TRZMIELE PODLASIA I KURPIÓW

tekst: Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński

strona 85

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990

Stanisława Sowa

Katedra Entomologii ART w Olsztynie

Mirosława Dylewska

Zakład Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie

Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

STRESZCZENIE

Na terenie Podlasia (woj. Białystok i Łomża) i Kurpiów (woj. Ostrołęka) stwierdzono występowanie na koniczynie czerwonej (w latach 1972—1975) 16 gatunków trzmieli. Dominowały tu liczebnie Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), rzadko: B. hortorum (L.), B. subterraneus (L.), B. lapidarius (L.), B. pascuorum (Scop.) lub B. muscorum (F.). Subdominantami bywały również: B. ruderarius (Müll.), B. sylvarum (L.), B. ruderatus (F.) lub B. veteranus (F.). Nielicznie występowały: B. humilis (III.), B. pomorum (Pz.), B. confusus Schenck, B. distinguendus (Mor.) i B. maculidorsis (Skor.).

Zagęszczenie trzmieli wynosiło 150—4300 osobników na 1 ha koniczyny czerwonej i było — na Podlasiu na połowie badanych pól, a na Kurpiach na 22% pól — wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion.

WSTĘP I METODYKA

W obecnej pracy podjęto próbę ustalenia składu gatunkowego i zagęszczenia trzmieli na terenach województw: białostockiego, łomżyńskiego i ostrołęckiego. Tereny te można w przybliżeniu określić jako rejon Podlasia i Kurpiów.

Badania (częściowo finansowane przez IUNG) prowadzone były na koniczynie czerwonej w latach 1972—1975 przez S Sowę i częściowo (1975 r.) przez M. Bilińskiego. Trzmiele oznaczała M. Dylewska, z wyjątkiem Bombus maculidorsis (Skor.), oznaczonego przez A. Ruszkowskiego, który ustalał również nazwy polskie trzmieli. Punkty badań zaznaczone zostały na mapce (ryc. 1).

Wcześniejsze dane z tych terenów nie były dotąd publikowane. Jedynie Reinig (1937) podaje 2 gatunki trzmieli z Białowieży.

strona 86
Ryc. 1 Rozmieszczenie badanych miejscowości
Ryc. 1 Rozmieszczenie badanych miejscowości The distribution of investigated localities

OSTROŁĘKA — province: 1 — Chorzele, 2 — Klewki, 3 — Olszewiec, 4 — Muchówek, 5 — Podborze, 6 — Borawe, 7 — Czerwin, 8 — Gniazdowo, 9 — Kalinowo. ŁOMŻA — province: 10 — Kolno, 11 — Konarzyce, 12 — Gronostaje, 13 — Mężenin, 14 — Szepietowo, 15 — Miecze, 16 — Dolistowo. BIAŁYSTOK — province: 17 — Żodzie, 18 — Zofiówka, 19 — Suchodolina, 20 — Jasionówka, 21 — Sokolany, 22 — Malawicze, 23 — Tylwica, 24 — Kuriany, 25 — Dobrzyniewo, 26 — Pajewo, 27 — Jeżewo, 28 — Grochy Stare, 29 — Brańsk. 30 — Proniewicze, 31 — Szczyty, 32 — Nowoberezowo, 33 — Białowieża, 34 — Grabowiec, 35 — Tokary, 36 — Dziadkowice.

Metodykę zastosowano taką samą jak we wcześniejszych pracach tego typu (Ruszkowski i in. 1989ab, Sowa i in. 1989, 1990, Biliński i in. 1990ab).

WYNIKI

1. Skład gatunkowy trzmieli

W badanym rejonie (tab. 1) stwierdzono występowanie w latach 1972—1975 tylko 16 gatunków trzmieli. Ponieważ jednak badania prowadzone były wyłącznie na polach koniczyny czerwonej, można przypuszczać, że rzeczywisty skład gatunkowy trzmieli tego regionu był bogatszy, gdyż gatunki takie jak Bombus hypnorum (L.), B. pratorum (L.), B. jonellus (K.) czy B. soroeensis (F.) — oblatują raczej rośliny leśne i parkowe niż pola koniczyny.

