SZKODLIWOŚĆ PREPARATU EKOS DLA PSZCZOŁY MIODNEJ

tekst: Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, 1998 — Michał Gromisz

strona 177

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998

Michał Gromisz

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W latach 1995 i 1997 oceniano działanie preparatu Ekos 100 EC na pszczołę miodną. W stosunku do owadów dorosłych preparat ten był praktycznie nieszkodliwy w zakresie stężeń zalecanych w ochronie roślin, zarówno w działaniu żołądkowym jak i kontaktowym. Użyty natomiast w testach pasiecznych okazał się wybitnie szkodliwy dla czerwiu pszczelego, hamował rozwój larw.

<u>Słowa kluczowe</u>: pszczoła miodna, czerw pszczeli, pestycydy, toksyczność, heksoflumuron

WPROWADZENIE

W ochronie roślin zyskują obecnie na uznaniu preparaty z grupy regulatorów wzrostu owadów, przede wszystkim związki acylomocznikowe. Należy do nich wprowadzony w 1995 roku do kalendarza ochrony preparat Ekos (Płuciennik, Olszak 1996).

Na rynku jest dostępny preparat Ekos 100 EC, zawierający 100 g heksaflumuronu w 1 l jako substancji aktywnej biologicznie. Hamuje ona proces przeobrażania szkodników, powodując zakłócenia w ich rozwoju i rozmnażaniu. W sadownictwie zaleca się stosowanie tego preparatu w ilości 0,75 l na ha (stężenie od 0,06% do 0,17%) do zwalczania owocówki jabłkóweczki i śliwkóweczki, pasynka jabłonika, toczyka gruszowiaczka, szrotówki białaczki, zwójkówek liściowych i innych gąsienic zjadających liście, a w uprawach polowych do zwalczania stonki ziemniaczanej przede wszystkim.

Pod względem toksyczności dla pszczół preparat Ekos zaliczony został do klasy IV, jako praktycznie nieszkodliwy. Podobnie określano wprowadzone wcześniej preparaty acylomocznikowe, Dimilin i Nomolt, które wprawdzie nie szkodzą pszczołom dorosłym ale są wielce niebezpieczne dla czerwiu pszczelego, co wykazano w badaniach (Gromisz 1981, Chandel, Gupta 1981, Gromisz Z., Gromisz M. 1996). Z pszczelarskiego

strona 178

punktu widzenia było to niezbędne uzupełnienie charakterystyk tych preparatów.

Celem tej pracy jest ocena szkodliwości preparatu Ekos dla robotnic pszczoły miodnej i jej czerwiu.

METODYKA

Badania przeprowadzono w 1995 i 1997 roku w warunkach laboratoryjnych na szkodliwość preparatu Ekos dla robotnic pszczoły miodnej i warunkach pasiecznych na szkodliwość dla jej czerwiu. Preparat Ekos 100 EC w 1 l zawiera 100 g składnika czynnego biologicznie heksaflumuronu.

W celu określenia szkodliwości żołądkowej podawano pszczołom w laboratorium syrop z domieszką preparatu na czas 24 godzin. Pszczoły przetrzymywano w klateczkach, po około 25 sztuk, w cieplarce utrzymującej temperaturę około 35°C. Testy przeprowadzono w 6 seriach (terminach), które obejmowały kombinacje, różniące się poziomem stężenia preparatu, według schematu podanego w tabeli 1. Starano się w ten sposób zróżnicować pobierane dawki substancji czynnej. Grupę kontrolną stanowiła kombinacja oznaczona zerem. Liczba powtórzeń w każdej kombinacji równała się liczbie 6 rodzin, z których pobierano pszczoły, jedynie seria 80997 opierała się na 5 rodzinach. Poszczególne serie różniły się doborem rodzin. Jako podstawowy wskaźnik toksyczności preparatu przyjęto liczbę martwych pszczół po 72 godzinach obserwacji. Natomiast wskaźnikiem przeżywalności i długości życia w warunkach laboratoryjnych była liczba dni, które upływały do śmierci 25%, 50% i 75% pszczół w próbce.

W oznaczaniu działania kontaktowego nakładano do szalek Petriego pszczoły, po 10 sztuk, na bibułę o średnicy 11 cm, skażoną 0,1% i 0,2% roztworem wodnego preparatu w ilości 1,5 ml. Po upływie 24 godzin liczono martwe pszczoły. Testowano w ten sposób 36 próbek pszczół w 3 seriach.

