WPŁYW TEMPERATURY NA SZKODLIWE DZIAŁANIE DLA PSZCZÓŁ PREPARATU AMBUSZ
tekst: Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVI, 1992 — Zofia Gromisz, Michał Gromisz
strona 20PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVI 1992
Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Pszczelniczy Zakład Doświadczalny Górna Niwa ul. Lubelska 92, 24-100 Puławy Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Pszczoły robotnice zamknięte w klateczkach otrzymywały przez jedną dobę syrop cukrowy skażony preparatem Ambusz 25 EC w stężeniu 0,02%. Szkodliwe działanie żołądkowe tego preparatu zależało od temperatury otoczenia, wzrastało z jej obniżeniem (ujemny współczynnik temperatury) od poziomu 16,7% śmiertelności w temperaturze 34 C do 97,3% śmiertelności przy 14 C w ciągu trzech dni obserwacji.
Słowa kluczowe: pszczoła miodna, pyretroidy, toksyczność, temperatura.
WPROWADZENIE
Skuteczne działanie insektycydów zależy w dużym stopniu od warunków klimatycznych, głównie temperatury. Wiadomo między innymi, że niektóre środki chemiczne działają skuteczniej w niższej, inne w wyższej temperaturze. Rozróżniamy zatem ujemny współczynnik temperatury i współczynnik dodatni.
Malinowski (1982) stwierdził ujemny współczynnik temperatury badając efektywność niektórych preparatów z grupy fotostabilnych pyretroidów, znajdujących ostatnio duże znaczenie. Badania te dotyczyły szkodliwości kontaktowej i wykazały między innymi, że zależność szkodliwego działania od temperatury tego samego preparatu może kształtować się rozmaicie u różnych gatunków owadów. W stosunku do pszczoły miodnej badano pod tym względem z tej grupy preparatów Decis, który podany żołądkowo działał toksyczniej w niższych temperaturach (Gromiszowa 1991).
W tak ukierunkowanych badaniach pszczoła miodna w ogóle rzadko była obiektem dociekań. Znane są pozycje Łęskiego i Smolarzowej (1960, 1963), którzy to autorzy stwierdzili w kontaktowym działaniu szkodliwym DDT na pszczoły ujemny współczynnik temperatury.
Do grupy pyretroidów zaliczany jest także preparat Ambusz, rozpowszechniony w ochronie roślin. Jego szkodliwe działanie żołądkowe dla pszczół przetrzymywanych w cieplarce przy temperaturze około 27°C było generalnie dość wysokie Gromisz Z., Gromisz M. (1980).
strona 21W tej pracy szukano ewentualnych zmian szkodliwego działania żołądkowego preparatu Ambusz na pszczoły w zależności od temperatury.
MATERIAŁ I METODA
Doświadczenie przeprowadzono w 1986 roku, zakładając kolejno 3 serie (3 terminy) w kilkudniowych odstępach, 7 VII, 9 VII i 14 VII. Materiał badawczy stanowiły pszczoły rasy kaukaskiej, z 5 rodzin traktowanych jako powtórzenia. Z każdej rodziny pobierano każdorazowo do 6 klateczek po 20 robotnic. Poszczególne serie liczyły więc po 30 klateczek. Pszczoły w 15 z nich potraktowano jako kontrolne, podkarmiając je wyłącznie czystym syropem cukrowym, natomiast pszczołom w pozostałych 15 klateczkach podawano na przeciąg 1 doby syrop skażony pestycydem Ambusz 25 EC w stężeniu 0,02%. Klateczki z pszczołami jednej i drugiej grupy rozmieszczono po połowie w 3 cieplarkach, które utrzymywały temperaturę na poziomach 14°C, 24°C i 34°C. Cieplarkę ustawioną na 14°C ulokowano w przechowalni owoców, gdzie temperatura wahała się w granicach 14-15°C. Ogółem pszczeli materiał doświadczalny łącznie trzech serii liczył 1800 robotnic zamkniętych w 90 klateczkach.
