NEKTAROWANIE, ZAPYLANIE I PLONOWANIE KILKU ODMIAN LUCERNY

tekst: Bolesław Jabłoński

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVII, 1973 — Bolesław Jabłoński

strona 111

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVII GRUDZIEŃ 1973

Bolesław Jabłoński

Oddział Pszczelnictwa IS

WPROWADZENIE

Z licznych badań wynika (m. in. Pankiva i Boltona 1965, Mollera Nielsena i współautorów 1966, Jelinowskiej i Skrzyniarz 1970), że istnieją duże różnice w plonowaniu lucerny nasiennej, zarówno między jej liniami hodowlanymi i klonami, jak też między odmianami i populacjami. W identycznych warunkach glebowo-agrotechnicznych i przy należytej ochronie przed szkodnikami, większą ilość nasion na jednostce powierzchni może wytwarzać ta odmiana czy populacja, która lepiej wiąże strąki i nasiona z zapylonych kwiatów, względnie która jest chętniej oblatywana przez owady i dzięki temu lepiej zapylana. Wielu naukowców obserwowało znaczne różnice w intensywności oblotu lucerny przez owady pszczołowate, przy czym np. Ancifierowa (1957) wiąże lepszy oblot lucerny przez owady z obfitszym jej nektarowaniem, Kulijew i Asłanow (1959) z lepszym nektarowaniem i ogólnie większą atrakcyjnością kwiatów, a Kropačova (1963, 1966) raczej z wyższą koncentracją cukrów w nektarze. Niektórzy autorzy (Pedersen 1953, Pankiv i Bolton 1965) nie stwierdzili natomiast zależności między obfitością nektarowania lucerny a ilością wytwarzanych przez nią nasion.

W naszych polskich warunkach przeprowadzono dotychczas obszerne badania w zakresie oceny krajowych i wielu zagranicznych odmian lucerny, z uwzględnieniem licznych cech użytkowych (Jelinowska 1963, Jelinowska i Skrzyniarz 1970), do zdolności kiełkowania pyłku włącznie (Cebrat 1967, 1973, Tomaszewski i Kuraczyk 1968, Jelinowska 1968, 1973, Tomaszewski i Jodko 1971). Brakowało tylko zbadania nektarowania i zapylania kwiatów przez owady. Celem niniejszej pracy było niejako uzupełnienie tej luki. Oprócz

strona 112

nektarowania i oblotu lucerny przez owady zapylające wzięto pod uwagę również inne cechy, które powinny pomóc bardziej dogłębnie przeanalizować zagadnienie plonowania tej rośliny.

METODYKA

Miejsce i sposób zakładania doświadczeń. Badania przeprowadzono w Puławach, w latach 1968—1970, na lucernie w drugim roku po zasiewie. Doświadczenia zakładano na glebie bielicowej lekkiej (klasa — IV, kompleks rolniczy — żytni dobry, pH oznaczone w 1 n KCl — 5,2—6,3).

Przedplonem dla lucerny w roku 1967 były ziemniaki, a w latach 1968 i 1969 — mieszanki pastewne strączkowych z roślinami miododajnymi. Przed siewem lucerny na wiosnę glebę najpierw wapnowano (1000 kg wapna palonego na 1 ha), a następnie nawożono solą potasową (100 kg K2O na 1 ha), superfosfatem (100 kg P2O5 na 1 ha) i saletrzakiem (20 kg N ną 1 ha).

Siew wykonano w połowie kwietnia, siewnikiem w rzędy co 33 cm, bez rośliny ochronnej, zużywając około 8 kg nasion na 1 ha. Pielęgnacja zasiewów ograniczała się do dwukrotnego pielenia i motyczenia. Następnego roku wiosną stosowano jednorazowo bronę i opielacz w międzyrzędziach. Zabiegów ochrony roślin nie stosowano.

W badaniach uwzględniono 5 najlepszych polskich odmian lucerny (Ewa, Grimma, Kleszczewska, Miechowska i Piaskowa). Nasiona (materiał mateczny lub superelita) zakupiono bezpośrednio w placówkach hodowli tych odmian.

Doświadczenia zakładano według metody bloków losowanych, w 4 powtórzeniach. Powierzchnia pojedynczego poletka wynosiła w roku 1968 100 m2, a w latach 1969 i 1970 po 20 m2 (przy wymiarach w pierwszym roku badań 2 m × 50 m, a w drugim i trzecim — 2 m × 10 m).

Połowę każdego podzielonego wzdłuż poletka (3 rządki — około 1 m szerokości) pzreznaczano na zbiór nasion z pierwszego pokosu, a drugą połowę — z drugiego. W tej drugiej części pierwszy odrost zielonej masy koszono na siano przed kwitnieniem, tj. 5.VI w 1968 r., 7.VI w 1969 r. i 3.VI w 1970 r.

Sposób wykonania obserwacji i pomiarów. Badaniami objęto ponad 20 różnych cech. Liczbę roślin na 1 m2 ustalano w drodze liczenia ich po skoszeniu pierwszego odrostu na zielono. Za początek kwitnienia przyjmowano moment, gdy na 1 m2 zakwitło już około 30 kwiatostanów, a za koniec kwitnienia — gdy tyleż kwiatostanów jeszcze kwitło. Zbioru I pokosu dokonywano 29.VIII w 1968 r., 18.VIII w 1969 r., 25.VIII w 1970 r., a pokosu II w kolejnych latach — 4.X, 24.IX i 30.IX.

Tuż przed zbiorem nasion pobierano z 1 m2 każdego poletka próby roślin, które następnie w laboratorium analizowano dla określenia wysokości

strona 113

porostu, liczby pędów płodnych i płonnych, stopnia rozgałęzienia pędów płodnych oraz liczby kwiatostanów i strąków. Liczbę kwiatów w kwiatostanie określano dla każdego poletka na podstawie 100 losowo wziętych kwiatostanów w okresie masowego kwitnienia lucerny, a liczbę kwiatów na 1 m2 obliczano z liczby kwiatostanów i liczby kwiatów w kwiatostanie.

Nektarowanie badano metodą pipetową (Demianowiczowa i inni 1960) przez 6 dni w okresie pełni kwitnienia każdego pokosu. Ze względu na charakter doświadczeń (ocena i porównanie odmian) nektar pobierano z kwiatów izolowanych 3 dni, począwszy od chwili ich rozkwitnięcia. Wartości te posłużyły też do obliczania wydajności cukrowej.

Obserwacje oblotu lucerny przez owady zapylające wykonywano w ciągu całego okresu kwitnienia obu pokosów. Polegały one na liczeniu codziennym między godziną 10 a 15 na każdym poletku wszystkich pracujących pszczół miodnych, samic pszczół samotnic oraz matek i robotnic trzmieli.

Dla zbadania stopnia zawiązywania strąków i nasion zaznaczano etykietami codziennie w okresie kwitnienia na każdym poletku pierwszego i drugiego pokosu lucerny po kilka do kilkunastu świeżo otwartych (zapylonych) kwiatów. Tuż przed koszeniem lucerny, zawiązane z zaznaczonych kwiatów strąki zbierano wraz z etykietami, a następnie w laboratorium materiał analizowano w celu ustalenia procentu zawiązanych strąków i liczby nasion w strąku.