W testach pasiecznych podawano rodzinom pszczelim po 0,9 l syropu z domieszką preparatu w stężeniu 0,1%. Następnie prowadzono obserwacje zaczerwionych powierzchni plastrów. Oznaczano ilość czerwiu i jego strukturę wiekową: jajo 3 dni, larwa 6 dni i poczwarka 12 dni. Wszelkie odchylenia od tego zwykłego schematu, który potwierdzały rodziny grupy kontrolnej, przypisywano działaniu preparatu. Rodziny kontrolne otrzymywały syrop bez dodatku preparatu. W pomiarach czerwiu posługiwano się linijką; przykładając ją wzdłuż, wszerz i po przekątnych, mierzono bezpośrednio na plastrze powierzchnię zaczerwioną i jej obraz szkicowano na arkuszu papieru, następnie obliczano udziały procentowe. Pomiary przeprowadzano 4-krotnie w 1995 roku od 27 VII do 18 VIII i 6-krotnie w roku 1997 od 17 VII do 21 VIII.

strona 179

Syrop z domieszką preparatu podawano 3 rodzinom a 3 rodzinom syrop czysty.

Wyniki badań opracowano statystycznie metodą analizy wariancji, a istotność różnic oceniano testem Duncana przyjmując poziom wiarygodności 0,05. Część dotyczącą analizy statystycznej poziomu śmiertelności (wskaźnik śmiertelności) wykonano na wartościach przekształconych według wzoru Freemann’a – Tukey’a.

WYNIKI

Syrop z domieszką preparatu Ekos 100 EC w stężeniu do około 0,2% pszczoły pobierały w warunkach laboratoryjnych chętnie, przy czym w ocenie po 72 godzinach objawów zatrucia nie stwierdzono (tab. 1). W każdej z serii badań nie było pod tym względem większych odchyleń, a próby różnicowania dawek substancji czynnej poprzez stężenie preparatu w syropie udawały się w pełni, ale ubytków pszczół z tych powodów nie stwierdzono. Ekos 100 EC kwalifikował się zatem jako preparat nieszkodliwy dla pszczół dorosłych w zakresie stężeń zalecanych do zwalczania szkodników roślin.

Zwiększenie stężenia preparatu ponad 0,2% prowadziło do ograniczania spożycia syropu skażonego. Pobierane dawki substancji czynnej zwiększały się jednak proporcjonalnie do wzrostu stężenia preparatu. Notowano przy tym wzrost śmiertelności pszczół, ale tylko w dwóch przypadkach na 8 przekroczył on próg istotności (tab.1). Związek pomiędzy wielkością dawki substancji czynnej a śmiertelnością pszczół wydaje się tutaj oczywisty, ale nie ma większego znaczenia praktycznego. Po wyeliminowaniu naturalnych ubytków pszczół możemy nakreślić obraz skutków działania tego preparatu. W przeciętnym ujęciu są one bliskie zera, i bez znaczenia gdy obracamy się w granicach istotności, ale w rozkładzie odchyleń można dopatrzyć się pewnej tendencji. Małe dawki substancji czynnej jakby wzmagają żywotność pszczół, ginie ich bowiem mniej niż wynoszą naturalne ubytki, które notowano w grupach kontrolnych. W miarę wzrostu dawki substancji czynnej to “pozytywne” działanie heksaflumuronu maleje, po przekroczeniu zaś dawki 8 µg na pszczołę, co odpowiada w naszym doświadczeniu stężeniu 0,2% preparatu, przynosi ona “szkody”. Ten schemat odpowiedzialności heksaflumuronu za zdrowie pszczół przedstawiono na rycinie 1. Nie uwzględniono tam jednak wyjątkowo wysokiej dawki 24,278 µg, jaka przypadła średnio na pszczołę przy stężeniu preparatu 1,2% w serii nr 200597. Powodowała ona śmierć 9,9% pszczół (różnica istotna). W ogólnym bilansie jednak preparat Ekos 100 EC jawi się jako nieszkodliwy dla pszczół w zastosowaniach ochrony roślin.

strona 180

Nie umniejszając zasadności tej opinii musimy jednak nieco ją zweryfikować po przedłużeniu do 3 tygodni okresu obserwacji zachowania się pszczół doświadczalnych. Stwierdziliśmy bowiem, że Ekos nie był tak zupełnie obojętny dla pszczół w działaniu żołądkowym, które mogło przyspieszać w końcu ich śmierć. Zagrożenie nie wydaje się zbyt duże, ale nie możemy go jednak ignorować aczkolwiek w naszych badaniach laboratoryjnych tylko w nielicznych kombinacjach stwierdzono jego istotność. Przyspieszenie śmierci na przykład 50% pszczół w niektórych kombinacjach sięgało 6 dni, ale notowano także przypadki odwrotne: wydłużenie tego okresu ponad odniesienia kontrolne (ryc.2). Do śmierci 50% pszczół w grupach kontrolnych poszczególnych serii według ich uporządkowania w tabeli 1, mijało 15, 13, 19, 10, 18 i 13 dni, natomiast do śmierci 75%: 19, 17, 20, 16, 22 i 20 dni.

