ZASTOSOWANIE PSZCZÓŁ DO ZAPYLANIA KWIATÓW JABŁONI (Malus domestica Borkh.) W MAŁYCH IZOLATORACH

tekst: Kazimiera Szklanowska, Bożena Dąbska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Kazimiera Szklanowska, Bożena Dąbska

strona 97

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991

Kazimiera Szklanowska, Bożena Dąbska

Akademia Rolnicza w Lublinie

Streszczenie

Podczas badań przydatności jabłoni ozdobnych jako zapylaczy w sadach produkcyjnych zastąpiono w latach 1987—1989 ręczne przenoszenie pyłku na znamiona słupków sposobem bardziej naturalnym, tj. przez pszczoły miodne. Osobniki lotne robotnic pobierano z ula, obsypywano obcym pyłkiem i wpuszczano do małych izolatorów z siatki plastykowej okrywających kwitnące konary. Metoda ta przyniosła duże oszczędności pracy i okazała się skuteczna. Efekt zawiązywania owoców, jak i plon ogólny jabłek, był bardzo podobny do uzyskiwanego z kwiatów swobodnie odwiedzanych przez owady. Wykorzystywanie pszczół miodnych do zapylania kwiatów w małych izolatorach jest zatem możliwe i celowe.

WSTĘP

W doświadczalnictwie zachodzi często potrzeba zapylania mniejszej lub większej liczby kwiatów pyłkiem określonego pochodzenia. Czynność tę przeważnie wykonuje się ręcznie przy pomocy pędzelka albo dotyka bezpośrednio znamion słupka pylącymi pylnikami kwiatu zapylacza (Dąbska, Szklanowska 1986, Dąbska 1987). Praca ta jest jednak bardzo czasochłonna i trudna do wykonania, zwłaszcza na dużej liczbie kwiatów wysokich drzew.

W przypadku badań zapylania równocześnie kilku drzew czy krzewów owocowych, albo rozmnażania cennego materiału hodowlanego, wstawia się pod duże izolatory całe rodziny pszczele (Bornus i inni 1977). Prowadzi to jednak do masowego ginięcia zbieraczek ponieważ pszczoły miodne nie znoszą zamkniętej przestrzeni. Trzmiele natomiast pracują dobrze nawet w bardzo małych izolatorach, lecz ich rodziny są dostępne dopiero od czerwca (Biliński 1976). Do zapylania niewielkiej liczby kwiatów jabłoni w małych izolatorach pyłkiem własnym, Jabłoński, Zmarlicki i Skowronek (1979) wykorzystywali lotne robotnice pszczoły miodnej, pobierane z rodzin ustawionych pod dużymi izolatorami na wiśniach.

strona 98

Celem naszych badań było zastąpienie żmudnego ręcznego zapylania kwiatów (w proawadzonych doświadczeniach nad przydatnością pyłku jabłoni ozdobnych jako ewentualnych zapylaczy w sadach produkcyjnych) pracą zbieraczek pszczoły miodnej, zamkniętych w małych izolatorach.

MATERIAŁ I METODYKA

Badania przeprowadzono w sadzie doświadczalnym Akademii Rolniczej w okolicy Lublina, wykorzystując drzewa m.in. odmiany McIntosh, Holiday i Jonathan. Dobór zapylaczy spośród jabłoni ozdobnych: M. Szafer (Wróblewski), M. Hopa (Hansen) i M. zumi var. calocarpa Rehd., oparto na zgodności okresów kwitnienia z odmianą produkcyjną i wartości biologicznej pyłku zapylacza (Szklanowska 1987).

Na drzewach trzech odmian produkcyjnych, tuż przed ich kwitnieniem, wytypowano po 8 konarów doświadczalnych i ustalono na nich liczbę kwiatów. Po cztery z tych oznaczonych dla każdej odmiany konarów stanowiło grupę kontrolną, czyli kwiaty swobodnie odwiedzane przez owady zapylające. Kwiaty na pozostałych konarach, jeszcze w stadium różowego pąka, zabezpieczono od dostępu pszczół z zewnątrz specjalnymi workami o wymiarach 90 × 150 cm, wykonanymi z siatki plastykowej o oczkach 2 × 2 mm. Te właśnie rozkwitające kwiaty pod izolatorami oblatywały wkładane tam pszczoły doświadczalne opylone tylko znanym pyłkiem.

Stosowany do badań pyłek jabłoni ozdobnych gromadzono w szalkach Petriego, na 24 godziny przed dokonaniem zabiegu zapylenia. Z rozchylających się pąków kwiatowych wytypowanego zapylacza wypreparowywano pylniki tuż przed ich pyleniem. Po dobie przetrzymywania w szalkach pylniki pękały, a pyłek z nich osadzał się na dnie. Masę pyłku potrzebną do doświadczenia uzupełniano codziennie ze świeżo zbieranych pąków kwiatowych.