Powierzchnia poletek do określenia plonu nasion wynosiła w latach 1968 i 1969 10 m2, a w roku 1970 — 5 m2. Zieloną masę ważono natomiast zawsze z całych poletek. Ciężar 1000 nasion oznaczano w zwykły sposób, ważąc 4 razy po 100 nasion i uzyskaną z tych ważeń wartość średnią mnożąc przez 10.

Sposób opracowania i przedstawienia wyników. Wyniki opracowano statystycznie metodą analizy wariancji — przypadek bloków losowanych. Ze względu na to, że z samych zestawień widoczne były bardzo duże różnice między pokosami oraz brak interakcji odmiany × pokosy, każdy pokos rozpatrywano oddzielnie. Zgodnie z układem doświadczeń dokonano syntezy wyników z 3 lat, w której lata potraktowano jako czynnik losowy. Do porównania średnich użyto testu Duncana, przy poziomie wiarogodności — 0,05.

Ponieważ dla żadnej z ponad 20 badanych cech, zarówno w I, jak i w II pokosie, nie stwierdzono istotnej interakcji odmiany × lata, przeto odmiany scharakteryzowano na podstawie średnich z 3 lat, podając w tabelach tylko bardziej zróżnicowane i najważniejsze wyniki.

Oprócz porównania odmian zdecydowano rozpatrzeć również reakcję lucerny I i II pokosu na układ warunków pogody w poszczególnych latach, na podstawie średnich z 5 odmian. W przypadku lucerny jest to uzasadnione bardziej niż w przypadku innych roślin, ponieważ — jak powszechnie

strona 114

wiadomo — występują tu ogromne wahania w plonie nasion zależnie od roku i pokosu.

Wyniki przedstawiono tabelarycznie. Podane w tabelach obok liczb litery a, b, c oznaczają kolejne klasy wielkości średnich różniących się istotnie, a cyfry przy literach 1, 2, … 5 porządkują średnie wewnątrz klasy według ich wielkości. Średnie należące do dwu klas oznaczono literami tych klas z podaniem kolejności wewnętrznej: a4b1 oznacza czwarty plon co do wielkości w klasie a i nie różniący się jeszcze istotnie względem pierwszego plonu w klasie b. Przy porównywaniu średnich pokosy należy traktować oddzielnie.

WARUNKI POGODY W LATACH BADAŃ

Dane meteorologiczne (tab. 1) pochodzą z Zakładu Meteorologii IUNG w Puławach, z punktu obserwacyjnego odległego około 2 km od pól, na których prowadzono omawiane doświadczenia z lucerną.

Sumy opadów w okresach kwitnienia i dojrzewania lucerny (od 1.VI do 30.IX) wynosiły w 1968 r. — 304 mm, w 1969 r. — 177 mm, a w 1970 r. — 263 mm. W porównaniu ze średnią wieloletnią, stanowiącą dla tego okresu w Puławach 279 mm, były one w pierwszym roku badań znacznie wyższe od normy, w drugim — znacznie niższe, a w trzecim — zbliżone do normy.

Tabela 1 Rozkład temperatury i opadów w okresie kwitnienia lucerny i dojrzewania jej nasion Some meteorological data from the period of flowering and seed setting of alfalfa

Rok / Year Czerwiec / June: 1 Czerwiec / June: 2 Czerwiec / June: 3 Lipiec / July: 1 Lipiec / July: 2 Lipiec / July: 3 Sierpień / August: 1 Sierpień / August: 2 Sierpień / August: 3 Wrzesień / September: 1 Wrzesień / September: 2 Wrzesień / September: 3
Temperatura w °C (średnie dekadowe) / Temperature in °C (decade means)
1968 18 21 17 20 16 15 19 16 19 18 13 10
1969 14 20 18 18 17 21 19 17 15 14 15 11
1970 16 16 20 19 17 17 20 16 16 14 15 8
x̄ 17,1 18,7 17,5 13,6
Opady w mm (sumy dekadowe) / Rainfals in mm (decade total)
1968 30 24 62 0 27 74 3 9 8 11 12 32
1969 26 8 8 23 24 7 0 33 38 0 5 5
1970 11 27 15 8 73 6 33 13 5 35 30 7
x̄ 74,4 87,6 73,7 51,0

x̄ — Srednie wieloletnie — Average of many years

strona 115

W roku 1968 główna masa deszczu spadła w czerwcu, przy dość wysokiej temperaturze oraz w drugiej połowie lipca, przy temperaturze znacznie niższej od przeciętnej wieloletniej. Ubogi w opady sierpień i początek września były ciepłe.

W 1969 r. miesiące letnie, z wyjątkiem sierpnia, charakteryzowały się znacznie niższymi od przeciętnej sumami opadów, a temperatura utrzymywała się w pobliżu normy lub (w drugiej połowie czerwca oraz w końcu lipca i początku sierpnia) nieco powyżej.

Rozkład opadów w roku 1970 był stosunkowo równomierny, tylko prawie cała lipcowa porcja deszczu spadła w środku miesiąca. Wrzesień miał opadów nieco powyżej normy. Z wyjątkiem cieplejszych okresów w końcu czerwca i w początku lipca oraz na początku sierpnia i w połowie września, temperatura tego lata utrzymywała się na niższym poziomie od przeciętnej wieloletniej.

Średnia temperatura w okresie od połowy czerwca do końca lipca, tj. w czasie kwitnienia lucerny pokosu I, wahała się w latach badań nieznacznie — od 17,4—18,8°C. O jeden zaledwie stopień niższa była średnia temperatura w okresie dojrzewania I pokosu lucerny (od połowy lipca do końca września), który odpowiadał też mniej więcej okresowi kwitnienia lucerny pokosu II. Natomiast w okresie dojrzewania lucerny pokosu II (od połowy sierpnia do końca września), średnia temperatura w latach badań była niższa — wynosiła tylko 13,8—15,2°C. Sumy opadów w omawianych okresach kształtowały się bardzo różnie, od 70 do 190 mm.

WYNIKI

PRZEBIEG KWITNIENIA LUCERNY

Nie stwierdzono większych różnic w datach zakwitania i przekwitania badanych odmian lucerny z wyjątkiem tego, że pierwsze kwiaty u odmiany Miechowskiej poajwiały się o kilka dni wcześniej niż u pozostałych odmian (Ewa, Grimma, Kleszczewska, Piaskowa) i to zarówno w pierwszym (I) jak i w drugim (II) pokosie.

Ogólnie biorąc, lucerna pokosu I zakwitała około połowy czerwca (ryc. 1.). Późniejsze zakwitnięcie jej w roku 1970 należy tłumaczyć niższą niż w latach poprzednich temperaturą w kwietniu i w maju. Koniec kwitnienia I pokosu wypadł w ostatnich dniach lipca.

Przy zwyczajnym terminie koszenia pierwszego odrostu zielonki w czerwcu, drugi odrost (nasienny) zakwitał około połowy lipca. Na wcześniejsze jego zakwitnięcie w roku 1968 wpłynęły niewątpliwie wyższe temperatury, jakie występowały w połowie czerwca i na początku lipca. Koniec kwitnienia pokosu II wypadał około 25 sierpnia.

