WPŁYW DWUTLENKU WĘGLA NA PSZCZOŁY ROBOTNICE
tekst: Wojciech Skowronek, Elbert R. Jaycox
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVIII, 1974 — Wojciech Skowronek, Elbert R. Jaycox
strona 107PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVIII GRUDZIEŃ 1974
Wojciech Skowronek
Oddział Pszczelnictwa IS
Elbert R. Jaycox
Department of Horticulture, University of Illinois USA
WSTĘP
Dwutlenek węgla jest powszechnie stosowanym środkiem przy usypianiu pszczół w różnego rodzaju badaniach naukowych, a niekiedy też w produkcji pasiecznej. Także w ulu pszczoły stykają się ze zmiennym, czasami dość wysokim stężeniem tego gazu. Wpływ dwutlenku węgla na pszczoły nie jest jeszcze dostatecznie poznany, niewiele wiadomo, jaką rolę pełni on w niektórych procesach życiowych rodziny pszczelej, takich jak rójka czy zimowanie.
Podejmując ten temat postawiono sobie za cel możliwie wszechstronne zbadanie wpływu dwutlenku węgla na pojedyńcze pszczoły, na ich działalność lotną, długowieczność i rozwój.
PRZEGLĄD LITERATURY
Zainteresowanie wpływem dwutlenku węgla na pszczoły robotnice rozpoczęło się z chwilą opublikowania przez Mackensena (1947) wyników badań nad wpływem tego gazu na matki, w których autor ten podał, że matki usypiane wcześniej rozpoczynają czerwić od nieusypianych.
*Praca finansowana była częściowo z funduszów National Science Fundation, przydzielonych Dr E. R. Jaycoxowi oraz z funduszów Illinois Agricultural Experiment Station.
strona 108Badania nad wpływem CO2 na pszczoły robotnice zapoczątkowane zostały przez Ribbandsa (1950) i Fyga (1950). Pierwszy z nich zajmował się przede wszystkim wpływem usypiania na działalność lotną i stwierdził, że dwutlenek węgla eliminuje albo poważnie osłabia tendencje pszczół do zbierania pyłku. Podobne wyniki uzyskał Simpson (1954). Ribbands (1950) stwierdził, że pszczoły usypiane w młodym wieku, wcześniej przystępują do pracy poza ulem a nie zajmują się wychowem czerwiu i produkcją wosku oraz, że krócej żyją, co tłumaczy jednak następstwem szybszego wyczerpania się pszczół pracą poza ulem a nie samym CO2.
Badania Austina (1955) prowadzone w warunkach laboratoryjnych wykazały, że dwutlenek węgla obniża długowieczność pszczół. Fyg (1950), badając zmiany wewnętrzne u pszczół po anestezji wykazał, że rozwój gruczołów gardzielowych, jajników i ciała tłuszczowego u takich pszczół ulega znacznemu osłabieniu.
We wszystkich cytowanych wyżej pracach koncentracja dwutlenku węgla, którym traktowano pszczoły, wynosiła 100% albo była bliska tego poziomu. Lacher (1967), stosując różne koncentracje stwierdził, że CO2 nie jest gazem obojętnym dla pszczół, wyczuwają one stężenie tego gazu i można je nawet tresować na różne stężenia. Najniższą wyczuwalną przez pszczoły koncentracją jest 0,45% CO2.
Nie stwierdzono, aby dwutlenek węgla miał jakiś ujemny wpływ na orientację pszczół i ich „pamięć” (Ribbands 1950, Simpson 1954, Medugorac 1967 i Medugorac i Lindauer 1967).
Poza badaniami nad wpływem dwutlenku węgla na pszczoły, robiono cały szereg badań nad wpływem tego gazu na inne owady (Brooks 1957, Edwards i Patton 1965, Edwards 1968 i Hooper 1970). We wszystkich pracach stwierdzono ujemny wpływ CO2 na rozwój i długowieczność osobników.
METODA
Doświadczenie prowadzono w latach 1971—72 na Wydziale Ogrodniczym Uniwersytetu Stanu Illinois w Urbanie, w Stanach Zjednoczonych.
