TRENDY W EKONOMICE PASIEK W LATACH 1970—88 NA PODSTAWIE ESTYMACJI FUNKCJI
tekst: Andrzej Pidek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Andrzej Pidek
strona 83PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991
Andrzej Pidek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach
Streszczenie
Przeanalizowano zmiany liczby rodzin pszczelich, produkcji miodu a także jego skupu, importu oraz eksportu w latach 1970—1988. Wyznaczono funkcje tych zmian. Współczynnik determinacji dla wyznaczonego przebiegu większości funkcji (ryc. 2, 4) są wyższe od D + = 56%, a korelacji wyższe od r = 0,75. Najmniej zdeterminowany przebieg ma funkcja określająca skup miodu (D = 7,44, r = 0,27). W ostatnich latach w przebiegu funkcji wystąpiły tendencje obniżenia poziomu pierwszych trzech czynników. Zależne są one w pewnym stopniu od poziomu wskaźnika opłacalności, który obniżył się ze 158,1% w latach 1970—1974 do 101,3% w 1988 r. Tendencje te znamionują pewien regres w produkcji pszczelarskiej.
WPROWADZENIE
Na świecie produkcja wynosi mniej więcej 1 milion ton miodu. (Rocznik FAO 1984, 1985, 1986, 1987). Produkcja w Polsce kształtuje się na poziomie od 6 tys. ton do 26 tys. ton, średnio 13 tys. ton, co stanowi około 1% produkcji światowej (Mruk 1987). Liczba rodzin pszczelich w kraju w odniesieniu do ich stanu na świecie stanowi 2%.
Pszczelarstwo podlega oddziaływaniu różnych czynników, które mają wpływ na jego poziom. W analizowanym okresie zmianom ulegała w Polsce zarówno liczba rodzin pszczelich, produkcja miodu jego skup, jak i eksport oraz import. Zmiany nie miały jednorodnego charakteru. Dla ich określenia w badaniach przeanalizowano trendy długookresowe. Tłem do zachodzących zmian były wyniki analizy opłacalności pasiek z lat 1970—1988 (Pidek 1983, 1987).
METODYKA
Do analizy posłużyły materiały statystyczne określające liczbę rodzin, produkcję miodu, jego skup, import oraz eksport. Informacje uzyskano z zestawień statystycznych Ministerstwa Rolnictwa Leśnictwa i Gospodarki
strona 84Żywnościowej oraz Centrali Spółdzielni Ogrodniczych i Pszczelarskich. Analizując je metodą najmniejszych kwadratów przy zastosowaniu estymacji, wyznaczono funkcje, określono poziomem współczynników Dokładność przebiegu funkcji określano poziomem współczynników korelacji i determinacji. Wskaźniki opłacalności produkcji stanowią procentową relację poniesionych kosztów do uzyskanych dochodów w pasiekach indywidualnych, w których zbierano materiały metodą korespondencyjną oraz panelową, zgodnie z odpowiednią metodyką zamieszczoną częściowo w poprzednich opracowaniach. (Pidek 1983, 1987). Wskaźnik natomiast opłacalności teoretycznej zakłada, że cała produkcja była sprzedawana w punktach skupu po obowiązujących cenach. Wskaźnik natomiast opłacalności faktycznej odnosi się do dochodów jakie uzyskiwali pszczelarze sprzedając miód częściowo w punktach skupu, a częściowo po cenach wolnorynkowych.
WYNIKI
Liczba rodzin pszczelich w pierwszych pięciu latach analizowanego okresu miała tendencję zniżkową (Ryc. 1), Z 1,4 miliona w 1970 r. do 1,1 miliona w 1975 r. czyli o 27%. Spadek liczby rodzin pszczelich znalazło swoje potwierdzenie w zmniejszonej o 12,5% produkcji miodu i o 21,3% w zmniejszonym jego skupie. Od tego okresu do 1984 r. następował systematyczny wzrost liczby rodzin pszczelich do poziomu 2,7 miliona, czyli 245%. Znajduje to pewne odzwierciedlenie w produkcji miodu, która wzrosła o 225%, ale nie znajduje odzwierciedlenia w ilości skupionego miodu. Po tym okresie aż do 1988 r. zauważa się tendencję zniżkową zarówno liczby rodzin pszczelich, produkcji miodu, a także w pewnym zakresie również jego skupu.
Analizowane dane statystyczne mają różną wiarygodność. W okresie od 1975 r. liczba rodzin pszczelich mogła być celowo przez pszczelarzy zawyżana dla celów statystycznych ze względu na specjalne przydziały cukru. Poziom produkcji miodu był zaś wartością szacowaną. Najbardziej wiarygodnymi z pierwszych trzech czynników są dane dotyczące skupu midu. Dotyczą one jednak tylko miodu skupowanego przez CSOiP, który stanowi około 70% całego miodu podlegającego obrotowi rynkowemu.
