | ||||||||||||||||
| Klewki | 1975.7 | 12 | × | × | × | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | × |
| Olszewiec | 1972.8 | 13 | m | — | — | — | — | × | — | × | — | — | — | — | × | — |
| Muchówek | 1973.7 | 15 | × | × | — | — | — | × | — | — | — | — | × | × | × | × |
| Podborze | 1975.7 | 54 | 16,5 | 13 | 2 | 61 | 2 | — | — | — | — | — | — | — | 5,5 | — |
| Borawe | 1972.8 | 15 | × | × | × | — | — | × | — | × | — | × | — | — | × | — |
| Czerwin | 1973.8 | 22 | — | 9 | 13,5 | 13,5 | 13,5 | 4,5 | — | 23 | — | — | — | 4,5 | 18,5 | — |
| Gniazdowo | 1972.8 | 14 | m | m | — | — | — | — | — | — | — | × | × | — | — | — |
| Kalinowo | 1974.8 | 20 | 60 | 15 | 5 | — | 20 | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| ” | 1975.7 | 55 | 53 | 43,5 | — | — | 3,5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| ŁOMŻA: | ||||||||||||||||
| Kolno | 1973.7 | 37 | 35 | 5,5 | — | — | — | 8 | — | 8 | 5,5 | 3 | — | 11 | — | 24 |
| Konarzyce | 1972.8 | 12 | m | × | × | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | × |
| Gronostaje | 1972.8 | 19 | m | m | × | — | × | — | — | — | — | × | — | — | — | — |
| Mężenin | 1974.8 | 50 | 84 | 4 | — | — | — | — | — | 8 | — | — | — | — | 4 | — |
| Szepietowo | 1973.8 | 2 | × | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Miecze | 1972.8 | 18 | m | — | × | — | × | × | — | × | — | — | — | — | m | — |
| Dolistowo | 1974.8 | 50 | 38 | 14 | — | — | — | 2 | — | 8 | 4 | 2 | — | 8 | 18 | 6 |
Odnośniki — Notes:
¹ T — Bombus terrestris (L.) — trzmiel ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary E — B. veteranus (F.) — t. szary V — B. humilis (Jll.) — t. zmienny M — B. muscorum (F.) — t. zółty P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy C — B. confusus Schenck — t. wielkooki I — B. distinguendus (Mor.) — t. ozdobny U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy × — występuje —present m — licznie — numerous
² + 1,5 % Mc — B. maculidorsis (Skor.) — t. grzbietoplam
strona 89i gajowy — B. lucorum (L.), same lub przy subdominacji kamiennika — B. lapidarius (L.), żółtego — B. muscorum (F.), rudonogiego — B. ruderarius (Müll.), ogrodowego — B. hortorum (L.), rudoszarego — B. sylvarum (L.), rudego — B. pascuorum (Scop.), paskowanego — B. subterraneus (L.) lub ciemnopasego — B. ruderatus (F.). Rzadko dominował trzmiel ogrodowy (Kuriany i Brańsk 1974), przy subdominacji rudoszarego, rudonogiego, paskowanego, ziemnego i gajowego: albo (Jasionówka) dominował trzmiel paskowany przy subdominacji rudonogiego, rudoszarego i ogrodowego. Mniej licznie występowały też trzmiele: szary — B. veteranus (F.), zmienny — B. humilis (Jll), rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.), wielkooki — B. confusus Schenck i ozdobny — B. distinguendus (Mor.). Złowiono również (Tylwica — Ruszkowski i in. 1980) 1 okaz trzmiela grzbietoplama — B. maculidorsis (Skor.). Reinig (1937) podał występowanie w Białowieży także trzmiela plamistego — B. schrencki (Mor.) i trzmiela żółtopasego — B. sicheli (Rad.). Notatka ta wymaga jednak sprawdzenia.
W woj. ostrołęckim zaobserwowano tylko 13 gatunków trzmieli, a w woj. łomżyńskim — 12 gatunków. Brak tu było trzmiela zmiennego i grzbietoplama (w obu województwach), oraz rudego i ozdobnego (w łomżyńskim), albo rdzawoodwłokowego (w ostrołęckim). Dominowały zwykle trzmiel ziemny i gajowy, rzadziej kamiennik, rudy lub żółty. Subdominantami były często ogrodowy lub kamiennik, rzadziej ciemnopasy, paskowany, szary, rudoszary lub rudonogi.
Fauna trzmieli zaobserwowana na Podlasiu i Kurpiach ma więc charakter fauny raczej ubogich florystycznie terenów otwartych lub lasów bez podszycia. Badania nasze dotyczyły tu jednak wyłącznie pól koniczyny czerwonej — a więc terenów rolniczych, dlatego też niewiele mówią o innych środowiskach tego rejonu.