Do doświadczeń brano młode, wygryzające się w cieplarce pszczoły, znakowano je czterema kolorami po 50 lub 100 pszczół i usypiano w dwutlenku węgla. Stosowano trzy dawki CO2 : 5 min, 10 min i 20 min, czwartą grupę stanowiły pszczoły kontrolne. Czas uśpienia mierzono od momentu ustania ruchów pszczół. Traktowane w ten sposób pszczoły podawano do rodzin znajdujących się w 10-cio ramkowych ulach lub małych 3-ramkowych ulikach obserwacyjnych. Poza usypianiem pszczół 0—1 dniowych, usypiano też pszczoły 10-cio i 20 dniowe.
strona 109Wykonano dwa powtórzenia z usypianiem pszczół w różnym wieku. W każdym powtórzeniu usypiane pszczoły poddawane były do trzech o jednakowej sile rodzin. Obserwacje lotu pszczół prowadzono od momentu, gdy poddane pszczoły osiągnęły wiek 5 dni a kończono gdy były 28-dniowe. W każdej rodzinie obserwowano lot codziennie przez 1 godz. W czasie obserwacji notowano: obecność znakowanych pszczół na wylotku, liczbę wylatujących pszczół, liczbę powracających do ula z pyłkiem i bez pyłku.
Do badań wpływu dwutlenku węgla na rozwój niektórych organów wewnętrznych pszczół, usypiano po 100 znakowanych młodych pszczół i wraz z taką samą liczbą znakowanych pszczół kontrolnych poddano do 3 rodzin, obsiadających 5—6 plastrów. W odstępach 7-dniowych między 7 i 35 dniem życia, brano po 15 pszczół każdej grupy z każdej rodziny i badano u nich rozwój gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego. Ponadto brano taką samą ilość pszczół 13-dniowych, którym wypreparowywano i utrwalano 4-ty sternit odwłokowy. Ze znajdujących się na tych sternitach gruczołów woskowych wykonywano trwałe preparaty histologiczne, w których następnie określano stopień rozwoju gruczołów woskowych. Poza badaniami w warunkach naturalnych prowadzono też badania laboratoryjne. W badaniach tych określano wpływ różnych dawek dwutlenku węgla na długość życia pszczół przetrzymywanych w cieplarce.
WYNIKI
WPŁYW RÓŻNYCH DAWEK CO2 NA PSZCZOŁY ROBOTNICE
Obserwacje wpływu różnych dawek CO2 na działalność lotną pszczół prowadzono w miesiącach czerwcu i sierpniu. Obserwowano w sumie około 12 tys. lotów pszczół znakowanych, w tym 12092 wylotów i 10991 powrotów do ula. Liczba wylatujących pszczół w poszczególnych dniach podana jest na wykresie 1 (Ryc. 1). W dniu rozpoczęcia obserwacji, gdy pszczoły osiągnęły wiek 5 dni obserwowano pojedyńcze wyloty pszczół usypianych. Najwięcej wyleciało usypianych przez 20 min, nieco mniej przez 10 min. a najmniej przez 5 min. Przez następnych 7 dni liczba wylatujących pszczół szybko zwiększała się ale w dalszym ciągu wylatywało tym więcej pszczół im dłużej poddane one były działaniu dwutlenku węgla. Szczyt aktywności lotnej osiągnęły pszczoły usypiane w wieku 10—12 dni. Po przekroczeniu wieku 13—14 dni liczba wylotów pszczół traktowanych CO2 zaczynała maleć. Najwyraźniej malała liczba pszczół usypianych przez 20 min. a najwolniej przez 5 min. Kolejność spadku aktywności lotnej była więc u pszczół usypianych w dwutlenku węgla taka sama jak w okresie narastania tej aktywności. Pierwsze wy-
strona 110
Ryc. 1. Wpływ różnych dawek dwutlenku węgla na pracę pszczół poza ulem. Effect of different doses of carbon dioxide on the foraging behaviour of bees A. Liczba pszczół wylatujących z ula. The number of bees leaving hive during 1-hour observation B. Procent pszczół powracających z pyłkiem Percentage of bees collecting pollen, all observations a) 20 min, b) 10 min, c) 5 min, d) Kontrolne, Control
loty pszczół kontrolnych odnotowano w wieku 6 dni ale do 9-go dnia życia wylotywało ich niewiele. W dalszych dniach aktywność lotna tych pszczół zwiększała się, najwięcej wylotów obserwowano u pszczół 18-dniowych. Od 16 dnia do końca obserwacji pszczół kontrolnych wylatywało więcej niż traktowanych CO2.