Analiza statystyczna pozwoliła na wyznaczenie przebiegu funkcji wymienionych czynników (Ryc. 2). Zgodność przebiegu funkcji których parametry określono w tabeli 1 z analizowanymi danymi wyznaczają współczynniki korelacji i determinacji. Wysoki ich poziom w odniesieniu do liczby rodzin pszczelich i produkcji miodu sugeruje o dużej zbieżności wyznaczonej funkcji. Współczynnik determinacji i korelacji odnoszący się do funkcji określającej skup miodu jest niski (Tab. 1). Świadczy to o braku trwałych jednorodnych tendencji w zakresie skupu. Utrudnia to interpretację danych i prognozowanie skupu. W przebiegu wszystkich
strona 85
trzech funkcji mających charakter falowy daje się zauważyć pewne podobieństwo w ich przebiegu. Okres ostatnich lat charakteryzuje się spadkiem wartości tych trzech czynników. Porównanie przebiegu tych funkcji w zestawieniu z opłacalnością produkcji w analizowanym okresie charakteryzuje się zbieżnością tylko w pewnym zakresie. Wysoki wskaźnik opłacalności uzyskiwano w pierwszych dwunastu latach. W ostatnich siedmiu latach był on znacznie niższy. Średni ze wszystkich lat poziom wskaźnika opłacalności teoretycznej obliczony na podstawie tabeli 2 wynosił
strona 86
106,5%, a wskaźnika opłacalności faktycznej jest zbliżony do poziomu 125%, który uważany jest, za gwarantujący stabilną produkcję pszczelarską (Soldatov 1973). Utrzymywanie się opłacalności na tym poziomie było efektem funkcjonowania połączonej zinstytucjonalizowanej sprzedaży miodu z wolnorynkową, która realnie podwyższała opłacalność produkcji pasiecznej.
Występujące pod koniec lat osiemdziesiątych obniżenie poziomu analizowanych trzech czynników ma związek z pogorszeniem się warunków prowadzenia pasiek, zarówno w aspekcie organizacyjno ekonomicznym, technologicznym jak i ekologicznym. Tendencje takie są wprawdzie charakterystyczne dla krajów uprzemysłowionych, ale tam przeciwdziałają im subwencje państwa. Zbieżność tendencji hamujących rozwój pszczelarstwa z głębokimi zmianami systemu gospodarczego w Polsce w 1989 będzie jednak ograniczało interwencjonizm państwa w tym zakresie. Może to spowodować pogłębienie recesji pszczelarstwa.
Brak stabilności w ilości skupowanego miodu utrudnia utrzymanie stałych i korzystnych dla eksportu rynków zbytu. Po okresie znacznego eksportu miodu pod koniec lat sześćdziesiątych, który wynosił około 3,5 tysiąca ton, w tym 1,2 tys. ton w opakowaniach detalicznych (Lange 1986), eksport miodu do 1985 r. utrzymywał się na minimalnym po-
strona 87Tabela 1 Parametry trendów zmian w pszczelarstwie dla jego funkcji y=a+bx+cx²+dx³ The trends parameters in beekeeping of function y=a+bx+cx²+dx³
| Cecha / Variable | a | b | c | d | Współczynnik korelacji r / Correlation coefficient | Współczynnik determinacji D / Determination coefficient |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Liczba rodzin pszczelich (tys. szt.) / Number of bee colonies | 1788,55 | 335,60 | 58,84 | 2,19 | 0,95 | 90,71 |
| Produkcja miodu (tys. ton) / Production of honey | 13,04 | 2,59 | 0,41 | 0,014 | 0,75 | 56,60 |
| Skup miodu (tys. ton) / Purchase of honey | 9,19 | 0,93 | 0,10 | 0,0031 | 0,27 | 7,44 |
| Export miodu (tys. ton) / Export of honey | 0,24 | 0,66 | 0,23 | 0,013 | 0,86 | 73,99 |
| Import miodu (tys. ton) / Import of honey | 0,039 | 0,056 | 0,030 | 0,0012 | 0,79 | 61,98 |
Tabela 2 Opłacalność produkcji pasiecznej Profitability of honey production
| Lata / Years | Jednostkowy koszt produkcji miodu (zł/1 kg) / Unit cost of production (zl/1 kg) | Wskaźnik opłacalności teoretycznej % / Theoretical profitability index % | Wskaźnik opłacalności faktycznej % / Real profitability index % |
|---|---|---|---|
| 1970—74 | 33 | 132,2 | 158,1 |
| 1977—78 | 90 | 112,7 | 131,5 |
| 1979—81 | 203 | 113,4 | 152,5 |
| 1982—85 | 508 | 79,5 | 98,1 |
| 1988 | 813 | 94,9 | 101,3 |
ziomie, nie przekraczającym 0,5 tys. ton. Dopiero po tym okresie zbliżył się do poziomu z końca lat sześćdziesiątych. Import miodu do 1977 roku był na bardzo niskim poziomie. Zwiększenie importu w latach 1979—1981 wiązało się z brakami żywności na rynku, na którym miód spełniał funkcję produktu substytucyjnego, import w wyniku czego osiągnął wówczas poziom maksymalny. Po tym okresie nastąpiło znów jego obniżenie (Ryc. 3).
