PRÓBA OKREŚLENIA STOPNIA OWOCOWANIA LUCERNY MIESZAŃCOWEJ (MEDICAGO MEDIA PERS.) PRZY MAKSYMALNYM ZAPYLANIU JEJ PRZEZ OWADY
tekst: Janina Gosek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVII, 1993 — Janina Gosek
strona 189PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVII 1993
Janina Gosek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Badania przeprowadzono w 1974 r. w Puławach na I pokosie lucerny mieszańcowej odmiany Kleszczewska, rosnącej na poletkach w rozstawie 30 cm x 50 cm. Doświadczenie obejmowało 3 kombinacje (każda w 2 powtórzeniach): A – rośliny swobodnie zapylane przez owady; B – rośliny pod izolatorami, zapylane wyłącznie przez trzmiele; C – rośliny pod izolatorami, bez dostępu owadów.
Stwierdzono, że plon nasion w kombinacji A był 2 razy wyższy niż w kombinacji B, a w kombinacji C nasion nie było zupełnie. Wyróżniono też grupy roślin różniące się intensywnością otwierania kwiatów. Grupa roślin o kwiatach liczniej otwieranych odznaczała się istotnie lepszym nektarowaniem i tendencją do wyższego plonu nasion, niż grupa o kwiatach rzadko otwieranych.
Lato 1974 r. było stosunkowo chłodne i wilgotne, widać więc, że przy dobrym zapyleniu kwiatów, można zbierać opłacalne plony nasion nawet przy mniej sprzyjającej pogodzie.
Słowa kluczowe: lucerna, zapylanie, plon nasion, trzmiele, nektarowanie.
WPROWADZENIE
Plony nasion lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.), cennej rośliny paszowej, są w Polsce zbyt niskie. O wysokości ich decyduje przede wszystkim intensywność oblotu jej kwiatów przez pszczoły samotnice i trzmiele, bez których praktycznie biorąc, nie zawiązuje nasion. Plon nasion może też podnieść odpowiednia agrotechnika, a obniżyć nieodpowiednia pogoda, szkodniki i wiele innych czynników (Dylewska 1973; Jabłoński 1970; Jelinowska 1959, 1963; Milczak i Kasprzyk 1966; Ruszkowski 1973; Romankow 1973).
Celem niniejszej pracy była próba stworzenia lucernie warunków maksymalnego zapylenia kwiatów i zbadanie, jakie będzie wtedy wiązanie strąków i nasion. Umożliwiłoby to zorientowanie się, ile pszczół samotnic lub trzmieli potrzeba na 1 ha lucerny dla dobrego jej zapylenia.
strona 190MATERIAŁ I METODYKA BADAŃ
Badania przeprowadzono w Puławach na Górnej Niwie w 1974 r. na I pokosie lucerny odmiany Kleszczewska, będącej w trzecim roku użytkowania. Lucerna ta rosła na glebie bielicowej lekkiej, w rozstawie 30 cm x 50 cm. Powierzchnia lucernika wynosiła ok. 80 m². Pielęgnację ograniczono do dwukrotnego pielenia i motyczenia wiosną, dwukrotnego podwiązania roślin do palików w czerwcu oraz trzeciego podwiązania i pielenia w początku lipca. Nie stosowano żadnych zabiegów ochrony roślin.
Doświadczenie zostało założone 6 lipca i obejmowało 3 kombinacje (każda w 2 powtórzeniach):
A – Rośliny swobodnie zapylane przez owady.
C – Rośliny bez dostępu owadów – nakryte izolatorem (o wymiarach 3 m x 3 m i wysokości 2,5 m) z siatki plastykowej o średnicy oczek 1,5-2,0 mm, rozpiętym na 5 słupkach. Przed założeniem izolatora usunięto tu wszystkie otwarte kwiaty i (nieliczne) zawiązki strąków.
B – Rośliny nakryte takim samym izolatorem, do którego wstawiono 6 lipca ulik z rodziną trzmiela ziemnego – Bombus terrestris L., a 11 lipca – dodatkowo ulik z rodziną trzmiela rudego – Bombus pascuorum (Scop.). Trzmieli celowo dano tak dużo, aby osiągnąć maksymalny stopień zapylania. Braki w pokarmie węglowodanowym uzupełniano przez podkarmianie trzmieli syropem cukrowym. Natomiast jedynym pokarmem białkowym miał być pyłek z kwiatów lucerny, ażeby trzmiele musiały go zebrać możliwie wszystek. Izolatory zdjęto 20 sierpnia – po przekwitnięciu roślin.
