OKRESY POJAWU PSZCZÓŁ SAMOTEK – HYLAEUS FABRICIUS (HYMENOPTERA, APOIDEA, COLLETIDAE) ORAZ PRZEBIEG ICH INKUBACJI I OGÓLNE ZNACZENIE GOSPODARCZE

tekst: Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Tadeusz Pawlikowski, Andrzej Kosior, Jan Fijał, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Tadeusz Pawlikowski, Andrzej Kosior, Jan Fijał, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka

strona 253

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996

Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Tadeusz Pawlikowski*, Andrzej Kosior, Jan Fijał, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy *Zakład Ekologii Zwierząt UMK, ul. Gagarina 9, 87-100 Toruń **Zakład Ochrony Przyrody PAN, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków

Streszczenie

Na podstawie obserwacji własnych z lat 1959-1995 oraz literatury ustalono daty początku i końca pojawu 30 gatunków samotek – Hylaeus F. oraz terminy wylęgu 8 gatunków w hodowli. Przy inkubacji w 29°C H. communis Nyl., H. pictipes Nyl. i H. brevicornis Nyl. wylęgały się po 2 tygodniach, a H. sinuatus (Schenck) – po 3 tygodniach. Samotki można podzielić na 6 grup o różnym początku pojawu: 1) początek lub połowa maja, 2) koniec maja, 3) początek czerwca, 4) połowa czerwca, 5) koniec czerwca, 6) początek lipca. Rzadko występuje także II pokolenie. Szereg gatunków samotek należy do potencjalnych zapylaczy marchwi, cebuli, porów, malin, jeżyn i nostrzyku. Wszystkie samotki zasługują na ochronę.

<u>Słowa kluczowe:</u> Hylaeus, pszczoły samotnice, inkubacja, fenologia, zapylanie, marchew.

WSTĘP I METODYKA

Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze poszczególnych gatunków samotek (Hylaeus F.) oraz wybór miejsc gniazdowania i strukturę ich gniazd omówiliśmy w pracach wcześniejszych (Gosek i in. 1995abc, 1996ab; Ruszkowski, Gosek 1995; Ruszkowski i in. 1993, 1995ab, 1996b). W obecnej pracy zajęliśmy się ustaleniem terminów pojawu samotek w oparciu o badania własne z lat 1959-1995 oraz literaturę. Uwzględniliśmy przy tym także obserwacje nasze z hodowli samotek prowadzonej od 1991 r. Podsumowaliśmy również ogólne znaczenie gospodarcze samotek.

Metodykę stosowaliśmy podobną jak w poprzednich pracach tego typu (Ruszkowski i in. 1994, 1996a).

strona 254

A. Ruszkowski opracował również klucz do polskich gatunków samotek (Ruszkowski nieopubl.) oraz nadał im polskie nazwy gatunkowe.

W pracy obecnej zebraliśmy (na podstawie obserwacji własnych i literatury) dane o terminach pojawu następujących 30 gatunków samotek z Polski i najbliższego jej sąsiedztwa:

H. alpinus (Morawitz) – samotka alpejska, H. angustatus Schenck – s. rozchodnikowa, H. annularis (Kirby) – s. jasieńcowa, H. annulatus (Linnaeus) – s. borealno-alpejska, H. bisinuatus Förster – s. nostrzykowa, H. brevicornis Nylander – s. średnioplama, H. cardioscapus Cockerell – s. sercówka, H. clypearis (Schenck) – s. przepaska, H. communis Nylander – s. pospolita, H. confusus Nylander – s. malinówka, H. cornutus Smith – s. rogata, H. difformis (Eversmann) – s. obrzeżona, H. duckei (Alfken) – s. nierówienka, H. gibbus Saunders – s. jeżynówka, H. gracilicornis (Morawitz) – s. drobna, H. gredleri Förster – s. wąskoplama, H. hyalinatus Smith – s. błoniarka, H. moricei (Friese) – s. dwuplamka, H. nigritus (Fabricius) – s. murówka, H. nivalis Morawitz – s. wysokogórska, H. pectoralis Förster – s. naparstka, H. pictipes Nylander – s. wysmukła, H. punctatus Brullé – s. białousta, H. punctulatissimus Smith – s. porowianka, H. rinki (Gorski) – s. tarczówka, H. signatus (Panzer) – s. rezedówka, H. sinuatus Schenck – s. marchwianka, H. styriacus Förster – s. trójplamka, H. tyrolensis Förster – s. grubogłowa, H. variegatus (Fabricius) – s. czerwonawa.