Niezależnie od odmiany długość okresu kwitnienia lucerny I pokosu wynosiła około 40 dni, a lucerny pokosu II około 35 dni. Dłuższe kwitnienie

strona 116

II pokosu w roku 1968 należy tłumaczyć głównie niższą temperaturą w drugiej połowie lipca, a wyższą w ostatniej dekadzie sierpnia i w pierwszej dekadzie września. W pewnym stopniu mógł się przyczynić do tego duży zapas wilgoci w glebie, pochodzący z obfitych czerwcowych i lipcowych deszczów.

Ryc. 1. Pora kwitnienia I i II pokosu lucerny w latach 1968—1970
Ryc. 1. Pora kwitnienia I i II pokosu lucerny w latach 1968—1970 Flower date of alfalfa of I and II cuts in 1968—1970 Yeare

CHARAKTERYSTYKA POROSTU LUCERNY

W celu scharakteryzowania porostu badanych odmian lucerny wzięto pod uwagę następujące cechy: liczbę roślin na 1 m2, wysokość roślin, liczbę pędów płodnych i płonnych na 1 m2, liczbę kwiatów w kwiatostanie i na 1 m2 (tab. 2). Dla większości tych cech nie stwierdzono istotnych różnic między odmianami. Udowodnione różnice wystąpiły tylko w wysokości roślin. Zarówno w pierwszym jak i w drugim pokosie Ewa była na ogół niższa od pozostałych odmian, a Grimma nieco wyższa. Można się dopatrywać pewnej tendencji do nieco słabszego przerastania przez odbijające z szyjki korzeniowej płonne pędy odmiany Grimma w pokosie I oraz do nieco mniejszej liczby wytwarzanych kwiatów na 1 m2 przez lucernę Kleszczowską w obydwu pokosach.

Pomimo jednakowej ilości wysiewu nasion, liczba roślin na 1 m2 była w 1968 r. znacznie mniejsza niż w dwu późniejszych latach (tab. 3), o czym zadecydowały warunki w okresie wschodów. Można jednak śmiało przyjąć, że różnice między latami w liczbie roślin na jednostce powierzchni nie mogły mieć wpływu na najważniejsze cechy, decydujące o plonie nasion lucerny.

Na dobre wyrośnięcie roślin lucerny (ponad 1 m wysokości) w roku 1968 wpłynęły zapewne obfite opady, tak jak niedostatek deszczu

strona 117

Tabela 2 Niektóre dane o poroście lucerny (średnie dla odmian z lat 1968—1970) Botanical data of alfalfa plant (average for varieties from the years of 1968 to 1970)

Pokos / Cut Odmiana / Variety Wysokość roślin w cm / High of plants in cm Liczba pędów płonnych na 1 m2 / Number of infertile buds on the surface of 1 m2 Liczba kwiatów na 1 m2 w tys. szt. / Number of flowers on the surface of 1 m2 in thousandes
I Ewa 99,5 (a1) 40 (a2) 68,6 (a2)
Grimma 108,4 (b2) 36 (a1) 73,0 (a4)
Kleszczewska 102,8 (a3) 47 (a4) 64,2 (a1)
Miechowska 100,5 (a2) 44 (a3) 69,5 (a3)
Piaskowa 103,7 (a4b1) 49 (a5) 73,4 (a5)
II Ewa 77,2 (a1) 78 (a5) 31,5 (a3)
Grimma 84,4 (b3) 69 (a4) 34,0 (a5)
Kleszczewska 80,0 (a2) 67 (a3) 29,6 (a1)
Miechowska 82,9 (b2) 63 (a1) 32,7 (a4)
Piaskowa 80,7 (a3b1) 64 (a2) 31,1 (a2)

Tabela 3 Niektóre dane o poroście lucerny (średnie dla lat z 5 odmian) Some botanical data of alfalfa (average for years from 5 varieties)

Pokos / Cut Rok badań — Year of investigations: 1968 Rok badań — Year of investigations: 1969 Rok badań — Year of investigations: 1970
Liczba roślin na 1 m2 / Number of plants on the surface of 1 m2
I i II 29,4 (a) 68,0 (c) 58,6 (b)
Wysokość porostu w cm / High of plant in cm
I 121,0 (c) 90,0 (a) 97,9 (b)
II 101,6 (c) 62,2 (a) 79,4 (b)
Liczba pędów płodnych na 1 m2 / Number of fertile buds on the surface of 1 m2
I 100,0 (a) 121,7 (b) 144,5 (c)
II 140,8 (a1) 142,3 (a2) 162,4 (b)
Liczba pędów płonnych na 1 m2 / Number of unfertile buds on the surface of 1 m2
I 28,8 (a) 37,8 (b) 74,2 (c)
II 56,6 (a2) 47,3 (a1) 100,3 (b)
Liczba kwiatów w kwiatostanie / Number of flowers in floret
I 19,7 (a) 19,0 (a) 19,0 (a)
II 18,2 (c) 13,3 (a) 16,0 (b)
Liczba kwiatów na 1 m2 w tys. szt. / Number of flowers on the surface of 1 m2 thousands
I 76,8 (b2) 54,4 (a) 74,4 (b1)
II 35,3 (b2) 25,8 (a) 34,2 (b1)
strona 118

w roku 1969 zadecydował o mniejszej ich wysokości. Każdego jednak roku lucerna II pokosu wyrastała o 20—30% niższa od lucerny pokosu I, ale wytwarzała więcej pędów kwiatonośnych na jednostce powierzchni. Pędy te były jednak znacznie słabiej rozgałęzione w porównaniu z pędami pokosu I. Najsilniej rozgałęzione pędy miała lucerna pokosu I w roku 1968, co wiązało się z mniejszą liczbą roślin na 1 m2. Stosunkowo słabe przerastanie lucerny tego pokosu w 1968 r. można chyba tłumaczyć dobrym ocienieniem gleby przez silnie wyrośnięty porost, a w roku 1969 — małą ilością wilgoci w glebie.

Liczba kwiatów w kwiatostanie lucerny I pokosu nie ulegała większym zmianom w poszczególnych latach. Natomiast lucerna pokosu II w wilgotnym roku 1968 wytwarzała największe kwiatostany, a w roku 1969 — najmniejsze. W ogólnej liczbie kwiatów na jednostce powierzchni wystąpiły różnice między latami także dla lucerny pokosu I — w roku 1969 wytworzyła ona mniej kwiatostanów niż w roku 1968 i 1970. We wszystkich latach lucerna pokosu II produkowała na jednostce powierzchni zaledwie 50% tej liczby kwiatów, co lucerna pokosu I.

NEKTAROWANIE LUCERNY

Zarówno w ilości nektaru, procentowej zawartości cukrów w nektarze, ilości cukrów wydzielanych przez kwiaty w okresie 3 dni ich życia, jak i wydajności cukrowej, istotnych różnic między odmianami nie stwierdzono. Można jedynie mówić o pewnej tendencji do niższej nieco koncentracji cukrów w nektarze u odmiany Ewa, a wyższej procentowej zawartości cukrów w nektarze i niższej ogólnej jego ilości u lucerny Piaskowej (tab. 4).