2. Zagęszczenie trzmieli na polach koniczyny czerwonej
Badania zagęszczenia trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej (tab. 2) przeprowadzono w latach 1972—1975 w 33 miejscowościach (w 4 dwuletnie, a w 1 trzyletnie).
Zagęszczenie to było wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej na 61% pól zbadanych w woj. białostockim, na 43% — w woj. łomżyńskim, a tylko na 22% pól w woj. ostrołęckim. Średni plon rzeczywisty nasion koniczyny czerwonej był zarówo w woj. białostockim jak i łomżyńskim wysoki i opłacalny (ponad 500 kg z 1 ha, co oznacza co najmniej 200 kg nasion zebranych — Sowa i in. 1977). Podlasie można więc uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej. Wyznaczenie miejscowości, w których należałoby lokalizować te uprawy, wymagałoby jednak dalszych szczegółowych badań, zarówno warunków glebowych i klimatycznych, jak też zagęszczenia trzmieli, które wykazuje tu bardzo duże różnice między poszczególnymi miejscowościami. W niektórych miejscowościach (Kolno, Malawicze, Tylwica, Kuriany, Grabowiec) obserwowano duże zagęszczenie trzmieli długojęzyczkowych. Można więc szukać tam potencjalnych mikro-
strona 90Tabela 2 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej The density of bumblebees per one hectare of red clover
| Województwo, miejscowość, rok — Province. locality, year: miejscowość | Województwo, miejscowość, rok — Province. locality, year: rok | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: kr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: śr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: b. dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem Total |
|---|---|---|---|---|---|---|
| BIAŁYSTOK: | ||||||
| Żodzie | 1974 | 1520 | 200 | 240 | 490 | 2450 |
| Żodzie | 1975 | 1910 | 230 | 80 | 80 | 2300 |
| Zofiówka | 1973 | 1960 | 420 | 170 | — | 2550 |
| Suchodolina | 1972 | 145 | 585 | — | 150 | 880 |
| Jasionówka | 1973 | 180 | 620 | 430 | 220 | 1450 |
| Sokolany | 1972 | 280 | 480 | 70 | 210 | 1040 |
| Malawicze | 1973 | 340 | 570 | 170 | 270 | 1350 |
| Tylwica | 1973 | 2120 | 4070 | 720 | 290 | 7200 |
| Kuriany | 1974 | 310 | 540 | 410 | 340 | 1600 |
| Dobrzyniewo | 1972 | 905 | 335 | — | — | 1240 |
| Pajewo | 1972 | 605 | 355 | — | — | 960 |
| Jeżewo | 1973 | 505 | 45 | — | — | 550 |
| Jeżewo | 1974 | 1410 | 130 | 30 | 30 | 1600 |
| Jeżewo | 1975 | 1400 | 500 | — | — | 1900 |
| Grochy Stare | 1974 | 705 | 420 | 225 | 150 | 1500 |
| Brańsk | 1974 | 140 | 770 | 240 | 700 | 1850 |
| Brańsk | 1975 | 660 | 560 | 30 | 50 | 1300 |
| Proniewicze | 1974 | 1235 | 340 | 115 | 210 | 1900 |
| Szczyty | 1972 | 50 | 80 | 30 | — | 160 |
| Nowoberezowo | 1973 | 1550 | 400 | — | 100 | 2050 |
| Grabowiec | 1972 | 75 | 750 | 380 | 75 | 1280 |
| Grabowiec | 1973 | 2280 | 1180 | 285 | 55 | 3800 |
| Dziadkowice | 1973 | 450 | 300 | — | — | 750 |
| OSTROŁĘKA: | ||||||
| Klewki | 1975 | 85 | 80 | — | 35 | 200 |
| Olszewiec | 1972 | 290 | 235 | — | 235 | 760 |
| Muchówek | 1973 | 40 | 15 | 95 | 50 | 200 |
| Podborze | 1975 | 1270 | 2795 | — | 235 | 4300 |
| Borawe | 1972 | 350 | 410 | 60 | 60 | 880 |
| Czerwin | 1973 | 60 | 440 | 30 | 120 | 650 |
| Gniazdowo | 1972 | 655 | — | 105 | — | 760 |
| Kalinowo | 1974 | 375 | 125 | — | — | 500 |
| Kalinowo | 1975 | 2220 | 80 | — | — | 2300 |
| ŁOMŻA: | ||||||
| Kolno | 1973 | 1520 | 600 | 730 | 900 | 3750 |
| Konarzyce | 1972 | 400 | 225 | — | 55 | 680 |
| Gronostaje | 1972 | 1180 | 150 | 70 | — | 1400 |
| Mężenin | 1974 | 1585 | 145 | — | 70 | 1800 |
| Szepietowo | 1973 | 75 | 75 | — | — | 150 |
| Miecze | 1972 | 470 | 740 | — | 470 | 1680 |
| Dolistowo | 1974 | 700 | 135 | 190 | 325 | 1350 |
Odnośniki — Notes:
¹kr. — o języczku krótkim — with the short tongue (T L) śr. — o języczku średnim — with the middle tongue (D A S E V M Mc) dł. — o języczku długim — with the long tongue (P C I U) b. dł. — o języczku bardzo długim — with the very long tongue (Ho Ru)
strona 91rejonów nasiennych wyki kosmatej i innych roślin o głęboko umieszczonym nektarze. Natomiast Kurpie (woj. ostrołęckie) nie posiadają na ogół odpowiednich warunków dla nasiennictwa koniczyny czerwonej, a duże zagęszczenie trzmieli średniojęzyczkowych (a także niewielki bardzo długojęzyczkowych) wystąpiło tu tylko w Podborzu.