strona 88
Wyznaczone funkcje w dużym stopniu odzwierciedlają zachodzące zmiany w pszczelarstwie (Ryc. 4. tab. 1). Wynikają z nich tendencje do zwiększania ilości wyeksportowanego miodu, które w najbliższym okresie jednak się nie zmienią, bo brak atrakcyjnych cen. Ceny hurtowe za 1 kg miodu wielokwiatowego rzadko przekraczają 1000 dolarów za
strona 89tonę. Barierę w uzyskiwaniu wyższych cen za miód stanowi brak możliwości konfekcjonowania miodu przy wykorzystaniu atrakcyjnych opakowań.

Import miodu jest prowadzony dla uzupełnienia rynku krajowego z przeznaczeniem głównie na cele przetwórcze, nie zawsze bowiem spełnia on wymagania polskiej normy. Głównymi eksporterami miodu do Polski były przede wszystkim Chiny, Kuba i ZSRR, które sprzedawały miód po znacznie niższych cenach od średnich cen światowych. Import miodu ma aktualnie tendencję malejącą, co jest pożądane ze względu na konieczność ochrony rynku własnego miodu.
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
W okresie 1970—1988 r. następowały zmiany liczby rodzin pszczelich, produkcji miodu, jego skupu oraz importu i eksportu. Przebieg zmian miał charakter falowy, ale w ostatnim okresie nastąpił regres w zakresie pierwszych trzech czynników. Spowodowane to było chyba mało korzystnymi warunkami ekonomicznymi, ponieważ opłacalność produkcji w tym okresie również się zmniejszyła.
strona 90Rozwój pszczelarstwa możnaby uzyskać poprzez zwiększenie eksportu miodu, co umożliwiłoby podniesienie cen skupu, a także substydiowanie pszczelarstwa w różnych formach. Pozwoliłoby to na funkcjonowanie tego kierunku produkcji rolniczej przynajmniej na dotychczasowym poziomie. Niespełnienie tego warunku może prowadzić do regresu w pszczelarstwie i obniżenia produkcji owoców i nasion jak i produktów pszczelich.
LITERATURA
FAO year production book 1984, 1985, 1986, 1987.
Lange P. (1986) Koordynacyjna funkcja CSOiP w eksporcie miodu. I Seminarium. Rynek Miodu. Kamianna 1986, 11. 11—12
Mruk (1987) Rynek miodu w Polsce. Instytut Rynku Wewnętrznego i Usług
Pidek A. (1983) Zmiany warunków ekonomicznych produkcji pszczelarskiej w latach 1970—1981. Pszczeln. Zesz. Nauk., 27:77—89
Pidek A. (1987) Warunki ekonomiczne produkcji pszczelarskiej w latach 1982—1985. Pszczeln. Zesz. Nauk., 31:75—90
Soldatov V. J. (1973) Sniżenie sebestoimosti proizvodstva i povysenie rentebelnosti pasek. Pcelovodstvo, 452(3):18—20
TRENDS IN ECONOMICS OF APIARIES BASED ON ESTIMATION OF FUNCTIONS IN THE PERIOD 1970—1988
Andrzej Pidek
Summary
The changes in number of bee colonies, honey purchasing and production and export volumes in the years 1970—1988 were analysed. The function of the above mentioned changes have been found. It was found that the determination coefficient (D) for the most of functions (graphs 2, 4) was higher than 56%. At the corelation coefficient (r) higher then 0.75. The function of honey purchasing has reached lowest coefficient (D = 7.44, r = 0.27). The tendency of decreasing has been found in functions of the first three mentioned factors. That might be an effect of the reduction of honey production profitability index (from 158.1% in 1970—1974 to 101.3% in 1988). This trends are showing the possibility in bee production declining.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 84: „midu” → miodu
- s. 90: „substydiowanie” → subsydiowanie
- s. 90, piśmiennictwo: „rentebelnosti” → rentabelnosti
- s. 90, streszczenie: „corelation” → correlation
- s. 90, streszczenie: „higher then” → higher than
