WPŁYW WIELOKROTNEGO POBIERANIA NEKTARU Z KWIATÓW NA ILOŚĆ ZBIERANYCH CUKRÓW

tekst: Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

strona 91

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991

Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

Streszczenie

Badania przeprowadzono na 5 gatunkach roślin różniących się obfitością nektarowania kwiatów (Nepeta nuda, Scrophularia alata, S. nodosa, Asclepias syriaca, Impatiens glandulifera). Nie stwierdzono istotnych różnic w ilościach cukrów wydzielanych przez kwiaty, z których pobierano nektar jednokrotnie i trzykrotnie w ciągu pierwszej doby ich życia. Nie ma więc podstawy do obaw, że stosowane w badaniach jednokrotne pobieranie nektaru prowadzi do zaniżania wyników. z powodu rzekomo słabszej jego sekrecji niż w przypadku pobierania wielokrotnego.

WSTĘP

W naukowej literaturze botaniczno-pszczelarskiej spotyka się dane stwierdzające, że wielokrotne pobieranie nektaru z kwiatów prowadzi do uzyskiwania wyższych wyników niż pobieranie jednokrotne i że są to wielkości bardziej zbliżone do tych, jakie zbierają owady. Liviencewa (1954) podaje, że jeżeli przy jednokrotnym pobieraniu nektaru pipetami z trędownika uzyskiwała średnio z jednego kwiatu 1,56 mg cukrów, to przy dwukrotnym — 2,52 mg, a przy trzykrotnym — 3,14 mg. W jednym kwiecie karagany autorka ta stwierdziła przy jednokrotnym pobieraniu 0,72 mg cukrów, a przy trzykrotnym — 1,14 mg, zaś w kwiecie śnieguliczki odpowiednio 1,70 mg i 2,32 mg. Pobierając nektar z kwiatów jednej połowy koszyczka słonecznika 4—6 razy dziennie, a z drugiej połowy raz dziennie, Rozov (1963) stwierdził różnice w ilości cukrów na korzyść pobierania wielokrotnego, wynoszące 50—80%. Podobnie Koreškov (1967) przy wielokrotnym pobieraniu nektaru w ciągu dnia w porównaniu z pobieraniem jednokrotnym, otrzymał w przypadku bobiku o 180% więcej cukrów, sparcety — 447% więcej, nostrzyku białego — 207% więcej, a lucerny — 254% więcej. Maksymiuk (1958) zagadnienie to badała na rzepaku ozimym i stwierdziła, że trzykrotne pobieranie nektaru w ciągu dnia kapilarami pozwalało uzyskać

strona 92

średnio z 10 kwiatów 9,03 mg cukrów, zaś pobieranie jednokrotne tylko 4,55 mg. Autorzy sugerują, że wielokrotne pobieranie nektaru, także przez owady, stymuluje proces wydzielania go przez tkankę nektarnikową (Mielničenko 1966).

Powyższe zagadnienie jest bardzo ważne z punktu widzenia metodyki badań nektarowania roślin. To, że dotychczas nie podjęto się ostatecznego wyjaśnienia sprawy i za wystarczająco dokładne przyjmowano pobieranie jednokrotne, można chyba tłumaczyć częściowo obawami dodatkowego skomplikowania i tak niełatwej metodyki. Z drugiej strony zdawano sobie zapewne sprawę z mankamentów dawnych sposobów postępowania z kwiatami w trakcie badań nektarowania, mogących w najwyższym stopniu decydować o tak dużej rozbieżności uzyskiwanych wyników.

Celem prezentowanej pracy była próba określenia wielkości różnic między wynikami otrzymanymi przy jednokrotnym i trzykrotnym pobieraniu nektaru aktualnie stosowaną metodą pipetową.

METODYKA

Badania wykonano w lecie 1989 r. w Puławach. Pod uwagę wzięto 5 gatunków roślin, różniących się wielkością kwiatów i obfitością nektarowania (kocimiętka naga, trędownik skrzydlaty, trędownik bulwiasty, trojeść amerykańska i niecierpek Roylego), a rosnących na glebie bielicowej lekkiej. Każdy z wytypowanych gatunków badano przez 5 dni okresu pełni kwitnienia, uwzględniając dziennie po 6 prób kwiatów, w tym 3 próby do trzykrotnego pobierania nektaru i 3 próby do pobierania jednokrotnego. Na okres badań całe poletka izolowano od dostępu owadów izolatorami z siatki plastykowej o oczkach 2 mm × 2 mm. Zdecydowano się pobierać nektar tylko w ciągu pierwszej doby życia kwiatów, kiedy wydzielanie jest najobfitsze. W przypadku obu gatunków trędownika i trojeści świeżo rozkwitające kwiaty zaznaczono kolorowymi nićmi w porze wieczornej. Z kwiatów przeznaczonych do trzykrotnego pobierania zbierano nektar na drugi dzień rano około godz. 8, w południe około godz. 14 i wieczorem około godz. 20, zaś z kwiatów przeznacznych do pobierania jednokrotnego nektar zbierano tylko wieczorem około godz. 20. W przypadku kocimiętki i niecierpka świeżo rozkwitające kwiaty do badań zaznaczano rano, około godziny 7, zaś pierwsze pobieranie nektaru wykonywano w godz. 14—15, drugie — 20—21, trzecie natomiast następnego dnia rano około godz. 8.