Nie znaleźliśmy natomiast żadnych danych o terminach pojawu 12 innych gatunków samotek, spośród uwzględnionych we wcześniejszych pracach. Były to:

H. bifasciatus (Jurine) – s. krasnopaska, H. brachycephalus (Morawitz) – s. krótkogłowa, H. breviceps Morawitz – s. jasnożyłka, H. conformis Förster – s. włochata,

strona 255

H. euryscapus Förster – s. południowa, H. friesei (Alfken) – s. bałkańska, H. hungaricus (Alfken) – s. azjatka, H. lineolatus (Schenck) – s. liniówka, H. pfankuchi (Alfken) – s. tarczóweczka, H. punctus (Förster – s. szerokoplama, H. soror (Pérez) – s. białoszczęka, H. trinotatus (Pérez) – s. węgierska.

Samice samotek zagnieżdżały się nam również w gniazdach pułapkowych (w latach 1974-1977) oraz w hodowli prowadzonej w izolatorach z siatki plastykowej (1991-1995). Notowaliśmy więc także terminy ich wylęgu zarówno w warunkach prawie naturalnych, jak i w cieplarce (1994-1995) o temperaturze 29°C i wilgotności powietrza 70%.

WYNIKI

W przeciwieństwie do smuklików (Halictus Latr.) i pszczół porobnicowatych (Anthophoridae), które można było podzielić na wyraźne grupy, różniące się terminami pojawu (Ruszkowski i in. 1994, 1996a) – wszystkie gatunki samotek (Hylaeus F.) latały w podobnym czasie (tab. 3). Gatunki pospolitsze pojawiały się wcześniej (niektóre już w maju) i latały dłużej jesienią (do końca września), rzadsze – latały zwykle od czerwca do sierpnia. Natomiast środek pojawu wszystkich gatunków wypadał w lipcu (z wyjątkiem H. duckei i H. tyrolensis, które łowiono tylko w sierpniu – zresztą wyłącznie pojedyncze okazy). Żaden gatunek samotki nie był obserwowany w okresie wczesnowiosennym.

Starając się ustalić kolejność pojawiania się samotek w okresie sezonu, wyszliśmy z założenia, że dokładniejsze dane przedstawiają terminy wylęgu niż łowienie pszczół w terenie, a najdokładniejsza kolejność wylęgu powinna być w wypadku inkubacji w określonej temperaturze (u nas 29°C). Dlatego najpierw omówiliśmy inkubację w termostacie (tab. 1), następnie wylęgi w warunkach półnaturalnych (w nieogrzewanym pomieszczeniu – tab. 2), a potem dopiero dane oparte na okazach złowionych w terenie (tab. 3) przez nas i przez innych autorów.

W ostatnich dwu latach – 1993/94 i 1994/95 zimowaliśmy gniazda samotek z naszej hodowli w chłodziarce (przy 0-4°C), przenosząc je wiosną do termostatu (o 29°C i 70% wilgotności powietrza), gdzie się stopniowo wylęgały.

strona 256

Tabela 1 Wylęgi samotek inkubowanych w termostacie przy 29°C Emergence of Hylaeus incubated in thermostat at 29°C

Gatunek i początek inkub. Bee species and incub.outset 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27
H. communis
17.VI.1994 ♂ 1 12 2 –
♀ – – – –
12.VI.1995 ♂ – 5 3 –
♀ – 7 8 1
H. brevicornis
17.VI.1994 ♂ 5
♀ –
H. pictipes
12.VI.1995 ♂ 4 1 2 2
♀ 1 – – –
H. sinuatus
17.VI.1994 ♂ – – 8 17 25 18 4 3 2 – – – –
♀ – – – – 2 6 2 1 – – – – –
12.VI.1995 ♂ 2 9 26 40 77 46 41 10 17 5 – 1 2
♀ – 3 1 3 4 18 20 17 1 3 – – 1
H. punctatus
17.VI.1994 ♂ 3 – 2
♀ – – 1

Odnośniki – Notes: ¹ Liczba osobników wylęgniętych w kolejnych dniach Number of specimens which emerged in alternate days

Z 5 inkubowanych gatunków (tab. 1) najwcześniej zaczynała się wylęgać samotka pospolita (H. communis), bo już po 12-13 dniach, przy czym wyląg rozciągał się zaledwie na 3 dni.

Samce samotki średnioplamej (H. brevicornis) wylęgły się po 14 dniach.

Samotka wysmukła (H. pictipes) zaczynała się lęgnąć po 15 dniach i wyląg jej rozciągał się na 4 dni.

Samce samotki marchwianki (H. sinuatus) zaczynały się wylęgać po 15-17 dniach, a samice po 16-19 dniach i wyląg ten rozciągał się w 1994 r. na 7 dni, a w 1995 r. na 13 dni.

Najpóźniej, bo dopiero po 25 dniach, zaczynała się wylęgać samotka białousta (H. punctatus) i wyląg jej trwał 3 dni.