Tabela 4 Nektarowanie lucerny (średnie dla odmian z lat 1969—1970) Nectar secretion of alfalfa (average for varieties from the years 1968 to 1970)

Pokos / Cut Odmiana / Variety % cukrów w nektarze / % of sugar in nectar Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Quantity of sugar from 10 flowers in mg Wydajność cukrowa w kg z 1 ha / Productiveness of sugar in kg from 1 ha
I Ewa 46,5 (a1) 2,09 (a5) 129 (a3)
Grimma 48,8 (a4) 1,84 (a2) 130 (a4)
Kleszczewska 47,0 (a2) 1,91 (a3) 128 (a2)
Miechowska 47,6 (a3) 2,02 (a4) 134 (a5)
Piaskowa 49,2 (a5) 1,72 (a1) 125 (a1)
II Ewa 54,5 (a1) 1,41 (a1) 44,8 (a1)
Grimma 57,8 (a2) 1,51 (a4) 57,7 (a5)
Kleszczewska 57,9 (a3) 1,50 (a3) 45,0 (a2)
Miechowska 58,5 (a4) 1,47 (a2) 49,8 (a4)
Piaskowa 59,3 (a5) 1,47 (a2) 46,3 (a3)
strona 119

Znaczne natomiast wahania wystąpiły w nektarowaniu lucerny między latami i pokosami. Lucerna II pokosu nektarowała przeważnie nieco słabiej niż lucerna pokosu I, chociaż zawsze odznaczała się wyższą koncentracją cukrów w nektarze (tab. 5). Jedynie w roku 1968 poszczególne kwiaty pokosu II wydzielały więcej cukrów niż kwiaty pokosu I, co wiązało się z nie dość typowymi warunkami pogody tego lata. Najlepiej nektarował I pokos lucerny przy suchej i słonecznej pogodzie 1969 r. Wydajność cukrowa lucerny pokosu I była od około 2 do blisko 5-krotnie wyższa niż lucerny pokosu II.

Tabela 5 Nektarowanie lucerny (średnie dla lat z 5 odmian) Nectar secretion of alfalfa (average for years from 5 varieties)

Pokos / Cut Rok badań — Year of investigations: 1968 Rok badań — Year of investigations: 1969 Rok badań — Year of investigations: 1970
Ilość nektaru wydzielana przez 10 kwiatów w mg / Quantity of nectar in mg secreted by 10 flowers
I 3,71 (a1) 4,31 (b2) 4,05 (a2b1)
II 3,34 (c) 1,74 (a) 2,81 (b)
Procentowa zawartość cukrów w nektarze / Percent of sugar in nectar
I 37,7 (a) 62,9 (c) 42,9 (b)
II 56,0 (b) 73,7 (c) 43,0 (a)
Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Quantity of sugar from 10 flowers in mg
I 1,37 (a) 2,68 (c) 1,70 (b)
II 1,92 (b) 1,30 (a2) 1,20 (a1)
Wydajność cukrowa w kg z 1 ha / Productiveness of sugar in kg from 1 ha
I 105,8 (a) 154,2 (c) 127,2 (b)
II 67,0 (b) 33,6 (a1) 41,8 (a2)

OBLOT LUCERNY PRZEZ OWADY ZAPYLAJĄCE

Najliczniej lucernę oblatywały pszczoły miodne, których udział wynosił ponad 80% ogółu osobników owadów zapylających. Z dzikich pszczół samotnic obserwowano głównie spójnicę lucernową (Melitta leporina Panz.), wigorczyka lucernowego (Rhophitoides canus Ev.), pszczolniki (Andrena F.) i miesiarki (Megachile Latr.), a z trzmieli — trzmiela ziemnego (Bombus terrestris L.). Przy rozpatrywaniu oblotu lucerny przez owady, spójnicę lucernową potraktowano oddzielnie, jako że gatunek ten odgrywał największą rolę w jej zapylaniu.

Poszczególne odmiany różniły się między sobą istotnie tylko oblotem przez pszczoły miodne w pokosie I, a mianowicie Grimma była oblatywana

strona 120

liczniej, a Ewa słabiej od pozostałych odmian (tab. 6). Podobna tendencja zarysowała się dla pokosu II. Można też doaptrywać się nieco słabszego oblotu lucerny Piaskowej w I pokosie przez dzikie pszczołowate, chociaż analiza statystyczna tego nie potwierdziła.

Tabela 6 Oblot lucerny przez owady zapylające (średnie dla odmian z lat 1968—1970) Visting of alfalfa by pollinating insects (average for varieties from the years of 1968 to 1970)

Pokos / Cut Odmiana / Variety Liczba na 100 m2 – Number on 100 m2: pszczół miodnych / honey bess Liczba na 100 m2 – Number on 100 m2: dzikich pszczołowatych (łącznie z Melittą) / wild Apoidae (with Melitta) Liczba na 100 m2 – Number on 100 m2: Melitta leporina
I Ewa 47,8 (a1) 7,40 (a3) 4,05 (a3)
Grimma 58,3 (c3) 8,47 (a5) 4,71 (a5)
Kleszczewska 49,8 (a2b1) 7,74 (a4) 4,18 (a4)
Miechowska 53,1 (b3c2) 7,16 (a2) 3,84 (a2)
Piaskowa 53,4 (b2c1) 6,62 (a1) 3,49 (a1)
II Ewa 20,1 (a1) 4,97 (a1) 2,43 (a2)
Grimma 28,4 (a5) 6,60 (a5) 2,85 (a5)
Kleszczewska 22,4 (a2) 5,60 (a3) 2,50 (a3)
Miechowska 27,8 (a4) 4,98 (a2) 2,03 (a1)
Piaskowa 27,1 (a3) 5,83 (a4) 2,58 (a4)

Duże różnice w oblocie lucerny przez owady zapylające wystąpiły między latami i pokosami (tab. 7). Na lucernie II pokosu było zawsze mniejsze średnie zagęszczenie owadów pszczołowatych. Wyjątek stanowił rok 1970, kiedy to z trudnych do wyjaśnienia przyczyn zmniejszyło się bardzo, w stosunku do lat poprzednich, zagęszczenie spójnicy lucernowej, natomiast liczniej wystąpił wigorczyk lucernowy, którego główny pojaw wypada w okresie kwitnienia pokosu II. Ogólnie biorąc w suchym roku 1969 zarejestrowano na lucernie średnio większą liczbę dzikich pszczołowatych niż w latach 1968 i 1970. Dotyczy to zwłaszcza najważniejszego gatunku — spójnicy lucernowej.