Pszczoły doświadczalne pobierano wprost z ula do klateczek, w których przetrzymywano je przez 24 godziny, aby oczyściły się z obcego pyłku. Następnie pszczoły te wkładano najpierw do szalek w celu opylenia ich ciała, a potem po 5 sztuk wpuszczano pod odpowiednie izolatory (ryc. 1). Tam znajdowały się również bukiety z gałązkami kwitnącego zapylacza, jako dodatkowe źródło pyłku. Czynność tę wykonywano około godziny 11, przez 3—5 kolejnych dni okresu pełni kwitnienia. Używane do zapylania pszczoły były oczywiście przeznaczone na straty i ginęły przeważnie po jednej dobie przebywania w izolatorach. Worki izolujące konary zdejmowano dopiero po całkowitym przekwitnięciu drzew.

Na czterech całych drzewach każdej z 3 badanych odmian o ustalonej wcześniej liczbie kwiatów, prowadzono codziennie, w odstępach jednogodzinnych, obserwacje intensywności oblotu ich przez pszczoły miodne. Miało to na celu porównanie zagęszczenia tych owadów na kwiatach swobodnie

strona 99

dostępnych z kwiatami osłoniętymi izolatorami, gdzie znana była liczba pszczół i czas ich przebywania.

Zawiązki owoców na wszystkich konarach doświadczalnych sprawdzono po opadzie czerwcowym, a owoce liczono w czasie zbioru. Analiza pomologiczna jabłek, po osiągnięciu dojrzałości konsumpcyjnej, obejmowała m.in. pomiar ich średnicy przy pomocy ręcznej kalibrownicy otworowej, ustalenie masy owocu i liczby zawartych w nim nasion.

Wyniki liczbowe opracowano statystycznie przy pomocy analizy wariancji dla ortogonalnej klasyfikacji pojedynczej. Dla oceny istotności różnic między porównywanymi średnimi korzystano z wielokrotnych przedziałów ufności T-Tukey’a przy poziomie istotności 5%.

OMÓWIENIE WYNIKÓW

Badane odmiany jabłoni produkcyjnych różniły się znacznie obfitością kwitnienia między sobą oraz w latach badań. Stąd też liczba kwiatów na gałęziach doświadczalnych nie była stała (tab. 1). Drzewa odmiany Holiday rokrocznie kwitły najobficiej. Najintensywniej oblatywane przez pszczoły miodne były natomiast kwiaty odmiany McIntosh, które charakteryzują się obfitym nektarowaniem (Szklanowska 1987). W szczytowych godzinach oblotu zagęszczenie pszczół na 1000 kwiatów swobodnie dostępnych wahało się w granicach 2—3, zaś w izolatorach było 10-krotnie wyższe. Pod izolatorami celowo zwiększano liczbę pszczół z uwagi na nienaturalne, bardzo stresujące warunki lotu i pracy.

strona 100

Tabela 1 Porównanie efektów zapylania kwiatów jabłoni obcym pyłkiem (jabłoni ozdobnych) w małych izolatorach przez pszczoły z efektami swobodnego zapylania krzyżowego (wartości średnie z lat 1987—1989) Comparison of honeybee pollination effects of cultivated apple flowers between control and isolated conditions (average of the years 1987—1989)

Cecha badana / Investigated feature Odmiana / Cultivar Sposób zapylania / Kind of way of pollinations: swobodne krzyżowe / free cross pollination Sposób zapylania / Kind of way of pollinations: w małych izolatorach / under small isolators
Liczba kwiatów na gałęzi doświadczalnej / Number of flowers per one experimental branche McIntosh 207,6 a 165,9 a
Holiday 365,7 b 216,7 a
Jonathan 197,7 a 222,3 a
średnio / average 257,0 201,6
Liczba pszczół na 1000 kwiatów w szczytowych godzinach lotu najlepszego dnia / Number of bee per 1000 flowers at noon of best day McIntosh 4,3 b 22,3
Holiday 2,8 a 23,1
Jonathan 2,4 a 24,9
średnio / aevrage 3,2 23,4
Procent owoców w stosunku do liczby kwiatów / Percentage of fruits in relation to number of flowers McIntosh 6,8 a 7,8 ab
Holiday 8,6 b 11,6 c
Jonathan 7,9 ab 8,3 ab
średnio / average 7,8 9,2
Masa jednego jabłka w g / Average weight of fruits in g McIntosh 86,7 a 90,2 ab
Holiday 99,5 b 95,9 ab
Jonathan 110,1 c 109,8 c
średnio / average 98,8 98,6
Liczba nasion w jednym owocu / Number of seeds per fruit McIntosh 6,0 a 6,5 b
Holiday 6,8 b 6,5 b
Jonathan 6,8 b 6,0 a
średnio / average 6,5 6,3
Plon jabłek z 1000 kwiatów w kg / Yield of apples from 1000 flowers in kg McIntosh 7,2 a 8,7 b
Holiday 7,0 a 8,9 b
Jonathan 9,4 b 9,3 b
średnio / average 7,9 8,9
strona 101