Interesujące, że nie stwierdzono tutaj czytelnego powiązania z wielkością dawek substancji czynnej, co może świadczyć o wpływie jakichś czynników na wrażliwość pszczół podtruwanych tym preparatem.

W testowaniu działania kontaktowego przeprowadzono tylko 3 serie badań. Preparat Ekos 100 EC nie wykazywał bowiem właściwości szkodliwych, aczkolwiek pszczoły nałożone na świeżo nasączoną bibułę ginęły w 48,3%, a zdrowych i ruchliwych naliczono tylko 10% (stężenie preparatu 0,2%). Lecz po godzinie wysychania bibuły (stężenie preparatu 0,1%), przeżywały wszystkie, jak pszczoły kontrolne.

O szkodliwości Ekosu dla czerwiu pszczelego w warunkach pasiecznych zdecydowanie wypowiadamy się twierdząco. Poddaliśmy rodzinom pszczelim syrop skażony Ekosem 100 EC w stężeniu 0,1%, po 0,9 l. Zabieg ten doprowadził z czasem do całkowitej utraty czerwiu. Nie rozwijały się larwy wyklute z jajeczek. Możliwe, że zamierały i jajeczka, gdyż w dalszej fazie doświadczenia obserwowano je przyczepione na dnie komórek plastra. Ta zagłada czerwiu skończyła się śmiercią rodzin, wraz z wymarciem starej generacji pszczół. W rodzinach grupy kontrolnej, które otrzymały syrop czysty, czerw rozwijał się normalnie, przechodząc wszystkie fazy przeobrażenia aż do wylęgu owadów dorosłych.

Przed poddaniem rodzinom syropu z domieszką preparatu zadbano o plastry nadające się do czerwienia, przeciętnie po 4-5 w ramce systemu wielkopolskiego (360×260 cm). W 1995 roku czerwienie matek utrzymywało się w okresie 27 VII-18 VIII na wyrównanym dość wysokim poziomie, przeciętnie 765-839 jajeczek na dobę. Tego rzędu wydajność matki daje w okresie 21 dni 42,65 dm² zaczerwionych komórek plastrów. Nie oczekujemy, że z każdej komórki, do której złożyła matka jajo, wygryzie się owad dorosły. Nasze rodziny potraktowane preparatem miały tylko po 6,29 dm² czerwiu i były to praktycznie wszystko jajeczka, między nimi rzadko trafiały się pojedyncze przeważnie młode larwy i gdzieniegdzie komórki zasklepione.

strona 181

Tymczasem w rodzinach kontrolnych stwierdzono po 3,29 dm² czerwiu na plastrach, a jego struktura wiekowa była następująca: jaja 21,2%, larwy 12,1%, poczwarki 66,7%. Dzienna wydajność czerwienia matek w tej grupie rodzin malała z 231 jajeczek na początku do 93 jajeczek na końcu okresu 2-18 VIII. Teoretycznie zatem można było oczekiwać 8,85 dm² czerwiu, faktycznie było go tylko 37% tej powierzchni.

Badania przeprowadzone w 1997 roku potwierdziły całkowicie ujemny wpływ preparatu Ekos na czerw pszczoły miodnej. Na początku doświadczenia rodziny miały czerw różnego wieku, kontrolne (a) i potraktowane preparatem (b) w następującej proporcji:

a b
jaja 34,7% 32,6%
larwy 33,1% 37,8%
poczwarki 32,2% 29,6%

To podobieństwo między rodzinami grupy a i grupy b w momencie startu, zostało naruszone w przebiegu następnych dni. O ile w grupie kontrolnej w okresie 17 VII-21 VIII stwierdzano zawsze udział tych trzech stadium czerwiu, jako konsekwencję jego rozwoju osobniczego, to podanie preparatu Ekos hamowało wzrost larw. Brakowało ich zatem w rodzinach pszczelich, podobnie jak i czerwiu krytego. Taki krańcowy przypadek w naszym doświadczeniu wypadł dnia 7 VIII, gdy stwierdzono na 7,34 dm² powierzchni plastrów wyłącznie jajeczka (ryc. 3). W późniejszych obserwacjach notowano już obecność pojedynczych larw pomiędzy komórkami z jajeczkami, następnie pojawił się i czerw kryty zrazu w śladowych ilościach. Może to oznaczać wygasanie szkodliwego działania Ekosu. Dnia 21 VIII w grupie rodzin a (kontrolne) i grupie b (+Ekos) stwierdzono następującą strukturę wiekową czerwiu:

a b
jaja 25,0% 71,6%
larwy 35,7% 20,6%
poczwarki 39,3% 7,8%

Widoczne zaczątki regeneracji rodzin grupy b były w naszym przypadku spóźnione z uwagi na późną porę sezonu pasiecznego.