Widać więc, że usypianie młodych pszczół dwutlenku węgla powodowodowało wcześniejsze wylatywanie ich z ula. Okres aktywnego lotu kończył się jednak u tych pszczół wcześniej niż w kontrolnych. Zarówno przyspieszanie aktywności lotnej jak i jej spadek był tym szybszy im dłużej pszczoły poddawane były działania dwutlenku węgla.
Z ogólnej liczby 10991 obserwowanych powrotów pszczół do uli, w 3958 wypadkach powracały pszczoły z obnóżami pyłkowymi, stanowi to 36,1%. Stosunkowo najwięcej, bo 40,5% powrotów z pyłkiem obserwowano u pszczół kontrolnych (Ryc. 1), nieco mniej — 37,5% u pszczół usypianych przez 10 min, 33,3% u usypianych przez 5 min, a najniższy % powracających zbieraczek z pyłkiem — 32,6% był u pszczół usypianych w CO2 przez 20 min. Widać więc, że usypianie dwutlenkiem węgla powodowało nieznaczne osłabienie tendencji pszczół do zbierania pyłku, różnice te nie były jednak istotne (P > 0,05). Wysoko istotna okazała się natomiast zmienność w procencie pszczół powracających z pyłkiem w poszczególnych dniach obserwacji (P < 0,01). Zmieniające się warunki atmosferyczne i pożytkowe w poszczególnych dniach obserwacji powodowały,
strona 111że procent zbieraczek wracających z pyłkiem był bardzo różny. Różnice w tym procencie między kolejnymi dniami były nieraz wielokrotnie wyższe niż różnice między badanymi grupami i stąd mniejsza zmienność między grupami niż między dniami obserwacji.
Badanie długowieczności pszczół prowadzono w cieplarce, gdzie pszczoły umieszczano w klateczkach po 50 szt. Każde traktowanie wykonano w 5-ciu powtórzeniach. Karmiono pszczoły syropem cukrowym i ciastem miodowo-pyłkowym. W cieplarce utrzymywano temp. w granicach 30°C i wilgotność względną w granicach 60%. Przetrzymywane
Tabela 1 Długość życia pszczół przetrzymywanych w cieplarce po uśpieniu ich różnymi dawkami dwutlenku węgla The life span of caged bees after carbon dioxide anaesthesia
| Czas narkozy (min.) Exposure to CO2(min) | Liczba popowtórzeń Number of replications | Średnia długość życia, dni Mean length of life, days | Błąd średniej Standard error of mean |
|---|---|---|---|
| Kontrolne | 5 | 42,4 | ±6,21 |
| 5 | 5 | 34,6 | ±4,07 |
| 10 | 5 | 30,0 | ±1,38 |
| 20 | 5 | 26,0 | ±2,81 |
LSD0,05 = 14,9
w ten sposób pszczoły, usypiane w wieku 0—3 godz. różnymi dawkami dwutlenku węgla, żyły krócej od pszczół kontrolnych (Tab. 1). Długowieczność pszczół wyrażano dniem, w którym śmiertelność w próbie przekroczyła 50% (LD50). Pszczoły kontrolne żyły średnio 42,4 dnia, usypiane przez 20 min. — 26 dni, przez 10 min. — 30 dni i przez 5 min. — 34,6 dnia. Widać, że im dłużej były uśpione pszczoły tym bardziej skracała się długość ich życia.
Analiza statystyczna wykazała, że zmienność w długości życia pszczół, wywołana traktowaniem ich różnymi dawkami dwutlenku węgla, była istotna P < 0,05.
ZACHOWANIE SIĘ PSZCZÓŁ TRAKTOWANYCH CO2 W RÓŻNYM WIEKU
Badając wpływ dwutlenku węgla, podawanego pszczołom w różnym wieku, usypiano pszczoły przez 10 min. Z czterech grup poznakowanych pszczół, poddanych do rodzin obserwacyjnych, tylko w jednej były
strona 112pszczoły uśpione w wieku 0—1 dni. Pszczoły dwóch następnych grup wyłapywano w wieku 10 i 20 dni i po uśpieniu dawano z powrotem do rodzin.