Jeśli natomiast wziąć pod uwagę maksimum wylęgu samców, to u samotki pospolitej miało ono miejsce po 13 dniach inkubacji, średnioplamej – po 14, wysmukłej – po 15, marchwianki – po 19, a białoustej – po 25 dniach.

strona 257

Tabela 2 Wylęgi samotek w warunkach prawie naturalnych Emergence of Hylaeus in nearly natural conditions

Rok Year¹ gat. ♂/♀ 10 11 12 13 14 15 16 17 19 20 21 22 23 24 25 26 27
1975
br ♂ – – – 1 – – – – – – – – – –
pi ♂ – – – 1 – – – – – – – – – –
st ♂ – – – 2 – – – – – – – – – –
co ♂ – – – – 4 – – – – – – – – –
♀ – – – – 4 – – – – – – – – –
di ♂ 1 – 3 10 2 4 1 7 2 6 3 1 – –
♀ – – – – – – – 4 1 6 3 1 2 4
sg ♂ – – – – – – – – – 3 – – – –
1976
co ♂ 1 – – – – – –
♀ 1 – – 1 – – –
di ♂ – – – – – – 2
♀ – – – – – – 1
1977
co ♂ 1 16 1 8 – – – – – – – – 1
♀ – – 2 6 2 – – – – – – – 1
pi ♂ – – – 2 – – – – – – – – –
♀ – – – – – – 1 – – – – – –
1978
co ♂ 4 1 4 1 1 4 –
♀ – – – 2 17 2 1
di ♂ – – – – – 2 1
♀
1992
co ♂ 28 36
♀ 9 11
pi ♂
♀
si ♂
♀
strona 258

Tabela 2 (c.d. – continuation)

Rok Year¹ gat. ♂/♀ VI 28 VI 29 VII 1 VII 3 VII 4 VII 5 VII 6 VII 7 VII 8 VII 9 VII 10 VII 11 VII 12 VII 13 VIII² 11 VIII² 25
1975
br ♂
pi ♂
st ♂
co ♂
♀
di ♂
♀
sg³ ♀ 1
1976
co ♂
♀
di ♂ 3 3 – – – – – – – – –
♀ – 2 – – – – – – – – 1
1977
co ♂
♀
pi ♂
♀
1978
co ♂
♀
di ♂ 2 – – 10 7 7 3 – – – 1 – – – –
♀ – – – – 1 3 1 – – – 8 9 4 4 1
1992
co ♂ 36 4 – – – – – – –
♀ 28 8 1 – – – – – –
pi ♂ – 7 1 – – – – 1 –
♀ – – 1 – – – 1 – –
si ♂ – – – – – 41 2 1 –
♀ – – – – – 4 3 8 4

Odnośniki – Notes: ¹ br – H. brevicornis Nylander — samotka średnioplama pi – H. pictipes Nylander — s. wysmukła st – H. styriacus Förster — s. trójplamka co – H. communis Nylander — s. pospolita di – H. difformis (Eversmann) — s. obrzeżona sg – H. signatus (Panzer) — s. rezedówka si – H. sinuatus Schenck — s. marchwianka ² II pokolenie The second generation ³ 1974

strona 259

Maksimum wylęgu samic było o 1-2 dni późniejsze, następując u samotki pospolitej po 14 dniach inkubacji, a u samotki marchwianki po 20-21 dniach.

Można więc w przybliżeniu powiedzieć, że samotka pospolita, wysmukła i średnioplama wymagają 2-tygodniowej inkubacji, samotka marchwianka 3-tygodniowej, a białousta prawdopodobnie 3- lub 4-tygodniowej. Samotka marchwianka wymaga więc podobnie długiej inkubacji jak miesiarka lucernówka – Megachile rotundata (F.), samotka białousta równie długiej lub dłuższej, a 3 inne gatunki dużo krótszej.

W latach wcześniejszych zimowaliśmy zasiedlone gniazda samotek w nieogrzewanym pomieszczeniu, wylęgając je później w zadaszonym izolatorze (w latach 1975-1978) lub (w 1992 r.) na słonecznym oknie. Daty wylęgów samotek z tych gniazd przedstawia tab. 2. Widać z niej, że w różnych latach bardzo różne były terminy wylęgu – najwcześniejsze w 1977 r., najpóźniejsze w 1992 r.

Samotka średnioplama (H. brevicornis) i trójplamka (H. styriacus) wylęgały się w tym samym mniej więcej czasie, co samotka pospolita (H. communis) – przynajmniej w 1975 r. Natomiast inne samotki wylęgały się później: wysmukła (H. pictipes) – o 2-4 dni, obrzeżona (H. difformis) – o 6 dni, a marchwianka (H. sinuatus) – o 9-10 dni.

Podsumowując wylęgi półnaturalne i termostatowe z naszych hodowli można więc przyjąć, że najwcześniejszą grupę gatunków stanowią tu samotka pospolita, średnioplama i trójplamka, nieco późniejszą jest samotka wysmukła, jeszcze późniejszą – obrzeżona, a najpóźniejszą – marchwianka i białousta (lub ten ostatni gatunek należy do grupy jeszcze późniejszej).