Do pobierania nektaru używano własnoręcznie skonstruowanych szklanych pipetek, ważąc każdorazowo puste i z nektarem na wadze torsyjnej. Procentową zawartość cukrów oznaczano na refraktometrze Abbe’go. W przypadku kocimiętki jedna próba składała się z 10 kwiatów, dla obu trędowników i trojeści — z pięciu, a dla najobficiej nektarującego niecierpka Roylego — z trzech. Podczas zaznaczania kwiatów

strona 93

do badań przestrzegano zasady, aby występowały one parami możliwie blisko siebie na gałązce kwiatostanowej i aby zawsze jeden z każdej pary wchodził do kombinacji trzykrotnego pobierania, drugi — jednokrotnego.

Zebrane wyniki opracowano statystycznie przy pomocy testu „t” Studenta dla zmiennych połączonych. Wnioskowano przy poziomie wiarygodności α = 0,05.

OMÓWIENIE WYNIKÓW

Występujące między badanymi kombinacjami o różnej częstotliwości pobierania nektaru różnice w procentowej zawartości cukrów w nektarze, choć spore, bowiem bliskie istotności lub istotne (tab. 1), są w za-

Tabela 1 Koncentracja (%) i ilość (mg) cukrów stwierdzana w kwiatach 5 gatunków roślin, przy trzykrotnym i jednokrotnym pobieraniu nektaru wydzielamego w ciągu pierwszej doby życia kwiatu Concentration and quantity of sugars in nectar from 1 flower of 5 plant species by single and several times collection in first 24 hours of flowers life

Gatunek rośliny / Species of plant Procent cukrów w nektarze przy pobieraniu: / Percentage of sugars in nectar by collected: 3 x Procent cukrów w nektarze przy pobieraniu: / Percentage of sugars in nectar by collected: 1 x Ilość cukrów w mg z 1 kwiatu przy pobieraniu: / Quantity of sugars mg/ 1 flower by collected: 3 x Ilość cukrów w mg z 1 kwiatu przy pobieraniu: / Quantity of sugars mg/ 1 flower by collected: 1 x
Kocimiętka naga Nepeta nuda L. 57,8 b 53,7 a 0,663 a 0,683 a
Trędownik skrzydlaty Scrophularia alata Gilib. 58,1 a 65,1 a 2,108 a 2,249 a
Trędownik bulwiasty Scrophularia nodosa L. 38,8 a 43,9 a 5,550 a 5,352 a
Trojeść amerykańska Asclepias syriaca L. 52,5 a 57,0 a 5,804 a 5,552 a
Niecierpek Roylego Impatiens glandulifera Royle 56,4 b 48,0 a 7,984 a 7,908 a

sadzie mało ważne, ponieważ względna zawartość cukrów w nektarze zależy bardzo od wilgotności względnej powietrza i ulega dużym wahaniom w ciągu doby. Normalnie podczas dnia następuje stopniowy wzrost procentowej zawartości cukrów w nektarze, a przez noc do rana stopniowy spadek. Dlatego to dla obu trędowników i trojeści, w przypadku których pierwsze pobieranie nektaru wykonywano rano, drugie w południe, a trzecie wieczorem, wyższą koncentrację cukrów stwierdzono w nektarze pobieranym jednokrotnie, który w całej swej ilości zdążył się w ciągu dnia bardziej zagęścić. Odwrotne zjawisko stwierdzono dla

strona 94

kocimiętki i niecierpka, z których to ostatnią z trzech porcji nektaru zbieranego trzykrotnie oraz całą porcję zbieranego jednokrotnie pobierano rano, gdy po nocy koncentracja cukrów w netkarze była obniżona.

Bardzo ważne są natomiast ilości cukrów stwierdzane w kwiatach poddawanych jednokrotnemu i wielokrotnemu pobieraniu nektaru. Zestawione w tabeli 1 wyniki dowodzą, że dla obficie nektarujących kwiatów niecierpka Roylego, trojeści amerykańskiej i trędownika bulwiastego, wynoszące 1—4% różnice w ilości wydzielanych cukrów na korzyść trzykrotnego pobierania nektaru, w porównaniu z pobieraniem jednokrotnym, okazały się nieistotne. Nieistotna również była 3% różnica na korzyść pobierania jednokrotnego, w porównaniu z trzykrotnym, dla kocimiętki nagiej, której poszczególne kwiaty wydzielają stosunkowo mało nektaru oraz około 7% różnica dla średnio obficie nektarującego trędownika skrzydlatego. Można zatem stwierdzić, że stosowane obecnie w badaniach jednokrotne pobieranie całej porcji nagromadzonego w kwiecie nektaru, jak to proponują Jabłoński i Szklanowska (1979), nie prowadzi do uzyskiwania niższych wyników niż otrzymywano by je w drodze kilkukrotnego pobierania z tych samych kwiatów.