Wszystkie wyniki podane na przedstawionych wykresach (Ryc. 2) pochodzą z tego samego doświadczenia, jednak dla jasności porównano oddzielnie każdą z grup pszczół traktowanych CO2 w różnym wieku z grupą kontrolną. Wykres pszczół traktowanych w wieku 0—1 dni i kontrolnych stanowią niejako powtórzenie poprzednich wyników. Dwutlenek węgla zwiększał i tu aktywność lotną młodych pszczół, jednak do 12—13 dnia liczba wylatujących pszczół była niewielka. Spowodowane to prawdopodobnie zostało mniej sprzyjającymi warunkami atmosferycznymi. Temperatura powietrza w okresie prowadzenia obserwacji wahała się w gra-

Ryc. 2. Działalność lotna pszczół usypianych dwutlenkiem węgla w różnym wieku Foraging behaviour of the bees treated with CO2 at different age Liczba pszczół wylatujących z uli a) kontrolnych, b) traktowanych CO2 The number of bees leaving hives a) control, b) CO2 treated Procent pszczół powracających z pyłkiem 1) kontrolnych, 2) traktowanych CO2 Percentage of bees collecting pollen 1) control, 2) CO2treated A. Usypianie w wieku 0—1 dni Treated at 0—1 day B. Usypianie w wieku 10 dni Treated at 10 days C. Usypianie w wieku 20 dni Treated at 20 days
strona 113nicach 16—21°C. W dalszych dniach lot pszczół kształtował się podobnie jak w poprzednim doświadczeniu.
Procent powracających zbieraczek z pyłkiem był wśród pszczół usypianych nieco wyższy nawet jak u kontrolnych.
Usypianie pszczół w wieku 10 dni (Ryc. 2) powodowało początkowo podobny efekt. Wprawdzie w pierwszym dniu po uśpieniu pszczoły w ogóle nie wylatywały, ale w następnych dniach następowało znaczne zwiększenie ich aktywności lotnej w stosunku do pszczół kontrolnych. Po 5 dniu od chwili usypiania następowało gwałtowne zmniejszenie się liczby pszczół wylatujących. U tych pszczół tendencja do zbierania pyłku została poważnie ograniczona. W okresie między 10 i 25 dniem życia 40,8% pszczół kontrolnych powracało z pyłkiem a pszczół traktowanych w tym samym czasie tylko 7,7%. Traktowanie pszczół CO2 w wieku 20 dni (Ryc. 2) nie powodowało już zwiększenia aktywności lotnej, przeciwnie wylatywało ich znacznie mniej niż kontrolnych. Po 2—3 dniowym w miarę intensywnym locie następował gwałtowny spadek liczby pszczół wylatujących. Pszczoły usypiane w wieku 20 dni w ogóle nie zbierały pyłku, gdy w tym samym okresie 33,9% pszczół nieusypianych powróciło do uli z pyłkiem.
WPŁYW CO2 NA ROZWÓJ NIEKTÓRYCH NARZĄDÓW WEWNĘTRZNYCH PSZCZÓŁ ROBOTNIC
Pszczoły traktowano dwutlenkiem węgla w wieku 0—1 dni, usypiając je na 20 min. Stopień rozwoju gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego określano w sposób szacunkowy wg skal podanych przez Maurizio (1954). Dla gruczołów gardzielowych skale te nieco zmodyfikowano, wprowadzając zamiast 4 stopni 5, podobnie jak dla ciała tłuszczowego. Zgodnie z tymi skalami maksymalny rozwój gruczołów lub ciała tłuszczowego określano stopniem 5 a minimalny 1. Podane w tabeli 2 liczby są średnimi z 45 pomiarów.
Najlepiej rozwinięte gruczoły gardzielowe miały pszczoły 7-dniowe. Z 45 przebadanych pszczół kontrolnych zaledwie 3 miały gruczoły określone stopniem 4, wszystkie pozostałe miały gruczoły rozwinięte w maksymalnym stopniu. Średni stopień rozwoju u tych pszczół wynosił 4,98. Maksymalnie rozwinięte gruczoły u pszczół usypianych stwierdzono tylko u około ich 30%. Średni stopień rozwoju — 3,58 był więc o prawie 1,5 stopnia niższy od kontrolnych.