Wracając teraz do tab. 3 widzimy, że kolejność terminów wylęgu gatunków hodowanych skorelowana jest z kolejnością zanotowanych najwcześniejszych połowów tych gatunków w terenie.

Gatunki te możemy więc podzielić na 5 lub 6 grup, w zależności od terminu najwcześniejszego początku ich pojawu:

I grupa – pojawiająca się w początku lub połowie maja i latająca do końca września (H. brevicornis i H. communis);

II – pojawiająca się w końcu maja i latająca do końca sierpnia lub końca września (H. gracilicornis, H. signatus, H. confusus, H. bisinuatus, H. hyalinatus, H. gibbus);

III – pojawiająca się w początku czerwca i latająca do początku sierpnia lub do połowy września (H. cardioscapus, H. pictipes, H. styriacus, H. nigritus, H. rinki, H. difformis, H. pectoralis);

IV – pojawiająca się w połowie czerwca i latająca do połowy sierpnia lub połowy września (H. sinuatus, H. clypearis, H. variegatus, H. angustatus, H. annularis);

V – pojawiająca się w końcu czerwca i latająca do końca lipca lub końca sierpnia (H. punctatus, H. punctulatissimus, H. moricei);

VI – pojawiająca się w początku lipca i latająca do połowy lub końca sierpnia (H. cornutus, H. gredleri i H. annulatus). Być może należą tu również i

strona 260

Tabela 3 Początek i koniec lotu poszczególnych gatunków samotek (Hylaeus F.) w różnych rejonach The beginning and the end of flying season of individual species of Hylaeus F. in various regions

Gatunek Species of Hylaeus²⁵ POLSKA – POLAND: Lubelskie¹ POLSKA – POLAND: Zamojskie² POLSKA – POLAND: Chełmskie³ POLSKA – POLAND: Wielkopolska⁴ POLSKA – POLAND: Pomorze⁵ POLSKA – POLAND: niz. śr. Polski⁶ POLSKA – POLAND: Mazury⁷ POLSKA – POLAND: góry pd. Polski⁸ LITWA LITHUANIA⁹ UKRAINA¹⁰ SŁOWACJA¹¹ NIEMCY +AUSTRIA¹²
brevicornis 29 16.6-29.8 4.7-20.8 – 10.7-18.8 15.6-5.8 15.6- 5.9 7.5-15.8 21.6-28.8 – 21.8-8.9 19.6-14.7 5.6-25.9
communis 26 7.6-24.9 28.5-26.8 – 11.7²²-24.8 14.7- 5.8 7.6- 5.9 12.5-31.8 15.6-18.8 3.8-19.8 12.6- 6.7 26.6-20.8 26.5-21.9
confusus 31 27.6-26.8 4.7-25.8 – – 9.6-11.8¹⁸ 19.6-25.8 22.5-13.9 6.6- 4.9 5.8 17.6-19.9 – 25.5-15.9
hyalinatus 28 17.6-25.8 5.7-28.7 – 30.6-15.7 11.6-18.7 25.6-15.8 24.5-21.7 28.5-13.9 – 7.7-25.7 – 24.5-25.8
gracilicornis 32 18.6-29.8 6.7 – – 22.7- 6.8 25.6-15.8 – – 5.6- 3.7 – – 25.5-15.8
signatus 31 21.6- 6.9 – 21.7 – – 25.6 21.6- 1.7 16.6 – 15.6¹³ 14.8 25.5-15.8
bisinuatus 32 2.9 – – – 14.6-30.6 – 27.5-10.8 – 11.7 – 4.9-11.9 19.6- 5.9
gibbus 31 28.6- 6.8 – – 10.8 26.7-31.7¹⁹ – 29.5-27.8 4.8 – – 26.6- 4.9 7.6-25.9
nigritus 32 1.6- 6.8 4.7-24.7 – 30.6-26.8 – 25.6-25.8 – 6.7-23.8 9.8 10.7 – 23.6-25.8
rinki 30 – 5.7-21.8 – – 22.7 – 17.6 – – – – 4.6-14.8
pectoralis 31 – – – – 20.6-10.8 5.6-15.9 7.6-29.8 – – – – 10.6-21.7
cardioscap. 32 – – – – – – – 17.6- 4.8 5.6-10.8 – – –
difformis 30 13.6- 7.9 1.7¹⁶-31.7 5.8¹⁴ 20.7-12.8 11.6-18.7 7.6-25.8 18.6-13.8 20.6-28.8 1.7- 8.7 30.6-21.7 – 13.6-25.8
styriacus 27 16.6-29.8 17.7 21.7 28.6-21.8 – 7.6-25.8 – – – – – 15.7-25.8
sinuatus 27 11.6-12.8 4.7-24.8 21.7,14.8¹⁷ 27.7²¹ – – 15.7-21.7 27.6-10.8 3.7 6.8 8.6? 27.6-25.8
pictipes 27 13.6- 6.8 – – 10.8 16.6-18.6 25.6- 5.8 – – 25.7-27.7 12.6-14.8 – 10.6-15.8
variegatus 31 – – – 13.6 – – – – – 4.8-17.8 – 12.7- 5.9
angustatus 32 – – – – 18.7 25.6- 5.9 – – 20.6-21.8 10.7 24.7 15.6-25.8
annularis 30 12.7-16.8 4.7-22.7 – 24.6-13.7 5.7-14.9 25.6-15.8 17.6-20.8 16.8-30.8 10.8 24.7 14.8 19.6-27.8
clypearis 27 – – – 1.8 3.7·13.7 15.7 – – – – 20.8 17.6-27.7
punctatus 28 1.7-13.8 – – 15.7-10.8²³ – 15.7 – – – – – 21.6-25.8
moricei 32 – – – – 28.7²⁰ – – – 22.6 – – –
punctulatiss. 28 28.6-22.7 – – 4.8 – 5.7- 5.8 – – – – – 3.7-15.8
cornutus 28 1.7-20.8 – – – – – – – – – – –
gredleri 29 13.7-21.8 24.7¹⁵ – 13.7²⁴ – – – – 3.7-13.7 – – –
annulatus 32 – – – – – – 6.7-26.7 19.7-20.8 – – – –
alpinus – – – – – – – – – – – – 11.7-17.7
nivalis – – – – – – – – – – – – 16.7
tyrolensis – – – – – – – – – – – – 5.8
duckei 31 – – – – – – – – – – – 9.8
strona 261