Klateczki o wymiarach 13 x 11 x 4,5 cm miały jedną ściankę z siatki drucianej, drugą przeciwległą zamykała płytka szklana. Pszczoły do klateczek wychwytywano bezpośrednio z plastra w części gniazda między czerwiem a zapasami pokarmu, następnie podawano im syrop cukrowy (1:1) w probówce i przenoszono do cieplarek. Po upływie 1 doby probówki z resztą syropu zabierano i pozostawiano pszczoły przez 2 godziny bez pokarmu, po czym otrzymywały one świeży pokarm: syrop czysty (grupa kontrolna) lub syrop skażony preparatem Ambusz. Probówki przed podaniem do klateczek były ważone. Ich masę oznaczano powtórnie po upływie doby, kiedy były one wymienione na inne, tym razem wszystkie z syropem czystym. Z różnicy masy określano ilość pokarmu pobranego przez pszczoły z dokładnością do 10 mg, następnie przeliczano tę ilość na 1 robotnicę, przyjmując stan wyjściowy.
Preparat Ambusz 25 EC, który użyto do skażenia syropu cukrowego o stężeniu 0,02%, jest w tabeli toksyczności pestycydów dla pszczół zaliczany do klasy I i wyznaczono mu 2 godzinny okres prewencji. Jego substancję czynną stanowi związek chemiczny o nazwie permetryna, w ilości 25%, o bardzo wysokiej aktywności biologicznej w stosunku do owadów.
Jako wskaźnik szkodliwego działania tego preparatu dla pszczół doświadczalnych, przyjęto poziom śmiertelności po upływie 72 godzin (3 doby) od podania do klateczek pokarmu skażonego. W celu wyeliminowania wpływu naturalnego ubytku pszczół na wartość wskaźników szkodliwości, zastosowano przeliczenie według wzoru Abbotta (postać zmodyfikowana):
P = 20(P_O – c):(20 – c)
gdzie: P – odpowiada śmiertelności skorygowanej, P_O – śmiertelności obserwowanej i c – śmiertelności stwierdzonej w grupie kontrolnej (Lipa i Śliżyński 1973).
Analizy zmienności materiału liczbowego przeprowadzono na wartościach transformowanych, przy czym w przypadku ilości zużytego pokarmu zastosowano
strona 22pierwiastkowanie wartości rzeczywistych, a w przypadku liczby przypadków śmiertelnych przeliczano według wzoru Freeman’a-Tukey’a. W ocenie istotności różnic wykorzystano test Duncana, przyjmując poziom wiarygodności 0,05. Różnice istotne symbolizowano literami a-b (nieistotne a-a).
WYNIKI
Preparat Ambusz dodany jednorazowo do pokarmu pszczół okazał się dla nich wysoce szkodliwy. W generalnej ocenie średni poziom śmiertelności po 72 godzinach wynosił w tej grupie 72,2%, podczas gdy w grupie kontrolnej ubyło w tym czasie tylko 5,6% pszczół. Gdy chodzi o grupę kontrolną, to działanie czynników wyodrębnionych w doświadczeniu nie miało zasadniczego wpływu na kształtowanie się śmiertelności. Stwierdzono istotność różnicy jedynie między seriami badań (7 VII – 5,7% ab, 9 VII – 10,6% b, 14 VII – 1,8% a), natomiast wpływ temperatury był nieznaczny i nieistotny w analizie statystycznej (14°C – 7,4%, 24°C – 1,8%, 34°C – 8,9%). Można odczytać tutaj wskazanie (nie potwierdzone statystycznie), że temperatura otoczenia 24°C była najodpowiedniejsza do przebywania pszczół zamkniętych w klateczkach.