Wszystkie 3 badane odmiany wykazały tendencję do wyższego nieco procentu wykształconych owoców w stosunku do liczby kwiatów na konarach izolowanych, niż swobodnie dostępnych dla owadów zapylających. Biorąc pod uwagę wyniki doświadczeń Bornusa i współautorów (1977), nie mogło być to rezultatem zwiększonej liczby pszczół pod izolatorami. Było ono raczej konsekwencją wyższej wartości pyłku użytych do badań jabłoni ozdobnych, w porównaniu z roznoszonym przez pszczoły na swobodzie pyłkiem znajdujących się w sadzie jabłoni produkcyjnych.

Lepsze nieco zawiązywanie jabłek z kwiatów zapylanych pyłkiem jabłoni ozdobnych pod izolatorami, niż zapylanych pyłkiem jabłoni produkcyjnych na swobodzie, znalazło też swe odbicie w zwiększonym nieco plonie owoców dla odmiany McIntosh i Holiday. Przeciętna masa jednego owocu odmiany Jonathan była w obu kombinacjach doświadczenia podobna. Natomiast jabłka odmiany Holiday z kwiatów zapylanych pod izolatorami wyrastały nieco drobniejsze niż z kwiatów zapylanych na swobodzie, a jabłka odmiany McIntosh nieco większe. Różnice w liczbie nasion w owocach okazały się bardzo małe, zarówno między kombinacjami, jak i między odmianami.

WNIOSKI

W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono, że wkładając do założonych na konary doświadczalne worków z siatki plastykowej (3—5 razy w okresie pełni kwitnienia) po 5 pszczół obsypanych właściwym obcym pyłkiem (tj. 2—3 pszczoły na 100 kwiatów), uzyskuje się plony owoców podobne, jak w przypadku swobodnego zapylania krzyżowego. Owoce te zawierają też podobną liczbę nasion i w zasadzie nie różnią się wielkością i dorodnością.

Użyte do zapylania robotnice pszczół są wprawdzie skazane na straty, gdyż przeważnie po dobie przebywania w izolatorze giną, ale są to koszty znikome w porównaniu z kosztami czasochłonnej pracy ręcznego zapylania.

Wypróbowany sposób wykorzystania robotnic pszczoły miodnej do zapylania kwiatów jabłoni w małych izolatorach może być niewątpliwie stosowany do zapylania wielu innych gatunków roślin.

LITERATURA

Biliński M. (1976) Chów trzmieli w izolatorach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 20: 41—65

Bornus L. i inni (1977) Wpływ zwielokrotnionego oblotu jabłoni przez pszczoły na plony i dorodność jabłek. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21:77—85

Dąbska B., Szklanowska K. (1986) Pollination of commercial apple cultivars by pollen of ornamental apple cultivars. 47 Zjazd PTB: 58

Dąbska B. (1987) Pollination of apple by ornamental Malus Varieties. XXXI Międzynarodowy Kongres Pszczelarski

strona 102

Jabłoński B. i inni (1979) Wyniki badań stopnia samopłodności jabłoni. Pszczeln. Zesz. Nauk., 25:115—123

Szklanowska K. (1987) Pszczelarska wartość jabłoni ozdobnych stosowanych jako zapylacze w sadach. Pszczeln. Zesz. Nuk., 32:189—206

USE OF HONEY BEES TO POLLINATION OF APPLE FLOWERS (MALUS DOMESTICA BORKH) IN SMALL ISOLATORS

Kazimiera Szklanowska, Bożena Dąbska

Summary

During investigations of use ornamental apple trees as a pollinators in production orchards in the years 1987—1989 honey bees were used as a pollinators instead of hand pollination. Flying workers were taken from beehive and after covering them by foreign pollen they were placed in a blooming branches covered small isolators made by plastic net. Bees were exchanged every day during 3—5 succesive days during full of blooming period at 11 am. Use of new bees every day was necesary because they died under isolators after 24 hours. It was find that used method was very effective. Fruit setting and total yield of apples were very similar both from isolated and unisolated branches as well. It’s turned out that used method is much cheaper then hand pollination in spite of worth of deid honey bees. The method may be used for pollination of many plant species.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 98: „proawadzonych” → prowadzonych
  • s. 100, tab. 1: „experimental branche” → experimental branch
  • s. 100, tab. 1: „aevrage” → average
  • s. 102, piśmiennictwo: „Nuk.” → Nauk.
  • s. 102, piśmiennictwo: „32:189—206″ → 31:189—206
  • s. 102, streszczenie: „succesive” → successive
  • s. 102, streszczenie: „necesary” → necessary
  • s. 102, streszczenie: „cheaper then” → cheaper than
  • s. 102, streszczenie: „deid” → dead

Podobne wpisy