Także u 14 dniowych pszczół kontrolnych większość miała bardzo dobrze rozwinięte gruczoły, natomiast u traktowanych CO2 gruczoły określone stopniem 5 miały, tylko 3 pszczoły. U pszczół starszych 21 i 28 dniowych gruczoły były coraz mniejsze, ale w dalszym ciągu znacznie lepiej rozwinięte były u pszczół kontrolnych. W wieku 35 dni około po-
strona 114Tabela 2 Rozwój gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego wyrażany 5-cio stopniową skalą u pszczół traktowanych przez 20 min. dwutlenkiem węgla Average stage of development of hypopharyngeal glands and fat-bodies of bees after 20 min. carbon dioxide anaesthesia
| Wiek pszczół Age of bees | Gruczoły gardzielowe Hypopharyngeal glands: traktowane CO2 CO2 — treated | Gruczoły gardzielowe Hypopharyngeal glands: kontrolne Control | Ciało tłuszczowe Fat — bodies: traktowane CO2 CO2 — treated | Ciało tłuszczowe Fat — bodies: kontrolne Control |
|---|---|---|---|---|
| 7 | 3,58±0,197 | 4,98±0,023 | 3,35±0,091 | 4,33±0,074 |
| 14 | 2,51±0,167 | 4,73±0,080 | 3,09±0,089 | 4,41±0,087 |
| 21 | 1,84±0,114 | 3,22±0,195 | 3,07±0,080 | 3,82±0,073 |
| 28 | 2,18±0,116 | 2,35±0,128 | 2,89±0,091 | 3,15±0,100 |
| 35 | 1,43±0,124 | 1,64±0,072 | 2,38±0,159 | 2,53±0,075 |
łowy pszczół i traktowanych CO2 i kontrolnych miały gruczoły określane stopniem 1.
Zawartość ciała tłuszczowego u pszczół wraz z wiekiem zmniejszała się. Podobnie jak przy gruczołach gardzielowych, dwutlenek węgla obniżał także w poważnym stopniu rozwój ciała tłuszczowego, różnice nie były jednak tak wyraźne (tab. 2).
Jako miernik stopnia rozwoju gruczołów woskowych przyjęto wysokość komórek woskotwórczych. Wysokość tych komórek zmierzono u 38 pszczół kontrolnych i 40 pszczół usypianych w CO2. Uzyskane wyniki pomiarów zebrano w klasy o rozpiętości 10 μ każda (Ryc. 3).

Ryc. 3. Wysokość komórek woskotwórczych w gruczołach woskowych u 13-dniowych pszczół traktowanych i nietraktowanych dwutlenkiem węgla. Hight of wax gland cells of 13-day — old bees with and without carbon dioxide anaesthesia a) pszczoły kontrolne control bees b) traktowane CO2 Co2 treated
strona 115Wśród pszczół kontrolnych najwięcej było takich, które miały gruczoły woskowe o wysokości od 50—60 μ. Nie było pszczoły, której gruczoły woskowe nie przekroczyłyby 20 μ wysokości a u jednej pszczoły stwierdzono gruczoły o wysokości ponad 80 μ. Ponad połowę pszczół usypianych (60%) miało gruczoły niższe niż 10 μ. Pozostałe klasy, z wyjątkiem klasy od 30—40, w której było 6 pszczół, reprezentowane były przez pojedyńcze pszczoły. Najwyższą wysokością odnotowaną w tej grupie było 62,0 μ.
Widać więc, że dwutlenek węgla wyraźnie hamował rozwój gruczołów woskowych.
DYSKUSJA
Wyniki badań wpływu dwutlenku węgla na aktywność lotną pszczół tylko częściowo potwierdziły obserwacje Ribbandsa (1950) i Austina (1955). Wzrost aktywności następuje tylko wtedy, gdy usypiane są młode pszczoły, nie starsze jak 10 dni. Traktowanie pszczół starszych powodowało odmienny skutek, zmniejszała aktywność lotną.