Wypada zastanowić się, dlaczego uzyskane przez nas wyniki różnią się tak bardzo od danych Liviencevej (1954), Maksymiuk (1958), Rozova (1963) i Koreškowa (1967). Wydaje się, że w dawniejszych badaniach mogły być nie dostrzegane jeszcze pewne zjawiska, z powodu choćby mniejszej znajomości przedmiotu niż obecnie. Po pierwsze, przy wielokrotnym pobieraniu nektaru pipetami, a tym bardziej kapilarami, z takich roślin jak m.in. karagana, lucerna, bobik, rzepak, słonecznik, trudno jest uniknąć uszkodzenia nektarnika, a ze skaleczonej tkanki mogą wypływać soki nie będące nektarem. Druga uwaga dotyczy możliwości okradania kwiatów z nektaru przez różne owady, m.in. mrówki i słodyszka (Meligethes aeneus), na które to okradanie bardziej są narażone kwiaty przeznaczone do jednokrotnego pobierania niż wielokrotnego, czego w naszych badaniach doświadczaliśmy. Nasuwa się jeszcze inna wątpliwość co do różnic między wynikami jednokrotnego i wielokrotnego pobierania nektaru. Jak dowiedziono, w miarę wzrostu koncentracji cukrów w nektarze maleje dokładność pobierania go pipetami (Jabłoński 1988). Przy pobieraniu jednokrotnym cała porcja wydzielonego nektaru zbierana z kwiatów w późniejszej porze dnia jest stosunkowo bardziej zagęszczona niż średnio cała porcja nektaru pobieranego trzykrotnie w ciągu dnia, a więc także we wcześniejszej porze, kiedy koncentracja cukrów jest niższa. Obecnie przy wysokich koncentracjach cukrów w nektarze pobieranym pod koniec dnia poleca się (Jabłoński, Szklanowska 1979) stosowanie rozrzedzenia nektaru w kwiatach, w celu umożliwienia dokładnego pobierania go pipetami.

strona 95

WNIOSKI

Przedstawione w pracy wyniki badań dowodzą, że różnice w ilości cukrów uzyskiwanych w drodze jednokrotnego i wielokrotnego pobierania nektaru są małe i właściwie nieistotne. Nie ma zatem potrzeby stosowania wielokrotnego pobierania nektaru z tych samych kwiatów w celu uzyskania, jakoby bardziej prawdziwych rezultatów. Wyjątek mogą stanowić rośliny nektarujące bardzo obficie i o takiej przy tym budowie kwiatu, w którym zachodzi obawa wyciekania nektaru poza zbiornik.

LITERATURA

Jabłoński B., Szklanowska K. (1979) Propozycja zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23:105—114

Jabłoński B. (1988) Przyczynek do poznania biologii kwitnienia, nektarowania i miododajności wrzosu (Calluna vulgaris). Pszczeln. Zesz. Nauk., 52:55—76

Koreśkov V. M. (1967) Koncentracja sachara w nektarie i posieśćenie rastienij pćełami. Pćełovodstvo, 44(12):34—39

Livienceva E. K. (1954) O metodykie opriedielenia nektaroproduktivnosti rastienij. Pćełovodstvo, 31(11):33—39

Maksymiuk J. (1958) Nektarowanie rzepaku ozimego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2(2):49—54

Mielnicenko A. N. (1966) Uvieličenie nektarnoj produktivnosti cvietkov pri mnogokrotnoj vyborkie nektara pčełami. Apiakta, 1:19—30

Rozov S. A. (1963) K metodikie izućenija niektaroproduktivnosti rastienij. XIX Mieżdunarodnyj Kongress po Pćełovodstvu, Moskva: 200—205

INFLUENCE OF COLLECTION NECTAR SEVERAL TIMES ON A QUANTITY OF GATHERED SUGARS

Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

Summary

Investigations were conducted in 1989 in Pulavy. The aim of it was to verify the view according to which the frequency of nectar collecting hed an effect on a quantity of sugar secretion. Five plant species with different nectar secretion rates were tested (Nepeta nuda. Scrophularia alata, S. nodosa, Asclepias syriaca, Impatiens glandulifera). Nectar was collected with pipettes during days at the full blooming period of each species. From the first group of flovers nectar was collected three times in the first day of their life, from the second group once a day. No differences between the combinations were found. On the basis of this investigation there is no proof that collection of nectar once a day may lead to decrease in the amount of it due to weaker secretion as compared to repeated collections of nectar.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 92: „przeznacznych” → przeznaczonych
  • s. 93, tab. 1: „wydzielamego” → wydzielanego
  • s. 94: „netkarze” → nektarze
  • s. 95, piśmiennictwo: „52:55—76″ → 32:55—76
  • s. 95, piśmiennictwo: „Maksymiuk J.” → Maksymiuk I.
  • s. 95, streszczenie: „hed” → had
  • s. 95, streszczenie: „flovers” → flowers

Podobne wpisy