Nieco inaczej przedstawiał się oblot lucerny przez pszczoły miodne, które — jak wiadomo — odgrywają mniejszą rolę w zapylaniu tej rośliny. Owady te, jak zwykle, interesowały się głównie zbiorem nektaru z kwiatów lucerny, a liczba ich na jednostce powierzchni kształtowała się zapewne proporcjonalnie do ilości dostarczonego przez roślinę pożytku nektarowego. Niewątpliwie mniejszych ilości tego pożytku na jednostkę powierzchni w ciągu dnia dostarczała lucerna obu pokosów w roku 1970 oraz pokosu II w roku 1969, kiedy to liczniej wystąpiły na niej szkodniki niszczące pąki kwiatowe (np. paciornica lucernianka — Contarinia medicaginis Kieff.) i wtedy też słabszy był jej oblot przez pszczoły miodne.

strona 121

Tabela 7 Oblot lucerny przez owady zapylające (średnie dla lat z 5 odmian) Visiting of alfalfa by pollinating insects (average for years from 5 varieties)

Pokos / Cut Rok badań — Year of investigations: 1968 Rok badań — Year of investigations: 1969 Rok badań — Year of investigations: 1970
Liczba pszczół miodnych na 100 m2 / Number of honey bees on the surface of 100 m2
I 69,2 (c) 64,6 (b) 23,8 (a)
II 62,8 (c) 4,9 (a) 7,7 (b)
Liczba dzikich owadów zapylających ogółem na 100 m2 / Number of wild pollinators total on the surface of 100 m2
I 5,45 (b) 13,20 (c) 3,74 (a)
II 3,09 (a) 5,85 (b) 7,85 (c)
Liczba samic spójnicy lucernowej (Melitta) na 100 m2 / Number of females Melitta leporina on the surface of 100 m2
I 2,78 (b) 7,73 (c) 1,85 (a)
II 2,31 (a2) 3,44 (a3) 1,68 (a1)
Liczba trzmieli na 100 m2 / Number of bumble bees on the surface of 100 m2
I 1,55 (b) 0,77 (a2) 0,72 (a1)
II 0,30 (a) 0,72 (b) 0,00

Zniszczenie przez szkodniki części pąków kwiatowych nie wywarło większego wpływu na liczebność dzikich pszczołowatych, ponieważ interesowały się one głównie zbieraniem pyłku, a liczba kwiatów, jaka pozostała, była dla nich wystarczająca.

Trzmieli w przyrodzie jest normalnie więcej w drugiej połowie lata, ale na lucernie obserwowano ich wtedy mniej. Jest to łatwe do wytłumaczenia, ponieważ w roku 1968 owady te masowo wyginęły z powodu przedłużających się opadów i stosunkowo niskiej temperatury w lipcu, a w roku 1970 rodzinki trzmieli zostały wywiezione do doświadczeń na inne tereny (główna masa trzmieli w Pszczelniczym Zakładzie Doświadczalnym w Puławach pochodzi z własnej sztucznej hodowli).

ZAWIĄZYWANIE STRĄKÓW I NASION PRZEZ LUCERNĘ

Istotne różnice między odmianami stwierdzono tylko w procencie zawiązanych strąków z zapylonych kwiatów, liczbie dorodnych nasion w strąku oraz w liczbie dorodnych nasion przypadających na jeden otwarty kwiat u lucerny pokosu II (tab. 8). Lucerna Piaskowa okazała się

strona 122

słabsza od pozostałych odmian pod względem wszystkich wymienionych cech, a Ewa odróżniała się większą liczbą dorodnych nasion w strąku.

Między latami i pokosami występowały istotne różnice dla wszystkich badanych cech (tab. 9.). Procent wykształconych strąków w stosunku do ogólnej liczby wytworzonych kwiatów najwyższy był w suchym i słonecznym roku 1969. Wiązało się to z jednej strony z liczniejszym oblotem lucerny przez owady zapylające, z drugiej zaś z ogólnie mniejszą liczbą wytworzonych kwiatów na jednostce powierzchni. Uwagę zwraca fakt, że liczba strąków stanowiła tylko 10—20% ogólnej liczby wytworzonych kwiatów.

Tabela 8 Zawiązywanie strąków i nasion przez lucernę (średnie dla odmian z lat 1968—1970) Pods and seeds setting analysis of alfalfa (average for varieties from the years of 1968 to 1970)

Pokos / Cut Odmiana / Variety % wykształconych strąków z otwartych kwiatów / Percent of develop pods from the tripped flowers Liczba nasion dorodnych w strąku / Number of well develop seeds in the pod Liczba nasion dorodnych z jednego otwartego kwiatu / Number of well develop seeds from one tripped flower
I Ewa 35,9 (a1) 2,39 (a5) 0,84 (a2)
Grimma 40,8 (a3) 2,39 (a4) 0,98 (a5)
Kleszczewska 42,5 (a4) 1,96 (a1) 0,81 (a1)
Miechowska 43,4 (a5) 2,30 (a3) 0,97 (a4)
Piaskowa 39,9 (a2) 2,04 (a2) 0,90 (a3)
II Ewa 36,4 (b3c2) 1,99 (c2) 0,66 (b4)
Grimma 31,3 (a2b1) 1,73 (b3c1) 0,54 (b2)
Kleszczewska 35,1 (b2c1) 1,52 (a3b2) 0,58 (b3)
Miechowska 39,2 (c3) 1,43 (a2b1) 0,53 (b1)
Piaskowa 26,4 (a1) 1,19 (a1) 0,35 (a1)

Nie z każdego jednak otwartego przez owady (a więc prawdopodobnie i zapylonego) kwiatu powstawał i utrzymywał się do chwili zbioru wykształcony strąk. Najwięcej (około 50%) strąków z otwartych kwiatów było w 1968 r. dla lucerny pokosu I. W drugim pokosie 1969 r. na 100 otwartych przez owady kwiatów przypadało średnio tylko 30 strąków. Część otwartych kwiatów nie zawiązywała strąków prawdopodobnie z powodu braku odpowiedniego pyłku na znamionach, ale część z nich była niewątpliwie niszczona przez szkodniki, głównie zmieniki (Lygus sp.) i ozdobnika lucernowego (Adelphocoris lineolatus Goeze). Dowodem tego mogą być wyniki z roku 1969, kiedy to pogoda była ogólnie sprzyjająca zawiązywaniu strąków z zapylonych kwiatów, ale większa zaobserwowana liczba szkodników niszczyła poza pąkami i kwiatami również związki strą-

strona 123

Tabela 9 Zawiązywanie strąków i nasion przez lucernę (średnie dla lat z 5 odmian) Pods and seeds setting analysis of alfalfa (average for years of five varietes)

Pokos / Cut Rok badań — Year of investigations: 1968 Rok badań — Year of investigations: 1969 Rok badań — Year of investigations: 1970
Procent strąków w stosunku do wytworzonych kwiatów / Percent of pods in comparision to develop flowers
I brak danych / lack of data 16,1 (a2) 14,7 (a1)
II 11,2 (a2) 19,7 (b) 10,4 (a1)
Procent strąków w stosunku do otwartych kwiatów / Percent of pods in comparision to tripped flowers
I 49,3 (a3) 36,4 (a2) 35,8 (a1)
II 30,1 (a2) 29,2 (a1) 41,7 (b)
Liczba nasion wszystkich w strąku / Number of all seeds in pod
I 3,55 (b1) 3,82 (b2) 2,81 (a)
II 3,06 (a1) 3,86 (b) 3,32 (a2)
Liczba nasion dorodnych w strąku / Number of well develop seeds in pod
I 1,87 (a2) 2,99 (b) 1,77 (a1)
II 1,04 (a) 1,91 (b2) 1,75 (b1)
Procent nasion zaschniętych (pośladu) / Percent of dried seeds
I 48,0 (c) 17,7 (a) 39,1 (b)
II 64,6 (b) 53,5 (a2) 51,1 (a1)
Liczba nasion dorodnych z jednego otwartego kwiatu / Number of well develop seeds from one tripped flower
I 0,93 (a2b1) 1,13 (b2) 0,64 (a1)
II 0,32 (a) 0,53 (b) 0,74 (c)

ków. Owady te zadecydowały też o niskim procencie wykształconych strąków z otwartych kwiatów lucerny pokosu I w roku 1970.