Wg Ribbandsa (1950) i Simpsona (1954) dwutlenek węgla ogranicza albo zupełnie eliminuje tendencję pszczół do zbierania pyłku. Jednak i tutaj występowanie tego zjawiska uzależnione jest od wieku w jakim pszczoły są usypiane. Ograniczenie następuje wtedy, gdy usypiane są pszczoły starsze, a u takich pszczół autorzy ci obserwowali zbiór pyłku. Zupełne eliminowanie tendencji do zbierania pyłku zaobserwowano u pszczół, które usypiane były w wieku 20 dni. Nie stwierdzono natomiast takiego ograniczenia po uśpieniu pszczół 0—1 dniowych. Zmniejszanie się w starszym wieku liczby pszczół wylatujących, traktowanych uprzednio dwutlenkiem węgla, należy tłumaczyć zmniejszaniem się ich liczby, wywołanym obniżeniem długowieczności tych pszczół. Tłumaczenie Ribbandsa (1950), jakoby większa śmiertelność pszczół usypianych w CO2 była nie wynikiem samego działania dwutlenku węgla a była spowodowana wcześniejszym przystąpieniem pszczół do pracy poza ulem i tym samym narażania na różne niebezpieczeństwa, jakie spotkać mogą pszczoły zbieraczki, nie wydaje się być słuszne. Zaprzeczają temu wyniki badań długowieczności pszczół usypianych w dwutlenku węgla, prowadzone w warunkach laboratoryjnych, w których pszczoły usypiane żyły istotnie krócej. Na podstawie szybkiego zmniejszania się liczby lotów pszczół, usypianych w starszym wieku należy sądzić, że śmiertelność pszczół usypianych jest tym większa im starsze pszczoły poddawane są działaniu tego gazu.
Obserwacje niektórych autorów o wstrzymaniu produkcji wosku u pszczół usypianych w dwutlenku węgla potwierdzono, badając rozwój gruczołów woskowych. Gruczoły woskowe o wysokości komórek poniżej 10 μ można uważać za gruczoły znajdujące się w stadium spoczynku
strona 116(Skowronek 1973), zgodnie z tym 60% pszczół traktowanych CO2 w ogóle nie produkowało wosku a u większości z pozostałych 40% produkcja osiągnęła bardzo niski poziom.
W doświadczeniach Jaycoxa i innych (1973) u pszczół, którym wstrzykiwano substancje działające podobnie jak hormon młodzieńczy, występowały zmiany w zachowaniu się podobne do zmian obserwowanych po CO2. Pszczoły pod wpływem tych substancji wcześniej przystępowały do pracy poza ulem, ulegał zahamowaniu rozwój ich gruczołów gardzielowych i następowało obniżenie ich długowieczności. Wyniki te nasuwają przypuszczenie, że usypianie pszczół w dwutlenku węgla powoduje wzrost aktywności Corpora allata i zwiększanie wydzielania przez nie hormonu młodzieńczego. Przypuszczenia te należałoby sprawdzić w dalszych badaniach.
STRESZCZENIE WYNIKÓW I WNIOSKÓW
- Pszczoły robotnice usypiane dwutlenkiem węgla w wieku 0—1 dni przystępowały wcześniej do pracy poza ulem od pszczół nieusypianych. Przyspieszenie to było tym wyraźniejsze im dłużej pszczoły poddawane były działaniu dwutlenku węgla. Młode pszczoły traktowane CO2 zbierały nieco mniej pyłku od kontrolnych, różnice były jednak nieistotne.
- Usypianie dwutlenkiem węgla powodowało istotne (P < 0,05), proporcjonalne do czasu narkozy skrócenie długości życia pszczół.
- Traktowanie pszczół dwutlenkiem węgla w wieku 10 dni powodowało początkowo wzrost ich aktywności lotnej jednak po 4—5 dniach liczba wylatujących z uli pszczół gwałtownie malała. Tendencja do zbierania pyłku była u tych pszczół wyraźnie redukowana. Usypianie pszczół w wieku 20 dni obniżało ich aktywność lotną i zupełnie eliminowało zbieranie przez nie pyłku.