Obserwacje stopnia zapylania kwiatów lucerny wykonywano przez cały okres kwitnienia co 2-5 dni (zależnie od pogody), zawsze po godzinie 18, to jest po zakończeniu lotu owadów zapylających. Dla ułatwienia obserwacji ponumerowano wszystkie rośliny (było ich od 31 do 36 w każdym izolatorze) w kombinacjach A i B. Na każdej roślinie zapisywano wszystkie nie zapylone (nie otwarte) kwiaty w trzech losowo wybranych kwiatostanach, spośród znajdujących się w pełni kwitnienia; a w dniach 13, 16 i 27.VII oraz 13.VIII – także wszystkie pąki porażone przez paciornicę – Contarinia medicaginis Kieff. oraz pąki zdrowe i kwiaty zapylone. Pozwoliło to określić stopień porażenia pąków kwiatowych przez tego groźnego szkodnika (który na badanej lucernie wystąpił dość silnie) oraz ustalić ogólną liczbę kwiatów w kwiatostanie danej rośliny.
Ponieważ okazało się, że poszczególne rośliny bardzo się różnią liczbą otwartych kwiatów, co wskazywało na duże różnice w ich atrakcyjności, postanowiono wyjaśnić to zjawisko. W tym celu wybrano na każdym z poletek kombinacji A i B po 3 rośliny bardzo atrakcyjne i po 3 mało atrakcyjne i zbadano obfitość wydzielanego przez nie nektaru. Nektar pobierano 4-krotnie (od 29.VII do 1.VIII) pipetami opisanymi przez Demianowiczową (Demianowicz
strona 191i in. 1960). Do jednej pipety brano nektar z 20 kwiatów danej rośliny, izolowanych przez prawie 3 doby od chwili ich rozkwitnięcia. Pipety puste i z nektarem ważono na wadze torsyjnej. Procentową zawartość suchej masy nektaru określano przy pomocy refraktometru Abbe’go. Ilość cukrów w każdej próbce nektaru obliczano z masy nektaru i procentu cukrów.
Rośliny zebrano w połowie września (po osiągnięciu dojrzałości większości strąków) ścinając je ok. 5 cm nad ziemią. Następnie mierzono wysokość każdej rośliny, osobno licząc na niej wszystkie pędy płodne, pędy płonne zaschnięte i zielone, kwiatostany ze strąkami i bez strąków oraz liczbę strąków. Następnie w 100 strąkach z każdej rośliny, wziętych losowo, liczono nasiona dobrze wykształcone i zaschnięte i dla każdej rośliny oddzielnie określano plon nasion. Masę 1000 nasion określano ważąc na wadze analitycznej 4 razy po 100 nasion.
Następnie w oparciu o te dane obliczono liczbę kwiatów na roślinie, procent strąków w stosunku do liczby kwiatów, procent nasion zaschniętych i plon nasion w przeliczeniu na 1 ha.
Wyniki opracowano statystycznie przy pomocy analizy wariancji A. Fischera. W kombinacji C nie można jednak było obliczać liczby kwiatów ze względu na niebezpieczeństwo ich zapylenia. W obrębie kombinacji A i B wydzielono 3 grupy roślin, różniące się stopniem intensywności otwierania (zapylania) kwiatów. Wyniki opracowano według schematu klasyfikacji podwójnej z tą samą liczbą obserwacji w podklasie. Do porównania średnich użyto testu Duncana przy poziomie wiarygodności α = 0,05. Wartości średnie różniące się między sobą istotnie oznaczono różnymi literami alfabetu.
Charakterystyka pogody. Roczna suma opadów w 1974 r. była bardzo wysoka, gdyż wynosiła 792 mm (gdy średnia wieloletnia dla Puław wynosi ok. 600 mm), a suma opadów w okresie kwitnienia i dojrzewania nasion lucerny (w miesiącach czerwiec-wrzesień) – 391 mm (przy średniej wieloletniej ok. 280 mm).
Średnie miesięczne temperatury powietrza w 1974 r. były w czerwcu i lipcu niższe od przeciętnych wieloletnich (wynosząc odpowiednio 17,1 i 18,7°C), a w sierpniu i wrześniu – podobne do przeciętnych.