Odnośniki – Notes:

¹ okolice Puław Puławy and neighbouring country (1959-1994) leg. J. Gosek, A. Ruszkowski, K. Kaczmarska, J. Wojdaszka, K. Kuna, M. Zadura, M. Biliński, B. Jabłoński, G. Kowalski – det. A. Ruszkowski;

² woj. Zamość – province of Zamość (1985-1989) leg. A. Kosior, J. Fijał, T. Pawlikowski – det. T. Pawlikowski;

³ Chełm (1991) leg. J. Gosek – det. A. Ruszkowski;

⁴ woj. (provinces): Poznań, Kalisz, Piła (Banaszak 1973, 1976a, 1977; Szulczewski 1948);

⁵ Pomorze – Pomerania (Alfken 1912, Blüthgen 1919, 1942, Banaszak 1976b, 1982);

⁶ lowlands of middle Poland (Banaszak 1989) daty zaokrąglone – round dates;

⁷ Mazury i Mierzeja Kurońska – Masuria and Kurische Nehrung (Alfken 1913, Möschler 1938);

⁸ góry i pogórza południowej Polski – the mountains and submountains of South Poland (Dylewska 1963, 1966, 1988, 1991);

⁹ (Adolph 1934, Monsevičius 1984, 1987, 1990);

¹⁰ (Wierzejski 1874, Banaszak 1988);

¹¹ Slovakia (Beláková 1971);

¹² Germany + Austria (Alfken 1914; Warncke 1981, 1986; Dylewska 1993);

¹³ (Kinel, Noskiewicz 1924);

¹⁴ Dzierżoniów, woj. Wałbrzych[?] – Lower Silesia (1972) leg. K. Kaczmarska – det. A. Ruszkowski;

¹⁵ Teratyn, woj. Zamość (1972) leg. K. Kaczmarska + Pielaki, woj. Zamość (1985) leg. A. Kosior – det. A. Ruszkowski;

¹⁶ Tomaszówka, woj. Zamość (1967) leg. M. Biliński – det. A. Ruszkowski;

¹⁷ Kukawka, woj. Chełm (1974) leg. A. Kosior – det. A. Ruszkowski;

¹⁸ Krynica Morska, woj. Elbląg (11.8.1986) leg. M. Biliński – det. A. Ruszkowski;

¹⁹ Łeba, woj. Słupsk (28.7.1991) leg. J. Gosek – det. A. Ruszkowski;

²⁰ Inowrocław, woj. Bydgoszcz (Pawlikowski 1993);

²¹ Klęka, woj. Kalisz (1959) leg. T. Stachyra, det. A. Ruszkowski;

²² Klęka, woj. Kalisz (1959-1960) leg. T. Stachyra, det. A. Ruszkowski;

²³ Strykowo, woj. Poznań (10.8.1960) leg. T. Stachyra, det. A. Ruszkowski;

²⁴ Strykowo, woj. Poznań (1960) leg. T. Stachyra, det. A. Ruszkowski;

²⁵ Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze poszczególnych gatunków samotek podano w następujących pracach: Food plants and an economic importance of individual Hylaeus species were given in following publications:

²⁶ (Ruszkowski i in. 1993);

²⁷ (Ruszkowski, Gosek 1995);

²⁸ (Gosek i in. 1995a);

²⁹ (Gosek i in. 1996c);

³⁰ (Ruszkowski i in. 1995a);

³¹ (Gosek i in. 1995b);

³² (Ruszkowski i in. 1995c).

strona 262

pozostałe 4 gatunki (H. alpinus, H. nivalis, H. duckei i H. tyrolensis), o których zbyt mało jednak wiadomo, a które w Polsce nie występują.