Gdy wyeliminujemy naturalny ubytek pszczół z próbek traktowanych preparatem Ambusz, to w temperaturze otoczenia 34°C ginęło ich 16,7% (a), w 24°C – 81,2% (b), a przy 14°C – 97,3% (b). Ze spadkiem temperatury szkodliwe działanie tego preparatu wzrastało bardzo silnie (Ryc. 1). Poszczególne serie pszczół doświadczalnych tej grupy różniły się między sobą poziomem śmiertelności nieznacznie i nieistotnie (7 VII – 73,2%, 9 VII – 75,7% i 14 VII – 56,1%). Można tu zaobserwować sporą zbieżność z zachowaniem się pszczół z grupy kontrolnej. Istotności interakcji między temperaturami i sezonami nie stwierdzono.

Ryc. 1. Śmiertelność pszczół po zatruciu pestycydem Ambusz w zależności od temperatury otoczenia (poziom śmiertelności po 3 dniach, wyeliminowano ubytek pszczół naturalny)
Mortality of bees fed with Ambusz in different temperature (level of mortality after 3 days)
strona 23Szkodliwe działanie preparatu ujawniło się w pierwszym dniu zaraz po podaniu pszczołom syropu skażonego. Szczególnie duże ubytki stwierdzono u pszczół przetrzymywanych w temperaturze 14°C (75,4% b) i niewiele mniejsze przy temperaturze 24°C (62,2% b), co odbiegało znacznie od sytuacji w cieplarce utrzymującej temperaturę na poziomie 34°C (10,9% a). Następnego dnia usunięto jeszcze sporo martwych pszczół z klateczek, ale przyrost strat którymi obciążamy preparat Ambusz, stracił na ostrości. Zresztą po upływie 2-3 dni niewiele już pozostało przy życiu pszczół, którym zapewniono stałą temperaturę otoczenia na poziomie 14°C i 24°C. Przy 34°C sytuacja była o wiele korzystniejsza, a ubytki utrzymywały się na niezbyt wysokim poziomie. Działanie szkodliwe Ambuszu dla pszczół zatrzymywało się w swojej zjadliwości w temperaturze przekraczającej 24°C (Ryc. 2).

Ryc. 2. Dynamika śmiertelności pszczół przetrzymywanych w różnych temperaturach do 96 godzin po zatruciu preparatem Ambusz (ubytki naturalne wyeliminowano)
Dynamics of mortality of bees trated with Ambusz in different temperatures during 96 hours
W pierwszym dniu doświadczenia określano ilość pobranego przez pszczoły syropu zarówno czystego, jak i skażonego pestycydem. W ogólnym rachunku łącznie dla obu rodzajów pokarmu, pszczoły spożywały go przeciętnie różne ilości, zależnie do jakiej należały serii i w jakiej temperaturze były przetrzymywane. Najmniej pokarmu spożywały pszczoły serii 9 VII – 24,92 mg (a) w przeliczeniu na 1 robotnicę, nieco więcej serii 14 VII – 26,32 mg (ab), najwięcej zaś serii 7 VII – 30,25 mg (b). Natomiast w związku z temperaturą otoczenia obraz układał się klarownie (wszystkie różnice istotne):
34°C – 37,87 mg/pszczołę 24°C – 25,92 mg/pszczołę 14°C – 19,16 mg/pszczołę
Zatem wraz z obniżeniem temperatury spadała proporcjonalnie ilość pobieranego pokarmu. Przy czym pszczoły, które otrzymały syrop czysty pobierały go więcej w ogóle i równomierniej, niezależnie od serii badań (7 VII – 40,49 mg b, 9 VII – 40,10 mg b, 14 VII – 31,79 mg a) i od temperatury otoczenia (14°C – 33,23 mg a, 24°C – 39,67 mg a, 34°C – 39,32 mg a). Zatem różnice jakie wychodziły w ogólnym rachunku