Usłonecznienie w sierpniu przekraczało średnią wieloletnią (wynoszącą dla Puław 212 godzin), natomiast w czercu i lipcu było o blisko 30% mniejsze niż normalnie). Lato 1974 r. można ogólnie określić jako chłodne, deszczowe i mało słoneczne, a więc niezbyt sprzyjające produkcji nasion lucerny.
WYNIKI
1. Wpływ intensywności otwierania kwiatów na plon nasion.
Pomimo zapewnienia dużej liczby trzmieli pod izolatorami w kombinacji
strona 192B, nie udało się osiągnąć maksymalnego zapylenia kwiatów lucerny, choć wydawało się, że duża liczba tych owadów, podkarmiana syropem cukrowym, powinna w poszukiwaniu pyłku otwierać wszystkie rozkwitające kwiaty. Tymczasem poletka na zewnątrz izolatorów (kombinacja A) były w rzeczywistości zapylane intensywniej (tab. 1), choć także nie było to zapylanie maksymalne, lecz tylko dobre zapylenie, jakie spotykamy u nas w warunkach polowych, gdzie kwiaty oblatywane są w mniejszym stopniu przez trzmiele, a większym przez pszczoły samotnice, jak spójnica lucernowa – Melitta leporina (Pz.), wigorczyk lucernowiec – Rophitoides canus (Ev.), czy pszczolinka koniczynowa – Andrena gelriae (Vecht.). Wszystkie te gatunki pszczół samotnic występowały na poletkach w kombinacji A. Natomiast w kombinacji B zapylenie było dużo słabsze, a w kombinacji C (zgodnie z zamierzeniem) nie było kwiatów zapylonych, ani nie stwierdzano tam kwiatów, które by się same otwierały. W kombinacji C lucerna nie zawiązała więc zupełnie strąków, a wyrosła nieco może bujniej niż w pozostałych kombinacjach.
Kombinacja A i B nie różniły się w sposób istotny wysokością roślin, liczbą pędów płonnych zaschniętych i zielonych, ani liczbą kwiatów w kwiatostanie i masą 1000 nasion. W kombinacji A wystąpiła tylko wyraźna tendencja do nieco mniejszej liczby kwiatów na roślinie, ale za to również nieco słabszego porażenia przez paciornicę, a tym samym większej liczby kwiatów zdrowych. Kombinacja A różniła się również w sposób istotny większym procentem wytworzonych strąków w stosunku do liczby kwiatów, większą ogólną liczbą nasion w strąku i większą liczbą nasion dobrze wykształconych. W związku z tym plon nasion w kombinacji A (lepiej zapylanej) był dwa razy wyższy niż w kombinacji B (słabiej zapylanej) i w przeliczeniu na 1 ha wynosił blisko 300 kg, co należy uznać w stosunkowo chłodnym i wilgotnym roku za bardzo dobry.
2. Plon nasion lucerny w zależności od stopnia atrakcyjności jej kwiatów dla owadów zapylających.
Trzy grupy roślin lucerny, różniące się w sposób istotny stopniem intensywności otwierania (zapylania) kwiatów przez owady (tab. 1), różniły się także istotnie wyższym stopniem porażenia ich pąków kwiatowych przez paciornicę. Rośliny chętniej otwierane wykazywały pewną tendencję do większej liczby strąków na kwiatostan i na roślinę, do wyższego procentu strąków w stosunku do liczby kwiatów, większej liczby nasion w strąku, niższego procentu nasion niedorozwiniętych oraz wyższego plonu nasion z jednej rośliny i w przeliczeniu na 1 ha.