- Usypianie pszczół dwutlenkiem węgla hamowało rozwój gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego. Także gruczoły woskowe u około 60% traktowanych CO2 pszczół zupełnie nie rozwijały się, u pozostałych osiągnęły bardzo niski stopień rozwoju.
Pragniemy wyrazić uprzejme podziękowanie Panu Prof. dr Szczepanowi A. Pieniążkowi i Panu Prof. dr Leonowi Bornusowi za ułatwienie w wykonaniu tych badań przez skierowanie W. Skowronka do Stanów Zjednoczonych a także Church of the Brethren Service Exchange Programs za zorganizowanie tam jego pobytu.
strona 117LITERATURA
Austin, G. H. (1955) — Effect of carbon dioxide anaesthesia on bee behaviour and expectation of life. Bee Wld 36(3) : 45—47
Brooks, M. A. (1957) — Growth-retarding effect of carbon-dioxide anaesthesia on the German cockroach. J. insec. Physiol. 1, 76—84
Edwards, L. J. (1968) — Effects of carbon dioxide anaesthesia on the larval growth of the corn earworm. J. econ. Ent. 61, 990—992
Edwards, L. J., Patton, R. L. (1965) —Effects of carbon dioxide anaesthesia on the house cricket, Acheta domestica (Orthoptera: Gryllidae). Ann. entomol. Soc. Amer. 58, 828—832
Fyg, W. (1950) — Beobachtung über die Wirkungen der Kohlensäure-Narkose auf Arbeitsbienen. Schweiz. Bienenztg. 73, 174—184
Hooper, G. H. S. (1970) — Use of carbon dioxide, nitrogen, and cold to immobilize adults of the Mediterranean fruit fly. J. econ. Ent. 63, 1962—1963
Jaycox, E. R., Skowronek, W., Guynn, G. (1974) — Behavioral changes in worker honey bees (Apis mellifera) induced by injections of a juvenile hormone mimic. Ann. entomol. Soc. Amer. 67, 529—533
Lacher, V. (1967) — Verhaltungsreaktionen der Bienenarbeiterin bei Dressur auf Kohlendioxid. Z. vergl. Physiol. 54, 75—84
Mackensen, O. (1947) — Effect of carbon dioxide on initial oviposition of artificially inseminated and virgin queen bees. J. econ. Ent. 40, 344—349
Maurizio, A. (1954) — Pollenernährung und Lebensvorgänge bei der Honigbiene (Apis mellifica L.). Landw. Jahrb. Schweiz. 68, 115—182
Medugorac, I. (1967) — Orientierung der Bienen in Raum und Zeit nach Dauernarkose. Z. Bienenforsch. 9, 105—119
Medugorac, I., Lindauer, M. (1967) — Das Zeitgedächtnis der Bienen unter dem Einfluss von Narkose und von sozialen Zeitgebern. Z. vergl. Physiol. 55, 450—474
Ribbands, C. R. (1950) — Changes in the behaviour of honey-bees following their recovery from anaesthesia. J. Exp. Biol. 27, 302—310
Simpson, J. (1954) — Effects of some anaesthetics on honeybees: nitrous oxide, carbon dioxide, ammonium nitrate smoker fumes. Bee Wld. 35, 149—155
Skowronek, W. (1973) — Rozwój gruczołów woskowych u pszczoły miodnej różnych ras. Pszczeln. Zesz. Nauk. 17, 1—9
ВЛИЯНИЕ ДВУОКИСИ УГЛЕРОДА НА РАБОЧИХ ПЧЕЛ
Войцех Сковронек и Е. Р. Джейкокс
Резюме
Изучали влияние усыпления пчел двуокисью углерода на их лётную деятельность, долговечность и развитие некоторых внутренних органов. Для исследований брали пчел разного возраста и применяли разные дозыдвуокиси углерода. Исследования вели на факультете Садоводства Университета в Иллинойс в С.Ш.А.
Пчелы, которых усыплыли двуокисью углерода, начинали работать в поле раньше чем контролные. Момент перехода пчел в лётную стадию ускорялся тем более, чем долше продолжался наркоз.
strona 118Воздействие двуокисью углерода на пчелы в возрасте 10 дней в значительной степени ограничивало у них тенденцию к собиранию пыльцы, а у пчел в возрасте 20 дней совершенно ее подавляло. Усыпление 10-дневных пчел только незначительно увеличивало число вылетающих пчел, а 20-дневных заметно понижало активность полетов.