WNIOSKI
- Podlasie stanowi rejon o znacznym zagęszczeniu trzmieli i średniej lub małej (12—16) liczbie ich gatunków.
- Tereny te można uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej, ponieważ w połowie badanych miejscowości zagęszczenie trzmieli wystarcza dla uzyskania opłacalnych plonów nasion, co potwierdza również wysoki przeciętny plon rzeczywisty nasion.
- Natomiast Kurpie (woj. ostrołęckie) są terenem o bardzo zróżnicowanym ale na ogół małym zagęszczeniu trzmieli.
- Dominują na Podlasiu i Kurpiach najczęściej trzmiele: ziemny B. terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.).
- Skład fauny trzmieli wskazuje na stosunkowo ubogą florę w badanym rejonie. Uzyskane wyniki dotyczą jednak wyłącznie pól koniczyny czerwonej, mogą więc być niemiarodajne dla innych środowisk florystycznych.
- Rejon Podlasia należałoby dokładniej zbadać dla ustalenia terenów naj odpowiedniejszych na plantacje nasienne koniczyny czerwonej.
LITERATURA
Biliński M. i inni (1990 a) — Trzmiele Ziemi Lubuskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 57—62.
Biliński M. i inni (1990 b) — Trzmiele zachodniego Pomorza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 63—72.
Dylewska M. (1957) — Zarys rozsiedlenia gatunków z rodzaju Bombus Latr. na obszarze Polski. Acta Zool. Crac., 2: 259—278.
Reinig W. F. (1937) — Die Holarktis. Jena (cit. Dylewska 1957).
Ruszkowski A. i inni (1980) — Polskie trzmiele (Bombus Latreille) z podrodzaju Laesobombus Skorikov (Hymenoptera, Apidae). Pol. Pismo Entomol., 50: 509—513.
Ruszkowski A. i inni (1989 a) — Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 33—54.
Ruszkowski A. i inni (1989 b) — Trzmiele południowej Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 55—76.
Sowa S. i inni (1977) — Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21: 219—227.
Sowa S. i inni (1989) — Trzmiele Mazowsza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 19—32.
Sowa S. i inni (1990) — Trzmiele wschodniego Pomorza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 73—83.
strona 92THE BUMBLEBEES OF REGION OF PODLASIE AND KURPIE
S. Sowa, M. Dylewska, A. Ruszkowski, M. Biliński
Summary
Appearing of 16 bumblebee species was stated in the region of Podlasie (provinces: Białystok and Łomża) and of Kurpie (Ostrołęka province) during 1972—1975. The dominant species were Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.), rare only: B. hortorum (L.), B. subterraneus (L.), B. lapidarius (L.), B. pascuorum (Scop.) or B. muscorum (F.). The subdominant species were sometimes also: B. ruderarius (Müll.), B. sylvarum (L.), B. ruderatus (F.) or B. veteranus (F.). The following species appeared in small numbers: B. humilis (Jll.), B. pomorum (Pz.), B. confusus Schenck, B. distinguendus (Mor.) and B. maculidorsis (Skor.).
The density of bumblebees (evaluated with the walking method) was 150—4300 individuals per 1 hectare of red clover and was sufficient (at a half of investigated fields of Podlasie region and at 22% of fields of Kurpie region) to obtain a payable seed yields. No earlier investigations on bumblebees of this region were publicated.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 85: „(III.)” → (Ill.)
- s. 88, tab. 1: „t. zółty” → t. żółty
- s. 89: „zarówo” → zarówno
- s. 91: „naj odpowiedniejszych” → najodpowiedniejszych