3. Intensywność otwierania kwiatów lucerny a ich nektarowanie.
Rośliny lucerny, których kwiaty były intensywnie otwierane przez owady, charakteryzowały się lepszym nektarowaniem niż rośliny o kwiatach mniej chętnie otwieranych (tab. 1). Poszczególne ich kwiaty wydzielały istotnie
strona 193Tabela 1 Średnie wartości niektórych cech użytkowych lucerny nasiennej z poletek o różnym stopniu zapylenia i grup roślin o różnej intensywności otwierania kwiatów¹ Average values of some useful characters of seed lucerne from plots of different degree of pollination and plant groups of different intensity of flower tripping¹
| Badana cecha – Investigated character | Kombinacja² – Treatment: A | Kombinacja² – Treatment: B | Kombinacja² – Treatment: C | Grupa roślin³ – Plant group: I | Grupa roślin³ – Plant group: II | Grupa roślin³ – Plant group: III |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Stopień zapylenia⁴ – Degree of pollination | 1,9a | 3,7b | 12,6c | 1,3a | 2,6b | 4,5c |
| Liczba kwiatów – Number of flowers: | ||||||
| ogółem na roślinie – total on one plant | 9389 | 7321 | – | 8275 | 8565 | 8226 |
| zdrowych na roślinie – healthy on one plant | 7623 | 5697 | – | 6286 | 6879 | 6816 |
| Procent pąków porażonych – Per cent of injured butons | 19,2 | 22,3 | – | 24,8b | 20,1 | 17,4a |
| Liczba strąków – Number of pods: | ||||||
| w kwiatostanie – in one inflorescence | 2,2 | 1,7 | 0 | 2,1 | 1,9 | 1,9 |
| na roślinie – on one plant | 1250b | 758a | 0 | 1063 | 995 | 953 |
| na 100 kwiatów – per 100 flowers | 13,0 | 10,0 | 0 | 12,6 | 10,9 | 10,9 |
| na 100 kwiatów zdrowych – per 100 healthy flowers | 15,8 | 13,0 | 0 | 16,8 | 13,8 | 13,2 |
| Liczba nasion – Number of seeds: | ||||||
| ogółem w 1 strąku – total in one pod | 3,3b | 2,9a | 0 | 3,2 | 3,1 | 3,0 |
| dorodnych w 1 strąku – full seeds in one pod | 2,5b | 1,9a | 0 | 2,3 | 2,2 | 2,1 |
| dorodnych na 1 roślinie – full seeds on one plant | 3160b | 1482a | 0 | 2502 | 2266 | 2178 |
| Procent nasion zaschniętych – Per cent of blind seeds | 24,7a | 32,6b | – | 27,7 | 28,5 | 29,8 |
| Masa 1000 nasion (g) – Weight of 1000 seeds (g) | 1,87 | 1,88 | – | 1,85 | 1,91 | 1,87 |
| Plon nasion – Yield of seeds: | ||||||
| z 1 rośliny (g) – per one plant (g) | 5,9b | 2,8a | 0 | 4,6 | 4,4 | 4,1 |
| z 1 ha (kg) – per one ha (kg) | 294,2b | 141,8a | 0 | 231,9 | 217,9 | 202,6 |
| Ilość z 10 kwiatów: Quantity from 10 flowers: | ||||||
| nektaru (mg) – of nectar (mg) | – | – | – | 11,0b | – | 8,0a |
| cukrów (mg) – of saccharides (mg) | – | – | – | 3,3b | – | 2,5a |
| Procent cukrów w nektarze – Per cent of saccharides in nectar | – | – | – | 30,0a | – | 31,8a |
Odnośniki – Notes:
¹ Litery „a, b” przy liczbach oznaczają, że wyniki różnią się w sposób istotny – Symbols „a, b” at numbers mean, that results are significant differentiated.
² A – Rośliny nie izolowane (wolne zapylanie) – Unisolated plants (free pollination). B – Rośliny pod izolatorami z rodzinami trzmieli – Plants in net-cages with bumblebee families. C – Rośliny pod izolatorami bez owadów zapylających (nie liczono tu kwiatów, pąków ani kwiatostanów) – Plants in net-cages without pollinating insects (flowers, butons and inflorescences were here not counted).
³ Rośliny zapylane: I – dobrze, II – średnio, III – słabo – Plants pollinated: I – good, II – mean, III – slightly.
⁴ Stopień zapylenia został tu wyrażony liczbą nie otwartych kwiatów w kwiatostanie (sprawdzanych wieczorem, po zakończeniu lotu owadów zapylających), im niższa jest ta liczba tym lepsze zapylenie – Degree of pollination was expressed here with the number of untripped flowers (tested in the evening after the end of flight of pollinating insects) the lower number, the better pollination.
więcej nektaru i cukrów. Natomiast koncentracja suchej masy w nektarze u obu grup roślin była podobna.
4. Próba wyjaśnienia różnic między kombinacjami.
Dwukrotnie wyższy plon nasion lucerny przy wolnym zapyleniu (kombinacja A), niż przy zapylaniu przez trzmiele (kombinacja B), był prawdopodobnie spowodowany udziałem pszczół samotnic, a także korzystniejszym mikroklimatem zwiększającym aktywność owadów zapylających oraz sprzyjającym wiązaniu strąków i nasion. Natomiast pod izolatorami (B) trzmiele były mniej aktywne, a rośliny silniej zaatakowane przez paciornicę. Siatka plastykowa wpłynęła więc ujemnie (zaciemnienie, zwiększenie wilgotności, słaby przewiew) na zapylenie tym bardziej, że warunki pogody były w tym roku ogólnie biorąc, niezbyt korzystne. Kombinacja z brakiem owadów zapylających (C) nie wymaga dyskusji.