Gdy chodzi o różnice między rejonami, to najwcześniejsze daty pojawu podawano dla 8 gatunków z Austrii lub południowych Niemiec, dla 8 z terenu Mazur, dla 4 z okolic Puław, dla 3 z Litwy i dla 3 z nizin środkowej Polski; najpóźniej zaś obserwowano – 7 gatunków w Niemczech i Austrii i 7 w okolicach Puław. Wydaje się, że różnice te w większym stopniu zależały od intensywności wiosennych i jesiennych obserwacji niż od właściwych różnic klimatycznych. Wielu zresztą badaczy łowiło bardzo nieliczne tylko okazy samotek, co mogło wynikać z drobnych rozmiarów ciała tych pszczół i z podobieństwa ich na pierwszy rzut oka raczej do grzebaczy niż do pszczół.

Niektóre gatunki samotek posiadają drugie pokolenie. Stwierdziliśmy to w wypadku samotki rezedówki (H. signatus) w 1974 r. i obrzeżonej (H. difformis) w 1978 r. (tab. 2), przy czym drugie pokolenie pojawiało się tu w połowie lub końcu sierpnia. Również samotka pospolita (H. communis) posiada niewątpliwie drugie pokolenie, gdyż jesienią (np. we wrześniu) niejednokrotnie łowiliśmy młode (nie zlatane) samice i samce tego gatunku. U wszystkich tych gatunków drugie pokolenie jest jednak tylko szczątkowe, a zimuje z reguły pokolenie pierwsze. Żadnego więc z hodowanych przez nas gatunków samotek nie można uznać za typowo dwupokoleniowy, jak to np. ma miejsce u miesiarki rdzawostopki (Megachile alpicola Alfken), gdzie zimuje wyłącznie drugie pokolenie.

Gdy chodzi o ogólne znaczenie gospodarcze samotek, to (podsumowując wyniki wcześniejszych naszych publikacji) potencjalnymi zapylaczami marchwi okazały się – H. sinuatus, H. communis, H. gibbus, H. variegatus, H. brevicornis, H. gredleri, H. pictipes, H. styriacus, H. punctatus i H. cornutus; cebuli i porów – H. punctulatissimus i H.communis; malin i jeżyn – H. confusus, H. gibbus, H. difformis, H. rinki i H. communis; nostrzyku – H. signatus, H. gibbus, H. variegatus i H. bisinuatus; a rezedy – H. signatus.

PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI

  1. Samotka pospolita (H. communis), wysmukła (H. pictipes) i średnioplama (H. brevicornis) wymagają przy 29°C dwutygodniowej inkubacji, a marchwianka (H. sinuatus) – trzytygodniowej.
  2. Samotki możemy podzielić na 6 grup, różniących się najwcześniejszym początkiem pojawu: I – początek lub połowa maja, II – koniec maja, III – początek czerwca, IV – koniec czerwca i VI – początek lipca.
  3. Nie występują raczej wyraźne różnice pojawów zależne od rejonu.
  4. Czasem występuje u samotek szczątkowe II pokolenie.
  5. Szereg gatunków samotek należy do potencjalnych zapylaczy roślin
strona 263

uprawnych, zwłaszcza marchwi, cebuli, malin i nostrzyku.

  1. Wszystkie gatunki samotek są pożyteczne i zasługują na ochronę.

LITERATURA

Adolph W. (1934) – Materiały do znajomości fauny pszczół Wileńszczyzny. Prace Tow. Przyj.Nauk w Wilnie. Wydz. Nauk Mat.-przyr., 8(27):1-37.

Alfken J.D. (1912) – Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber.Westpr.Bot.-zool.Ver. Danzig, 34:1-96.

Alfken J.D. (1913) – Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr.Physiol.-ökon.Gesell. Königsberg, 53:114-182.

Alfken J.D. (1914) – Die Bienenfauna von Bremen. Abh. Naturwiss. Ver. Bremen, 1912, 22:1-220.

Banaszak J. (1973) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., 26 B:33-78.

Banaszak J. (1976a) – Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) ogrodu botanicznego w Poznaniu. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., 29 C:71-85.

Banaszak J. (1976b) – Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. I. Pol.Pismo Ent.., 46:251-255.

Banaszak J. (1977) – Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) rezerwatu „Dębina” pod Wągrowcem. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., 30 C:155-158.

Banaszak J. (1982) – Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) polskiego pobrzeża Bałtyku. Bad. Fizjogr.Pol.Zach., 33 C:7-38.

Banaszak J. (1984) – Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. III. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., 34 C:127-147.