Двуокись углерода существенным образом обнижала долговечность пчел; продолжательность жизни была обратно пропорциональна продолжительности наркоза.
Развитие глоточных и восковых желез и жирового тела у пчел, которые подвергались усыплению, в значительной степени задерживалось.
EFFECT OF CARBON DIOXIDE ON THE HONEYBEE WORKERS
W. Skowronek, E. R. Jaycox
Summary
Worker honey bees, emerged in an incubator, were marked with four colors when 0—24 hours old. They were subjected, in groups of 50 or 100, to carbon dioxide anaesthesia for 5,10, and 20 minutes, timed after complete cessation of movement. Treated and control bees were introduced to three 10-comb hives (first experiment) or to 3-comb, glass-sided observation hives (second experiment). Observations at each colony were made for one hour each day, beginning when the bees were 5 days old and concluding when they were 28 days old. The number of marked bees leawing the hive was recorded, together with the numbers returning from flights with or without pollen. Similar observations were also made on worker bees anaestetized when 10 and 20 days old.
The development of hypopharyngeal glands and fat body in control and CO2-treated bees was rated when they were 7, 14, 21, 28, and 35 days old. Wax gland development was measured when the bees were 13 days old. The longevity of workers caged in an incubator was determined after they were anaesthetized for 5, 10, and 20 minutes with carbon dioxide.
Results were as follows: 1) Bees treated with carbon dioxide began to forage sooner than untreated bees (Fig. 1). Flight began at a aslightly earlier age and increased more rapidly with increased periods of exposure to carbon dioxide. A slight but nonsignificant reduction in pollen collection was observed among treated bees (Fig. 1).
- The longevity of workers anaesthetized with carbon dioxide was reduced in direct relation to increasing exposure (P < 0,05) (Table 1).
- Workers subjected to carbon dioxide when 10 days old initially increased their flight activity but the number leaving the hive decreased rapidly after 4—5 days (Fig. 2). Pollen gathering was markedly reduced. Anaesthesia of 20-day-old workers decreased their flight activity and completely eliminated pollen collection (Fig. 2).
- The hypopharyngeal glands and fat body of young workers retrogressed after treatment with CO2 (table 2). The wax glands failed to develop in 60% of the treated bees (Fig. 3).
Our results indicate that both the duration of exposure to carbon dioxide and the age of the bee at treatment influence the behavioral and physiological response by the bees. Repeated exposures may modify the responses in other ways and should be studied.
strona 119The similarity in responses by worker bees to injections of a juvenile-hormone mimic (Jaycox, et al 1973) and to carbon dioxide suggests that the endocrine system is affected, particularly secretion by the corpora allata.
ACKNOWLEDGEMENTS
We wish to thank Profs. S. A. Pieniążek and L. Bornus and the Church of the Brethren Service Exchange Program for making possible Dr. W. Skowronek’s work at the University of Illinois. The study was supported in part by a National Science Foundation Grant to Dr. Elbert R. Jaycox, and by funds from the Illinois Agricultural Experiment Station.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 107, przypis: „Fundation” → Foundation
- s. 110: „wylotywało” → wylatywało
- s. 110: „powodowodowało” → powodowało
- s. 110: „poddawane były działania dwutlenku węgla” → poddawane były działaniu dwutlenku węgla
- s. 111, tab. 1: „Liczba popowtórzeń” → Liczba powtórzeń
- s. 114, ryc. 3: „Hight” → Height
- s. 114, ryc. 3: „Co2 treated” → CO2 treated
- s. 117, streszczenie: „дозыдвуокиси” → дозы двуокиси
- s. 117, streszczenie: „усыплыли” → усыпляли
- s. 117, streszczenie: „контролные” → контрольные
- s. 117, streszczenie: „долше” → дольше
- s. 118, streszczenie: „продолжательность” → продолжительность
- s. 118, Summary: „leawing” → leaving
- s. 118, Summary: „anaestetized” → anaesthetized
- s. 118, Summary: „a aslightly” → a slightly