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
W wykonanym doświadczeniu nie udało się osiągnąć maksymalnego zapylenia kwiatów lucerny, a więc i zbadać górnej granicy plonu nasion lucerny. Badania nasunęły jednak pewne istotne uwagi metodyczne, które pozwolą być może w przyszłości zagadnienie to poprawniej rozwiązać.
Uzyskane wyniki potwierdziły, że plonowanie lucerny jest ściśle uzależnione od obecności na plantacji dzikich owadów zapylających i jest wprost proporcjonalne do liczby zapylonych przez nie kwiatów. Przy dobrym zapylaniu można by zbierać opłacalne plony nasion lucerny nawet w latach bardziej chłodnych i wilgotnych, gdyby udało się uzyskiwać stojący przewiewny porost nasienny tej rośliny.
strona 195Dla badanej odmiany lucerny Kleszczewskiej stwierdzono zmienność roślin pod względem intensywności otwierania (zapylania) ich kwiatów przez owady pszczołowate (w praktyce wyłącznie pszczoły samotnice i trzmiele). Rośliny o kwiatach liczniej otwieranych, a więc bardziej atrakcyjnych dla owadów, odznaczały się istotnie lepszym nektarowaniem oraz tendencją do wyższych plonów nasion, pomimo że były w większym stopniu atakowane przez paciornicę lucernową.
LITERATURA
Demianowicz Z. (1960): Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Cz. I. Pszczeln.Zesz.Nauk. 4(2):87-104.
Dylewska M. (1973): Ocena efektywności zapylania lucerny przez Apoidea w woj. lubelskim. Zesz.Probl.Post.Nauk Rol. 131:165-170.
Jabłoński B. (1970): Badania biologii kwitnienia i zapylania lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.). Pszczeln.Zesz.Nauk. 14(1-3):1-74.
Jelinowska A. (1963): Nowsze poglądy na kwitnienie i owocowanie lucerny oraz wartości odmian tej rośliny w różnych warunkach agrotechnicznych. Biul.ZHRiN W-wa 5/6:1-11.
Milczak M., Kasprzyk M. (1966): Perspektywy produkcji nasion lucerny na terenie woj. lubelskiego. Mat. Sesji Nauk. PWRiL :67-80.
Modzelewska-Jelinowska A. (1959): Studia nad możliwością podniesienia plonów nasion lucerny w warunkach Polski. Rocz.Nauk.Rol. 80-A-2:282-347.
Romankow W. (1973): Ochrona lucerny nasiennej przed szkodnikami na tle badań polskich. Zesz.Probl.Post.Nauk Rol. 131:335-351.
Ruszkowski A. (1973): Znaczenie taśmy pokarmowej dla podniesienia liczebności trzmieli zapylających lucernę. Zesz.Probl.Post.Nauk Rol. 131:171-176.
AN ATTEMPT TO DEFINE THE DEGREE OF FRUCTIFICATION OF LUCERNE (MEDICAGO MEDIA PERS.) IN CONDITIONS OF MAXIMAL POLLINATION BY INSECTS
Janina Gosek
Summary
Investigations were performed with the first cut of lucerne of Kleszczewska variety growing at Puławy in 1974. The experiment included three treatments (each in two replications): A – Plants free pollinated by insects; B – plants (in net cages) pollinated exclusively by bumblebees; C – plants (in net cages) without any pollinating insects. It was stated that the seed yield of the treatment A was two times higher than in the treatment B, but in the treatment C were no seeds. There were also distinguished the plant groups with different intensity of flower tripping. The plant group with ofter tripped flowers was distinguish oneself by a significant better nectar secretion and by some tendency to higher seed yield than the group with more rare tripped flowers. The summer of 1974 was relatively cool and wet, what indicated that, by good flower pollination, it was possible to obtain the payable seed yields also in less favourable weather conditions.
Keywords: lucerne, pollination, seed yeald, bumblebees, nectar secretion.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 191: „czercu” → czerwcu
- s. 195, streszczenie: „yeald” → yield