Banaszak J. (1988) – Zbiór żądłówek (Hymenoptera, Aculeata) prof. Edwarda Lubicz -Niezabitowskiego. Acta Univ. Lodz., Folia Zool. Anthr., 6:73-81.

Banaszak J. (1989) – Fenologia pszczół (Hymenoptera, Apoidea) nizin środkowopolskich. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., 38 C:123-136.

Beláková A. (1971) – Včely (Apoidea) z niektorých význanných oblastí Slovenska. Ent.Probl., 10:141-190.

Blüthgen P. (1919) – Die Bienenfauna Pommerns. Stett.Entomol.Z., 80:65-131.

Blüthgen P. (1942) – Die Bienenfauna Pommerns. 2. Nachtrag. Stett.Entomol.Z., 103(1):81-91.

Dylewska M. (1963) – Apoidea of the Pieniny National Park. II. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Apidae (Nomada Scop.). Acta Zool. Cracov., 8:477-532.

Dylewska M. (1966) – The Apoidea of the Babia Góra Mountain. Acta Zool. Cracov., 11:111-175.

Dylewska M. (1988) – Apoidea of the Ojców National Park. I. Colletidae, Halictidae, Andrenidae, Melittidae, Megachilidae, Anthophoridae. ActaBiol.Cracov.,Zoologia, 30: 19-72.

Dylewska M. (1991) – Apoidea of the Tatra Mountains and the adjacent area. I. Colletidae,Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Megachilidae and Anthophoridae. Acta Zool. Cracov., 34(1):189-265.

Dylewska M. (1993) – Apoidea (except, Apidae) on the northern slopes of the Hohe Tauern Mts. Acta Zool. Cracov., 35(3): 509-564.

Gosek J., Ruszkowski A. (1996) – Wybór miejsc gniazdowania przez różne gatunki samotek – Hylaeus fabricius (Hymenoptera, Colletidae) oraz struktura gniazd u niektórych gatunków. Pszczeln.Zesz.Nauk., 40(1):243-251.

Gosek J., Ruszkowski A., Kaczmarska K. (1995a) – Rośliny pokarmowe

strona 264

i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus Fabricius) z podrodzaju Prosopis Fabricius. Biul. Ekol., 5:4-19.

Gosek J., Ruszkowski A., Kaczmarska K. (1995b) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzajów: Spatulariella Popov, Abrupta Popov i Koptogaster Alfken (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 39(2): 265-272.

Gosek J., Ruszkowski A., Kaczmarska K. (1996a) – Wybór miejsc gniazdowania oraz struktura gniazd samotki marchwianki – Hylaeus sinuatus (Schenck) (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 40(1):227-233.

Gosek J., Ruszkowski A., Kaczmarska K. (1996b) – Wybór miejsc gniazdowania oraz struktura gniazd samotki pospolitej – Hylaeus communis Nylander (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 40(1):235-241.

Gosek J., Ruszkowski A., Wojdaszka J. (1995c) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzaju Dentigera Popov (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 39:273-279.

Kinel J., Noskiewicz J. (1924) – Zapiski entomologiczne z Kasowej Góry. Kosmos, 49(1):128-134.

Monsevičius V. (1984) – 37 novych dla Litovskoj SSR vidov pčelinych, obnarużennych w 1976, 1979-1982 gg. Novyje i redkije dla Litovskoj SSR vidy nasekomych. Soobščenija i opisanija 1984 goda, 51-61 s.

Monsevičius V. (1987) – 36 novych dla Litovskoj SSR vidov pčelinych, obnarużennych w 1976, 1979-1985 gg. Novyje i redkije dla Lotovskoj SSR vidy nasekomych. Soobščenija i opisanija 1987 goda, 66-79 s.

Monsevičius V. (1990) – 23 novych dla Litvy vidov pčelinych obnarużennych w 1927-1928 i 1968-1987 g. Novyje i redkije dla Litvy vidy nasekomych. Soobščenija i opisanija 1990 goda, 66-77 s.

Möschler A. (1938) – Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung. Schr. physik.-ökonom. Gesell. Königsberg, 70(2):243-288.

Pawlikowski T. (1993) – Hylaeus moricei luteifrons (Strand) (Colletidae) – nowy dla fauny Polski przedstawiciel Apoidea (Hymenoptera). Wiad. Entomol., 12(4):257-258.

Ruszkowski A. (rękopis nieopubl.) – Klucz do polskich gatunków samotek – Hylaeus Fabricius (Hymenoptera, Colletidae). Biul. Ekol.

Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K. (1987) – Wpływ temperatury w okresie inkubacji na śmiertelność poczwarek miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.) oraz na przebieg jej wylęgu. Pszczeln.Zesz. Nauk., 31:223-239.

Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K., Pawlikowski T., Kosior A., Fijał J. (1994) – Okresy pojawu smuklików z rodzaju Halictus Latr. w różnych rejonach. Biul. Ekol., 3:3-17.