Zarówno ogólna liczba nasion w strąku, jak i liczba nasion dobrze wykształconych była wyższa dla obydwu pokosów w roku 1969 niż w pozostałych dwu latach. Świadczy to, że panująca sucha i słoneczna pogoda sprzyjała też zawiązywaniu i wykształcaniu się nasion u lucerny. Wpłynęła ona także na mniejszą liczbę nasion zaschniętych w strąku, co wyraźnie widać na przykładzie wartości średniej dla pokosu I. Lucerna w pokosie II wykazywała we wszystkich latach znacznie wyższy procent nasion zaschniętych niż w pokosie I.

Liczba nasion dorodnych, przypadająca na jeden otwarty kwiat wynosiła zaledwie 0,32 dla lucerny pokosu II w roku 1968, a najwięcej 1,13 dla lucerny pokosu I w roku 1969. Bardzo duży wpływ na zawiązywanie strąków i nasion z zapylonych kwiatów lucerny wywierały więc czynniki zewnętrzne, wśród których główną rolę odgrywały niewątpliwie warunki pogody oraz szkodniki o kłująco-ssącym aparacie gębowym.

strona 124

PLONOWANIE LUCERNY

Pod względem wysokości plonów nasion badane odmiany lucerny w pokosie pierwszym uszeregowały się następująco: Grimma i Kleszczewska w grupie pierwszej (około 450 kg z 1 ha), Miechowska i Ewa — w drugiej (około 390 kg z 1 ha), a Piaskowa — na końcu (316 kg z 1 ha) — tab. 10. Lucerna Piaskowa również w drugim pokosie wydawała nieco niższe plony nasion, ale pod względem plonu zielonej masy uplasowała się ona na pierwszym miejscu, chociaż statystycznie tego nie potwierdzono.

Tabela 10 Plonowanie lucerny (średnie dla odmian z lat 1968—1970) Seed and green mass production of alfalfa (average for varieties from the years of 1968—1970)

Odmiana / Variety Plon nasion w kg z 1 ha / Crop of seeds in kg per 1ha: pokos I — cut I Plon nasion w kg z 1 ha / Crop of seeds in kg per 1ha: pokos II — cut II Ziel. masa w q z 1 ha / Green mass in q per 1 ha: pokos I — cut I
Ewa 391,5 (b1) 69,8 (a3b1) 281,1 (a2)
Grimma 449,8 (c2) 71,3 (a4b2) 285,4 (a3)
Kleszczewska 443,4 (c1) 62,0 (a2) 296,8 (a4)
Miechowska 391,6 (b2) 82,0 (b3) 279,7 (a1)
Piaskowa 316,3 (a1) 59,3 (a1) 304,7 (a5)

Niższe plony nasion lucerny Piaskowej wiązały się w pokosie I głównie ze słabszym oblotem jej przez dzikie owady zapylające, a w pokosie II ze słabszym wiązaniem strąków i nasion z zapylonych kwiatów. Natomiast wyższe plony nasion Miechowskiej w pokosie II można tłumaczyć chyba nieco szybszym jej odrastaniem i trochę wcześniejszym kwitnieniem. Ciężar 1000 nasion odmiany Grimma był nieco mniejszy niż innych odmian.

Różnice w plonowaniu lucerny na przestrzeni lat i pokosów były bardzo duże (tab. 11). Lucerna pokosu I wydawała zawsze kilkakrotnie (4—7 razy) wyższe plony nasion niż lucerna pokosu II. Drugi pokos najlepiej plonował w suchym i słonecznym roku 1969. Można się spodziewać, że wydałby on w tym roku jeszcze więcej nasion, gdyby nie szkodniki (paciornica, ozdobnik i zmieniki), które zniszczyły wiele pąków kwiatowych, kwiatów i zawiązków strąków. Jednak w przypadku nawet minimalnego wystąpienia szkodników, plony nasion lucerny II pokosu nie dorównałyby plonom pokosu I, ponieważ przy stosowanym w omawianych doświadczeniach stosunkowo późnym terminie koszenia pierwszego odrostu zielonki (w początku czerwca) pokos II zawsze słabiej kwitł, a przede wszystkim był mniej licznie oblatywany przez owady zapylające. O około połowę niższy plon nasion lucerny obu pokosów w roku 1970, w porów-

strona 125

Tabela 11 Plonowanie lucerny (średnie dla lat z 5 odmian) Seed and green mass production of alfalfa (average for years from five varieties)

Pokos / Cut Rok badań — Year of investigations: 1968 Rok badań — Year of investigations: 1969 Rok badań — Year of investigations: 1970
Plon nasion w kg z 1 ha / Crop of seeds in kg per 1 ha
I 456,5 (b1) 490,6 (b2) 248,5 (a)
II 69,5 (b) 102,1 (c) 35,2 (a)
Ciężar 1000 nasion w g / Weight of 1000 seeds in g
I 1,85 (a2) 2,04 (a3) 1,80 (a1)
II 1,92 (b) 1,78 (a2) 1,72 (a1)
Plon zielonej masy w q z 1 ha / Crop of green masss in q per 1 ha
I 316 (b1) 218 (a) 335 (b2)

naniu z dwoma poprzednimi latami, był spowodowany licznym wystąpieniem szkodników.

Nieco większy cieżar 1000 nasion lucerny pokosu II w 1968 r. można wytłumaczyć ogólnie mniejszą liczbą wykształconych nasion w strąku, a niższy plon zielonej masy lucerny w roku 1969 — niedoborem wilgoci w glebie.

DYSKUSJA

Chociaż głównym celem tej pracy było zbadanie nektarowania i zapylania 5 najlepszych krajowych odmian lucerny, to dla uzyskania bardziej pełnych informacji wzięto pod uwagę również kwitnienie oraz zawiązywanie strąków i nasion z zapylonych kwiatów, a także plonowanie.

Kolejność odmian lucerny pod względem wysokości plonów nasion (od najlepszej do najsłabszej) — Grimma, Kleszczewska, Miechowska, Ewa i Piaskowa — a pod względem plonu zielonej masy (przy braku różnic istotnych) — Piaskowa, Kleszczewska, Grimma, Ewa i Miechowska, nie jest w zasadzie sprzeczna z wynikami Jelinowskiej i Skrzyniarz (1970).

Związek niższych plonów nasion odmiany Piaskowej z tendencją jej do nieco słabszego nektarowania, mniej licznego oblotu przez owady zapylające oraz słabszego zawiązywania strąków z zapylonych kwiatów, jest zgodny z powszechnie obserwowaną prawidłowością, bowiem jak w obrębie każdego gatunku, tak i lucerny, spotyka się różne typy roślin (m. in. Kulijew i Asłanow 1959, Jelinowska 1963, 1968, 1973, Moller Nielsen 1966).

strona 126

Na podstawie osiągniętych wyników można jedynie stwierdzić, że do wydania określonej liczby nasion lucerna Piaskowa może zwłaszcza w drugim pokosie, wymagać większej liczby zapylonych kwiatów niż inne badane odmiany oraz że może nieco słabiej nektarować i prawdopodobnie wskutek tego być słabiej oblatywana przez owady zapylające. Nie wiemy jednak, czy oblot jej przez owady byłby sałbszy, gdyby w identycznych warunkach była uprawiana w oddaleniu od innych lucern, kiedy owady zapylające nie miałyby wyboru kwiatów. Nie można więc twierdzić, że lucerna Piaskowa wydaje w ogóle niższe od innych odmian plony nasion. Jest ona przecież zdolna wytwarzać równie dużą, jak tamte odmiany, liczbę kwiatów na jednostce powierzchni, których przy dobrym zapylaniu wystarczyłoby do wydania bardzo wysokich urodzajów.