W woj. białostockim występowało wszystkie 16 gatunków. Dominowały prawie wszędzie (w 82% punktów badań) trzmiel ziemny — B. terrestris (L.)

strona 87

Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli w (%) — The bumblebee species percentage

Miejscowość, data — Locality, date: miejscowość Miejscowość, data — Locality, date: data n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
BIAŁYSTOK:
Żodzie 1974.8 50 60 2 — 2 — — 2 4 — — — 10 16 4
” 1975.7 53 51 32 — — — 2 — 8 — — — 3,5 3,5 —
Zofiówka 1973.8 47 64 13 2 6 4,5 2 — 2 — 4,5 — 2 — —
Suchodolina 1972.8 12 × × × — — — × m — — — — — ×
Jasionówka 1973.8 40 7,5 5 17,5 — 12,5 — 5 7,5 5 — 5 20 12,5 2,5
Sokolany 1972.8 15 × × × — — × × × — — — × × ×
Malawicze 1973.8 40 25 — 15 2,5 5 2,5 — 17,5 5 2,5 — 5 12,5 7,5
Tylwica² 1973.8 68 29,5 — 12 10 12 3 6 12 4 3 1,5 1,5 — 4
Kuriany 1974.8 51 19,5 — 2 — 13,5 4 4 10 6 — — 19,5 21,5 —
Dobrzyniewo 1972.8 15 m × × — × — — — — — — — — —
Pajewo 1972.8 19 m × × — × — — — — — — — — —
Jeżewo 1973.8 24 88 4 — — 4 — — 4 — — — — — —
” 1974.8 50 74 14 8 — — — — — — — 2 — 2 —
” 1975.7 30 50 23,5 10 3,5 13 — — — — — — — — —
Grochy Stare 1974.8 47 47 — — 2 13 — — 13 — — — 15 6 4
Brańsk 1974.8 55 5,5 2 12,5 — 14,5 5,5 — 9 5,5 — 2 5,5 31 7
” 1975.7 49 43 8 8 16,5 4 6 — 8,5 2 — — — 2 2
Proniewicze 1974.8 46 50 15 — — 9 — 4,5 4,5 2 — 2 2 — 11
Szczyty 1972.8 6 — × — × — — — × × — — — — —
Nowoberezowo 1973.8 41 73 2,5 2,5 — 7 — 5 5 — — — — — 5
Grabowiec 1972.8 17 — × — × × × × × × × — — — ×
” 1973.7 63 49 11 16 — 5 — 5 5 6 1,5 — — 1,5 —
Dziadkowice 1973.7 5 × — — — — — — × — — — — — —
Tokary 1974.8 9 × × × — × — — — — — — — — —
strona 88

c.d. tabeli 1

Miejscowość, data — Locality, date: miejscowość Miejscowość, data — Locality, date: data n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
OSTROŁĘKA:
Klewki 1975.7 12 × × × — × × — — — — — — — ×
Olszewiec 1972.8 13 m — — — — × — × — — — — × —
Muchówek 1973.7 15 × × — — — × — — — — × × × ×
Podborze 1975.7 54 16,5 13 2 61 2 — — — — — — — 5,5 —
Borawe 1972.8 15 × × × — — × — × — × — — × —
Czerwin 1973.8 22 — 9 13,5 13,5 13,5 4,5 — 23 — — — 4,5 18,5 —
Gniazdowo 1972.8 14 m m — — — — — — — × × — — —
Kalinowo 1974.8 20 60 15 5 — 20 — — — — — — — — —
” 1975.7 55 53 43,5 — — 3,5 — — — — — — — — —
ŁOMŻA:
Kolno 1973.7 37 35 5,5 — — — 8 — 8 5,5 3 — 11 — 24
Konarzyce 1972.8 12 m × × — × — — × — — — — — ×
Gronostaje 1972.8 19 m m × — × — — — — × — — — —
Mężenin 1974.8 50 84 4 — — — — — 8 — — — — 4 —
Szepietowo 1973.8 2 × — × — — — — — — — — — — —
Miecze 1972.8 18 m — × — × × — × — — — — m —
Dolistowo 1974.8 50 38 14 — — — 2 — 8 4 2 — 8 18 6

Odnośniki — Notes:

¹ T — Bombus terrestris (L.) — trzmiel ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary E — B. veteranus (F.) — t. szary V — B. humilis (Jll.) — t. zmienny M — B. muscorum (F.) — t. zółty P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy C — B. confusus Schenck — t. wielkooki I — B. distinguendus (Mor.) — t. ozdobny U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy × — występuje —present m — licznie — numerous

² + 1,5 % Mc — B. maculidorsis (Skor.) — t. grzbietoplam

strona 89

i gajowy — B. lucorum (L.), same lub przy subdominacji kamiennika — B. lapidarius (L.), żółtego — B. muscorum (F.), rudonogiego — B. ruderarius (Müll.), ogrodowego — B. hortorum (L.), rudoszarego — B. sylvarum (L.), rudego — B. pascuorum (Scop.), paskowanego — B. subterraneus (L.) lub ciemnopasego — B. ruderatus (F.). Rzadko dominował trzmiel ogrodowy (Kuriany i Brańsk 1974), przy subdominacji rudoszarego, rudonogiego, paskowanego, ziemnego i gajowego: albo (Jasionówka) dominował trzmiel paskowany przy subdominacji rudonogiego, rudoszarego i ogrodowego. Mniej licznie występowały też trzmiele: szary — B. veteranus (F.), zmienny — B. humilis (Jll), rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.), wielkooki — B. confusus Schenck i ozdobny — B. distinguendus (Mor.). Złowiono również (Tylwica — Ruszkowski i in. 1980) 1 okaz trzmiela grzbietoplama — B. maculidorsis (Skor.). Reinig (1937) podał występowanie w Białowieży także trzmiela plamistego — B. schrencki (Mor.) i trzmiela żółtopasego — B. sicheli (Rad.). Notatka ta wymaga jednak sprawdzenia.