Ruszkowski A., Biliński M., Kosior A., Pawlikowski T., Fijał J., Kaczmarska K. (1996a) – Terminy pojawu i ogólne znaczenie gospodarcze pszczół porobnicowatych (Hymenoptera, Anthophoridae).Pszczeln. Zesz. Nauk., 40:

Ruszkowski A., Gosek J. (1995) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzaju Paraprosopis Popov (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 39: 255-264.

Ruszkowski A., Gosek J., Jabłoński B., Biliński M., Kaczmarska K. (1996b) – Wybór miejsc gniazdowania przez różne gatunki samotek – Hylaeus Fabricius (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 40:

Ruszkowski A., Gosek J., Kaczmarska K., Kuna K. (1995a) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzajów

strona 265

Lambdopsis Popov i Patagiata Blüthgen (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz. Nauk., 39: 281-292.

Ruszkowski A., Gosek J., Wojdaszka J. (1993) – Rośliny pokarmowe samotki pospolitej – Hylaeus communis Nylander (Hymenoptera, Apoidea, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 37: 209-216.

Ruszkowski A., Gosek J., Wojdaszka J., Kuna K. (1995b) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzaju Hylaeus sensu stricte (Hymenoptera, Colletidae). Biul. Ekol., 5:20-33.

Szulczewski J.W. (1948) – Błonkówki (Hymenoptera) Wielkopolskiego Parku Narodowego. III. Pszczołowate (Apidae). Prace Monogr.Przyr. Wielkop. Parku Narod., 2(3):71-89.

Warncke K. (1981) – Die Bienen des Klagefurter Beckens (Hymenoptera, Apidae). Carinthia II, 171/91:275-348.

Warncke K. (1986) – Elf Bienenarten neu für Bayern (Hymenoptera, Apidae). Nachrichtenbl.Bayer.Entomol., 35(1):25-28.

Wierzejski A. (1874) – Dodatek do fauny błonkówek (Hymenoptera). Spraw. Kom. Fizyogr., 8:253-273.

APPEARANCE PERIODS, THE COURSE OF INCUBATION AND THE GLOBAL ECONOMIC IMPORTANCE OF THE BEES HYLAEUS FABRICIUS (HYMENOPTERA, APOIDEA, COLLETIDAE)

A. Ruszkowski, J. Gosek, M. Biliński, T. Pawlikowski, A. Kosior, J. Fijał, K. Kaczmarska, J. Wojdaszka

Summary

Statistics on the beginning and the end of the appearance period of 30 Hylaeus species were compiled based on own observations (1959-1995) and on the available literature. The times of the emergence of eight Hylaeus species in own rearing were stated. H. communis Nyl., H. pictipes Nyl. and H. brevicornis Nyl. emerged in incubation at 29°C after two weeks, but H. sinuatus (Schenck) – after three weeks.

Hylaeus species may be divided into six groups according to the time of their appearance:

  1. from the beginning or middle of May (H. brevicornis, H. communis); 2) from the end of May (H. gracilicornis Mor., H. signatus Pz., H. confusus Nyl., H. bisinuatus Först., H. hyalinatus Sm., H. gibbus Saund.); 3) from the beginning of June (H. cardioscapus Cock., H. pictipes, H. styriacus Först., H. nigritus F., H. rinki Gor., H. difformis Ev., H. pectoralis Först.); 4) from the middle of June (H. sinuatus, H. clypearis Schenck, H. variegatus (F.), H. angustatus Schenck, H. annularis Kirby); 5) from the end of June (H. punctatus Br., H. punctulatissimus Sm., H. moricei Friese); 6) from the beginning of July (H. cornutus Sm., H. gredleri Först., H. annulatus L.). A second generation occured only rarely.

Many Hylaeus species were potential pollinators: of Daucus (H. sinuatus, H. communis, H. gibbus, H. variegatus, H. brevicornis, H. gredleri, H. pictipes, H. styriacus, H. punctatus, H. cornutus), Allium (H. punctulatissimus, H. communis), Rubus (H. confusus, H. gibbus, H. difformis, H. rinki, H. communis), Melilotus (H. signatus, H. gibbus, H. variegatus, H. bisinuatus), and of Reseda (H. signatus). All the Hylaeus species should be protected.

<u>Keywords:</u> Hylaeus, solitary bees, incubation, fenology, pollination, carrot.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 260, tab. 3: „niz. śr. Polski” → niż. śr. Polski
  • s. 260, tab. 3: „3.7·13.7″ → 3.7-13.7
  • s. 263, piśmiennictwo: „Hylaeus fabricius” → Hylaeus Fabricius
  • s. 263, piśmiennictwo: „význanných” → významných
  • s. 264, piśmiennictwo: „Lotovskoj” → Litovskoj
  • s. 265, piśmiennictwo: „Klagefurter” → Klagenfurter
  • s. 265, streszczenie: „occured” → occurred
  • s. 265, streszczenie: „fenology” → phenology

Podobne wpisy