strona 24zużycia pokarmu, były odbiciem sytuacji, która wystąpiła na skutek skażenia syropu pestycydem. Mniej tutaj znaczyły różnice pomiędzy seriami badań (7 VII – 21,37 mg b, 9 VII – 13,33 mg a, 14 VII – 21,37 mg b), większy natomiast był wpływ temperatury otoczenia:
14°C – 8,94 mg a 24°C – 15,09 mg b 34°C – 36,44 mg c
Syrop skażony pestycydem był spożywany w takich ilościach jak syrop czysty jedynie w temperaturze otoczenia 34°C. Znaczy to, że wtedy do organizmu pszczoły trafiała większa dawka preparatu niż na przykład przy 24°C (2,4 razy), lecz wywoływała ona mniejsze szkodliwe działanie niż obserwowano w temperaturach niższych (przy 24°C prawie 5-krotnie). Zatem toksyczność Ambuszu, która zmienia się z obniżeniem temperatury, jest w rzeczywistości o wiele większa, niż można to szacować jedynie na podstawie ubytku pszczół. Dawki substancji czynnej preparatu (w nanogramach) w przeliczeniu na jedną pszczołę robotnicę i odpowiadający im poziom śmiertelności (w %) po 3 dniach były następujące:
14°C 0,358 ng 97,3% 24°C 0,604 ng 81,2% 34°C 1,453 ng 16,7%
Złożoność charakteru tych powiązań została potwierdzona istotnością interakcji w 3-czynnikowej analizie zmienności, gdy badano wpływ preparatu, temperatury i terminów pobierania prób (serie) na ilość zużywanego przez pszczoły pokarmu. Jedynie współdziałanie temperatury i serii nie wywierało istotnego wpływu.
WNIOSKI
Stopień szkodliwości żołądkowej preparatu Ambusz dla pszczół jest uzależniony od temperatury otoczenia, wzrasta bardzo silnie z jej obniżeniem (ujemny współczynnik temperatury). W przedziale temperatur 34°C-24°C narastanie szkodliwego działania preparatu następuje w sposób bardzo ostry, zaś z dalszym spadkiem temperatury ma przebieg łagodniejszy.
LITERATURA
Gromisz Z. (1991) – Wpływ temperatury na działanie preparatu Decis na pszczoły. Pszczeln.Zesz.Nauk. 35:63-68.
Gromisz Z., Gromisz M. (1980) – Szkodliwość pestycydów Ambusz i Zolone w stosunku do pszczół różnych ras. Pszczeln.Zesz.Nauk. 24:61-68.
Lipa J. J., Śliżyński K. (1973) – Wskazówki metodyczne i terminologia do wyznaczania średniej dawki śmiertelnej (LD50) w patologii owadów i toksykologii. Pr.Nauk.Inst.Ochr.Rośl. 15(1):59-83.
Łęski R., Smolarzowa S. (1960) – Wpływ temperatury na toksyczność DDT dla pszczół. Pszczeln.Zesz.Nauk. 4(1):49-56.
Malinowski H. (1982) – Wpływ temperatury na aktywność owadobójczą fotostabilnych pyretroidów. Rocz.Nauk Rol. seria E, 12(1-2):245-255.
Smolarzowa S., Łęski R. (1963) – Trwałość toksyczności DDT w organiźmie pszczół w wysokich temperaturach. Pszczeln.Zesz.Nauk. 7(2):81-94.
strona 25EFFECT OF TEMPERATURE ON THE ACTION OF THE AMBUSZ INSECTICIDE FORMULA ON BEES
Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Summary
Worker bees of race Caucasian were fed sugar syrup contaminated with Ambusz 25 EC at a concentration of 0,02%. The harmful gastric effect of that pesticide was dependent on ambient temperature and rise with decreasing (negative temperature coefficient) from 16,7% mortality rate at 34 C to 97,3% mortality rate at 14 C (81,2% – 24 C). Thus there was a 6-fold increase mortality while the amounts of contaminated syrup taken in by the bees decreased four times.
Keywords: honey bee, insecticides, toxicity, temperature.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 23, ryc. 2: „trated” → treated