W woj. ostrołęckim zaobserwowano tylko 13 gatunków trzmieli, a w woj. łomżyńskim — 12 gatunków. Brak tu było trzmiela zmiennego i grzbietoplama (w obu województwach), oraz rudego i ozdobnego (w łomżyńskim), albo rdzawoodwłokowego (w ostrołęckim). Dominowały zwykle trzmiel ziemny i gajowy, rzadziej kamiennik, rudy lub żółty. Subdominantami były często ogrodowy lub kamiennik, rzadziej ciemnopasy, paskowany, szary, rudoszary lub rudonogi.

Fauna trzmieli zaobserwowana na Podlasiu i Kurpiach ma więc charakter fauny raczej ubogich florystycznie terenów otwartych lub lasów bez podszycia. Badania nasze dotyczyły tu jednak wyłącznie pól koniczyny czerwonej — a więc terenów rolniczych, dlatego też niewiele mówią o innych środowiskach tego rejonu.

2. Zagęszczenie trzmieli na polach koniczyny czerwonej

Badania zagęszczenia trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej (tab. 2) przeprowadzono w latach 1972—1975 w 33 miejscowościach (w 4 dwuletnie, a w 1 trzyletnie).

Zagęszczenie to było wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej na 61% pól zbadanych w woj. białostockim, na 43% — w woj. łomżyńskim, a tylko na 22% pól w woj. ostrołęckim. Średni plon rzeczywisty nasion koniczyny czerwonej był zarówo w woj. białostockim jak i łomżyńskim wysoki i opłacalny (ponad 500 kg z 1 ha, co oznacza co najmniej 200 kg nasion zebranych — Sowa i in. 1977). Podlasie można więc uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej. Wyznaczenie miejscowości, w których należałoby lokalizować te uprawy, wymagałoby jednak dalszych szczegółowych badań, zarówno warunków glebowych i klimatycznych, jak też zagęszczenia trzmieli, które wykazuje tu bardzo duże różnice między poszczególnymi miejscowościami. W niektórych miejscowościach (Kolno, Malawicze, Tylwica, Kuriany, Grabowiec) obserwowano duże zagęszczenie trzmieli długojęzyczkowych. Można więc szukać tam potencjalnych mikro-

strona 90

Tabela 2 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej The density of bumblebees per one hectare of red clover

Województwo, miejscowość, rok — Province. locality, year: miejscowość Województwo, miejscowość, rok — Province. locality, year: rok Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: kr. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: śr. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: dł. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: b. dł. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem Total
BIAŁYSTOK:
Żodzie 1974 1520 200 240 490 2450
Żodzie 1975 1910 230 80 80 2300
Zofiówka 1973 1960 420 170 — 2550
Suchodolina 1972 145 585 — 150 880
Jasionówka 1973 180 620 430 220 1450
Sokolany 1972 280 480 70 210 1040
Malawicze 1973 340 570 170 270 1350
Tylwica 1973 2120 4070 720 290 7200
Kuriany 1974 310 540 410 340 1600
Dobrzyniewo 1972 905 335 — — 1240
Pajewo 1972 605 355 — — 960
Jeżewo 1973 505 45 — — 550
Jeżewo 1974 1410 130 30 30 1600
Jeżewo 1975 1400 500 — — 1900
Grochy Stare 1974 705 420 225 150 1500
Brańsk 1974 140 770 240 700 1850
Brańsk 1975 660 560 30 50 1300
Proniewicze 1974 1235 340 115 210 1900
Szczyty 1972 50 80 30 — 160
Nowoberezowo 1973 1550 400 — 100 2050
Grabowiec 1972 75 750 380 75 1280
Grabowiec 1973 2280 1180 285 55 3800
Dziadkowice 1973 450 300 — — 750
OSTROŁĘKA:
Klewki 1975 85 80 — 35 200
Olszewiec 1972 290 235 — 235 760
Muchówek 1973 40 15 95 50 200
Podborze 1975 1270 2795 — 235 4300
Borawe 1972 350 410 60 60 880
Czerwin 1973 60 440 30 120 650
Gniazdowo 1972 655 — 105 — 760
Kalinowo 1974 375 125 — — 500
Kalinowo 1975 2220 80 — — 2300
ŁOMŻA:
Kolno 1973 1520 600 730 900 3750
Konarzyce 1972 400 225 — 55 680
Gronostaje 1972 1180 150 70 — 1400
Mężenin 1974 1585 145 — 70 1800
Szepietowo 1973 75 75 — — 150
Miecze 1972 470 740 — 470 1680
Dolistowo 1974 700 135 190 325 1350