Fakt, że odmiany Grimma, Kleszczewska, Miechowska i Piaskowa były nieco lepiej oblatywane przez pszczoły miodne niż Ewa, która w omawianych doświadczeniach wykazała jednocześnie tendencję do niższej nieco procentowej zawartości cukrów w nektarze, potwierdza wnioski Kropačovej (1963) o korzystnym wpływie bardziej zagęszczonego nektaru na oblot lucerny przez pszczoły.

Potwierdzono też wyniki badań licznych autorów (m. in. Modzelewskiej-Jelinowskiej 1959, Romankowa 1960, Jelinowskiej i Skrzyniarz 1970, Tasei 1971), że lucerna pokosu I znacznie obficiej kwitnie, jest mniej atakowana przez szkodniki, lepiej zawiązuje strąki i nasiona oraz wydaje wyższe plony nasion, niż lucerna pokosu II, której dojrzewanie wypada przy niższych temperaturach.

Zaobserwowane wzajemne powiązania zjawisk kwitnienia, nektarowania, oblotu przez owady zapylające, zawiązywania strąków i nasion oraz plonowania różnych odmian lucerny, a także zależności tych zjawisk od czynników pogody pozostają w zgodności z wynikami różnych naukowców, a m. in. z wynikami autora (1970), uzyskanymi dla odmiany Grimma.

PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI

Stwierdzono udowodnione różnice w wysokości plonów nasion badanych odmian lucerny. W pokosie I najwyższymi plonami odznaczała się Grimma i Kleszczewska, średnimi — Miechowska i Ewa, a najniższymi — Piaskowa, zaś w pokosie II Piaskowa i Kleszczewska wydawały istotnie niższe plony nasion od trzech pozostałych odmian.

W plonie zielonej masy istotnych różnic między odmianami nie stwierdzono, a biorąc pod uwagę wartości średnie (od największej do najmniejszej) uszeregowały się one w kolejności: Piaskowa, Kleszczewska, Grimma, Ewa i Miechowska, przy czym najwyższy porost dawała zawsze Grimma, a najniższy Ewa.

Pod względem analizowanych cech struktury plonu nasion, istotne różnice

strona 127

między odmianami wystąpiły w procesie wykształconych strąków z otwartych kwiatów, w liczbie nasion dorodnych w strąku oraz w liczbie nasion dorodnych z jednego zapylonego kwiatu, przy czym najsłabiej zawiązującą strąki i nasiona okazała się lucerna Piaskowa, zwłaszcza w pokosie II.

Wyraźnych różnic w obfitości nektarowania między odmianami nie stwierdzono. Można się jedynie dopatrywać pewnej tendencji do niższej nieco koncentracji cukrów w nektarze u odmiany Ewa, a wyższej procentowej zawartości cukrów w nektarze i niższej ogólnej ich ilości u lucerny Piaskowej. Z tendencją do wyższej koncentracji cukrów w nektarze wiązał się istotnie lepszy oblot poletek przez pszczoły miodne, ale słabszy przez dzikie pszczołowate.

Nieporównanie większy od czynnika odmianowego wpływ na plonowanie i wartość wszystkich branych pod uwagę cech u lucerny wywierał przebieg pogody, co uwidoczniło się dużym zróżnicowaniem wyników w kolejnych latach badań oraz w pokosach.

Wszystkie porównywane lucerny jednakowo reagowały na układ warunków pogody, stąd nie stwierdzono współdziałania między odmianami a latami oraz między odmianami a pokosami. W pokosie I wszystkie one znacznie obficiej kwitły, charakteryzowały niższą procentową zawartością cukrów w nektarze ale ogólnie większą ilością wydzielanych cukrów przez poszczególne kwiaty i wyższą wydajnością cukrową, liczniejszym oblotem przez pszczoły miodne i dzikie owady zapyłające, słabszym stopniem występowania szkodników, lepszym zawiązywaniem strąków i nasion z zapylonych kwiatów oraz kilkakrotnie wyższymi plonami nasion niż w pokosie II.

Uzyskane wyniki potwierdzają celowość prowadzonych w różnych krajach prac nad wyhodowaniem odmian lucerny, dających w określonych warunkach wysokie plony nasion i wskazują jednocześnie, że w hodowli tej należy położyć nacisk przede wszystkim na lepsze wiązanie nasion, zachowując przy tym cechę dobrego nektarowania, gwarantującą niezbędną wysoką atrakcyjność kwiatów dla owadów zapylających.

Pragnę wyrazić bardzo serdeczne podziękowanie Pani Doc. Dr hab. A. Jelinowskiej, Kierownikowi Zakładu Roślin Pastewnych IUNG w Puławach, za szerokie wprowadzenie mnie w trudne lecz bardzo ciekawe zagadnienia nasiennictwa lucerny oraz za cenne rady przy planowaniu doświadczeń i uwagi w trakcie opracowywania wyników, a Panu Doc. Dr hab. K. Szczepańskiemu za konsultacje w zakresie statystycznego opracowania wyników oraz podanie prostego sposobu zaznaczania istotności różnic między średnimi przy stosowaniu testu Duncana.

strona 128

LITERATURA

Ancifierowa T. A. (1957) — Opylenije lucerny pczełami. Pczełowodstwo, 34 (7) : : 28—32.

Cebrat J. (1967) — Wstępne badania embriologiczne obniżonej płodności lucerny (Medicago media Pers.) odmiany Kleszczewskiej. Acta Agrobotanica, Vol. XX: 71—86.

Cebrat J. (1973) — Cytologiczne badania nad przyczynami obniżonej płodności lucerny mieszańcowej. Międzynarodowe Sympozjum — Puławy 1970, Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., zesz. 131 : 99—112.

Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach polskich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4 (2) : 87—104.

Jabłoński B. (1970) — Badania biologii kwitnienia i zapylania lucerny mieszańcowej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16 (1—2—3) : 1—74.

Jelinowska A. (1963) — Nowsze poglądy na kwitnienie i owocowanie lucerny oraz wartość odmian tej rośliny w różnych warunkach agrotechnicznych. Biul. Zjedn. Hod. Rośl. i Nas. nr 5—6.

Jelinowska A. (1968) — Ważniejsze zagadnienia agrotechniczne i hodowlane w nasiennictwie koniczyny czerwonej i lucerny. Biul. Branż. Hod. Rośl. i Nas., 14 (5) : 4—15.

Jelinowska A., Skrzyniarz H. (1970) — Wyniki doświadczeń odmianowych z lucerną wykonanych w latach 1957—1964. Wyniki Dośw. Odm. Seria B, T. LVII: 1—376.