Odnośniki — Notes:

¹kr. — o języczku krótkim — with the short tongue (T L) śr. — o języczku średnim — with the middle tongue (D A S E V M Mc) dł. — o języczku długim — with the long tongue (P C I U) b. dł. — o języczku bardzo długim — with the very long tongue (Ho Ru)

strona 91

rejonów nasiennych wyki kosmatej i innych roślin o głęboko umieszczonym nektarze. Natomiast Kurpie (woj. ostrołęckie) nie posiadają na ogół odpowiednich warunków dla nasiennictwa koniczyny czerwonej, a duże zagęszczenie trzmieli średniojęzyczkowych (a także niewielki bardzo długojęzyczkowych) wystąpiło tu tylko w Podborzu.

WNIOSKI

  1. Podlasie stanowi rejon o znacznym zagęszczeniu trzmieli i średniej lub małej (12—16) liczbie ich gatunków.
  2. Tereny te można uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej, ponieważ w połowie badanych miejscowości zagęszczenie trzmieli wystarcza dla uzyskania opłacalnych plonów nasion, co potwierdza również wysoki przeciętny plon rzeczywisty nasion.
  3. Natomiast Kurpie (woj. ostrołęckie) są terenem o bardzo zróżnicowanym ale na ogół małym zagęszczeniu trzmieli.
  4. Dominują na Podlasiu i Kurpiach najczęściej trzmiele: ziemny B. terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.).
  5. Skład fauny trzmieli wskazuje na stosunkowo ubogą florę w badanym rejonie. Uzyskane wyniki dotyczą jednak wyłącznie pól koniczyny czerwonej, mogą więc być niemiarodajne dla innych środowisk florystycznych.
  6. Rejon Podlasia należałoby dokładniej zbadać dla ustalenia terenów naj odpowiedniejszych na plantacje nasienne koniczyny czerwonej.

LITERATURA

Biliński M. i inni (1990 a) — Trzmiele Ziemi Lubuskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 57—62.

Biliński M. i inni (1990 b) — Trzmiele zachodniego Pomorza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 63—72.

Dylewska M. (1957) — Zarys rozsiedlenia gatunków z rodzaju Bombus Latr. na obszarze Polski. Acta Zool. Crac., 2: 259—278.

Reinig W. F. (1937) — Die Holarktis. Jena (cit. Dylewska 1957).

Ruszkowski A. i inni (1980) — Polskie trzmiele (Bombus Latreille) z podrodzaju Laesobombus Skorikov (Hymenoptera, Apidae). Pol. Pismo Entomol., 50: 509—513.

Ruszkowski A. i inni (1989 a) — Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 33—54.

Ruszkowski A. i inni (1989 b) — Trzmiele południowej Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 55—76.

Sowa S. i inni (1977) — Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21: 219—227.

Sowa S. i inni (1989) — Trzmiele Mazowsza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 19—32.

Sowa S. i inni (1990) — Trzmiele wschodniego Pomorza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 73—83.

strona 92

THE BUMBLEBEES OF REGION OF PODLASIE AND KURPIE

S. Sowa, M. Dylewska, A. Ruszkowski, M. Biliński

Summary

Appearing of 16 bumblebee species was stated in the region of Podlasie (provinces: Białystok and Łomża) and of Kurpie (Ostrołęka province) during 1972—1975. The dominant species were Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.), rare only: B. hortorum (L.), B. subterraneus (L.), B. lapidarius (L.), B. pascuorum (Scop.) or B. muscorum (F.). The subdominant species were sometimes also: B. ruderarius (Müll.), B. sylvarum (L.), B. ruderatus (F.) or B. veteranus (F.). The following species appeared in small numbers: B. humilis (Jll.), B. pomorum (Pz.), B. confusus Schenck, B. distinguendus (Mor.) and B. maculidorsis (Skor.).

The density of bumblebees (evaluated with the walking method) was 150—4300 individuals per 1 hectare of red clover and was sufficient (at a half of investigated fields of Podlasie region and at 22% of fields of Kurpie region) to obtain a payable seed yields. No earlier investigations on bumblebees of this region were publicated.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 85: „(III.)” → (Ill.)
  • s. 88, tab. 1: „t. zółty” → t. żółty
  • s. 89: „zarówo” → zarówno
  • s. 91: „naj odpowiedniejszych” → najodpowiedniejszych

Podobne wpisy