Jelinowska A. (1973) — Zagadnienie nasiennictwa lucerny. Międzynarodowe Czasopismo Roln., nr 2.

Kropačova S. (1963) — Vstahy mezi klimatyckimi faktory, nektarem vojtešky. Sbornik Vysoke Školy Zemed. v Brne, A (4) : 603—612.

Kropačova S. (1963) — Nektarnost vojtešky (Medicago sativa L.) Sb. Vlsoke Školy Zemed. v Brne, A (1) : 37—44.

Kropačova S. i Haslbachova H. (1966) — Nektere otrudy vojtešky a opylovači činnost včely medonosne .Sb. Vysoke Školy Zemed. v Brne, A (3) : 407—416.

Kulijew A. M., Asłanow G. D. (1959) — Nowyje pczełoopylajemyje sorta i gibrioly lucerny. Pczełowodstwo, 36 (6) : 31—35.

Modzelewska-Jelinowska A. (1959) — Studia nad możliwością podniesienia plonów nasion lucerny w warunkach Polski. Roczn. Nauk Roln., T. 80-A-2 :

Møller Nielsen H., Mortensen G., Larsen Ptersen H. (1966) —

: 281—348.

The effect of selection for high seed setting in lucerne. Royal Vet. and Agric. Coll., Copenhagen : 171—190.

Pankiv P. and Bolton J. L. (1965) — Characteristics of alfalfa flowers and their effects on seed production. Can. J. Plant. Sci., Vol. 45 : 333—342.

Petersen M. W. (1953) — Enviromental factors affecting nectar secretion and seed production in alfalfa. Agronomy J., 45 (8) : 359—361.

Romankow W. (1960) — Przegląd szkodliwej fauny owadów występujących na roślinach motylkowych pastewnych w Polsce. Pol. Pismo Entomol., 17—18 (1—2) : 41—51.

Tasei J. N. (1971) — Influence de la date de la précoupe de la lucerne (Medicago sativa L.) Apidologie, 2 (2) : 173—195.

Tomaszewski Z., Kuraczyk J. (1968) — Badania nad żywotnością pyłku oraz cechami morfologicznymi niektórych biotypów lucerny mieszańcowej. Hod. Rośl. Aklim. i Nas., 12 (3) : 283—292.

Tomaszewski Z., Jodko J. (1971) — Wpływ temperatury na żywotność pyłku lucerny. Biul. IHAR, nr 1—2 : 67—71.

strona 129

НЕКТАРОВЫДЕЛЕНИЕ, ОПЫЛЕНИЕ И ПЛОДОНОШЕНИЕ НЕСКОЛЬКИХ СОРТОВ ЛЮЦЕРНЫ

Б. Яблоньски

Резюме

В 1968—70 гг. в Пулавах, на подзолистой почве было исследовано в отношении цветения, нектаровыделения, посещения насекомыми — опылетелями, завязывания бобов и семян из опыленных цветков и плодоношения 5 найлучших польских сортов люцерны (Эва, Гримма, Клещевская, Меховская и Пясковая).

Среди 20 признаков, которые были предметом изучения, только некоторые высказали изменения, характерные для исследуемых сортов. Например Пясковая давала такоже количество зеленой массы, но меньший урожай семян, чем остальные сорта. Причиной этого была меньшая интенсивность посещения насекомыми — опылетелями I укоса и обнижение завязывания семян в опыленных цветках II укоса.

Все исследуемые сорта в I укосе обильнее цвели, выделяли немного больше нектара, чаще посешались насекомыми-опылителями, бобы и семена из опыленных цветков развивались лучше, а урожай семян был несколько раз больше чем во в II укосе.

В 1969 г. погода, более солнечная и сухая чем в 1968 г., благоприятсвовала лучшему нектаровыделению в первом укосе, многочисленным посещениям насекомыми-опылителями в обоих укосах, лучшему завязыванию семян и, несмотря на обнижение завязывания бобов из опыленных цветков, высшему урожаю семян.

NECTAR SECRETION, POLLINATION AND SEED SETTING BY SEVERAL VARIETIES OF ALFALFA

Bolesław Jabłoński

Summary

In the years of 1968 to 1970 investigations were performed at Pulawy on the light podsolic soil on blooming, nectar secretion, visiting by pollinating insects, setting of pods and seeds from the pollinated flowers of the five best polish varieties of alfalfa (Ewa, Grimma, Kleszczewska, Miechowska and Piaskowa).

For the investigations over 20 features were taken under observation but only for some of them were found differences among varieties. Among investigated varieties of alfalfa for instance Piaskowa gave as other the hight crop of green mass but lower seed yield. This was connected with poor nectar secretion and decreased visiting of flowers by pollinating insects in the first cut, and somewhat lower setting of seeds from the pollinated flowers in the second cut.

All investigated varieties in the first cut have had better blooming and somewhat better nectar secretion. This caused higher visiting of pollinating insects and better setting of pods and seeds on the pollinated flowers. In consequence of this all varieties gave several times higher crop of seeds in first cut than in the second one.

Dry and sunny weather during 1969 in comparision with the wet weather in 1968 was favourable for nectar secretion in the first cut as well as better visiting by pollinating insects in both cuts, better setting of seeds in spite of lower setting of pods from the pollinated flowers and in consequence gave higher crop of seeds.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 112: „ną 1 ha” → na 1 ha
  • s. 112: „pzreznaczano” → przeznaczano
  • s. 114, tab. 1: „Rainfals” → Rainfalls
  • s. 114, tab. 1: „Srednie wieloletnie” → Średnie wieloletnie
  • s. 115: „poajwiały” → pojawiały
  • s. 116: „Kleszczowską” → Kleszczewską
  • s. 117, tab. 2: „thousandes” → thousands
  • s. 118, tab. 4: „z lat 1969—1970″ → z lat 1968—1970
  • s. 120: „doaptrywać” → dopatrywać
  • s. 120, tab. 6: „Visting” → Visiting
  • s. 120, tab. 6: „honey bess” → honey bees
  • s. 123, tab. 9: „varietes” → varieties
  • s. 123, tab. 9: „comparision” → comparison
  • s. 125: „cieżar” → ciężar
  • s. 125, tab. 11: „masss” → mass
  • s. 126: „sałbszy” → słabszy
  • s. 127: „procesie wykształconych strąków” → procencie wykształconych strąków
  • s. 127: „zapyłające” → zapylające
  • s. 128, bibliografia: „Petersen M. W.” → Pedersen M. W.
  • s. 128, bibliografia: „Ptersen” → Petersen
  • s. 128, bibliografia: „Enviromental” → Environmental
  • s. 128, bibliografia: „Vstahy” → Vztahy
  • s. 128, bibliografia: „Vlsoke” → Vysoke
  • s. 128, bibliografia: „otrudy” → odrůdy
  • s. 128, bibliografia: „gibrioly” → gibridy
  • s. 129, streszczenie: „опылетелями” → опылителями
  • s. 129, streszczenie: „найлучших” → наилучших
  • s. 129, streszczenie: „такоже” → такое же
  • s. 129, streszczenie: „посешались” → посещались
  • s. 129, streszczenie: „благоприятсвовала” → благоприятствовала
  • s. 129, summary: „hight” → high
  • s. 129, summary: „comparision” → comparison

Podobne wpisy