WNIOSKI

Preparat Ekos 100 EC stosowany jako środek ochrony roślin jest bezpieczny dla robotnic pszczoły miodnej. Jest natomiast wysoce szkodliwy dla jej czerwiu: hamuje rozwój larw. Tę jego właściwość należy wymieniać w rynkowym opisie preparatu.

strona 182

Ryc. 1. Dawki substancji czynnej (µg na pszczołę) preparatu Ekos 100 EC i śmiertelność pszczół (ubytki naturalne wyeliminowano) Doses of the active substance (µg/bee) of the preparation Ekos 100 EC and the mortality rate of bees (natuar losses were excluded)

Ryc. 2. Wpływ preparatu Ekos na przeżywalność pszczół robotnic jako przyspieszenie (minus) bądź opóźnienie (plus) w dniach ubytku 50% i 75% pszczół w porównaniu do grup kontrolnych Effect of the preparation Ekos on the lifespan of bee workers with respect to an increase (plus) or decrease (minus) of the number of days corresponding to 50% or 75% mortality in comparison to the controls.

strona 183

Tabela 1

Wrażliwość pszczół na toksyczne działanie żołądkowe preparatu Ekos 100 EC Sensitivity of bees to the oral action of the preparation Ekos 100 EC

Seria Series Stężenie %% preparatu w syropie (kombinacja) Per cent concentration of the preparation in syrup (combination) Spożycie syropu w mg na pszczołę Consumption of syrup, mg/bee Dawka s.a.: heksaflumuron µg / pszczołę Dose of hexaflumuron, µg/bee Śmiertelność pszczół po 72 godz. %% Mortality rat after 72 h, in per cent
050795 0,2 49,77 a 8,678 1,66 a
0,1 58,97 a 5,034 0,75 a
0,05 66,20 a 2,793 0,60 a
0 67,89 a 0 0,45 a
250795 0,2 47,14 a 8,341 0,9 a
0,1 57,51 ab 4,968 0,21 a
0,05 65,52 b 2,806 0,79 a
0 65,72 b 0 0,44 a
100895 0,2 51,49 a 8,965 0,78 a
0,1 47,23 a 4,002 0 a
0,05 62,39 a 2,624 1,17 a
0 56,59 a 0 0,64 a
170895 0,05 59,32 a 2,440 1,90 a
0 56,34 a 0 3,44 a
200597 1,2 22,82 a 24,278 11,76 b
0,576 24,51 a 12,348 7,87 ab
0,384 29,41 a 9,978 4,49 ab
0,192 34,68 a 5,872 3,33 ab
0,096 66,72 b 5,620 3,02 ab
0 68,65 b 0 2,09 a
080997 2,0 6,93 a 12,165 14,15 ab
1,05 12,74 a 11,698 12,25 ab
0,48 23,74 a 9,958 22,77 b
0,064 56,46 b 3,200 7,75 ab
0,032 81,14 cd 2,290 10,41 ab
0,016 78,39 cd 1,093 7,04 ab
0,008 69,14 bc 0,486 9,10 ab
0,004 88,30 d 0,310 2,72 a
0 67,72 bc 0 11,54 ab
strona 184

Ryc. 3. Wpływ preparatu Ekos na rozwój czerwiu; a – rodziny kontrolne (syrop), b – dotatek preparatu Ekos – Influence of the preparation Ekos on the development of brood; a – control colonies (syrup), b – addition of the preparation Ekos.

LITERATURA

Chandel R.S., Gupta P.R. (1991) – Toxicity of diflubenzuron and penfluron to immaturl stages of Apis cerana indica F. and Apis mellifera L. Apidologie, 23:465-473.

Gromisz Z. (1981) – Wpływ Dimilinu na rozwój rodzin pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 25:119-128.

Gromisz Z., Gromisz M. (1996) – Szkodliwość preparatu Nomolt dla pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 40(1):175-183.

Płuciennik Z., Olszak R.W. (1996) – Owocówka jabłkóweczka – stan zagrożenia, zwalczanie. Ogólnopolska Konferencja Ochrony Roślin Sadowniczych. Skierniewice, 20-21 lutego 1996 r., str. 55-57.

HARMFUL EFFECT OF THE PREPARATION EKOS IN HONEY BEE

Michał Gromisz

Summary

Evaluation of the harmful effect of the pesticide preparation Ekos 100 EC in honey bee was carried out in the years 1995 and 1997. This preparation belongs to acylcarbamide compounds and comprises 100 g of the biologically active hexoflumarone in 1 L. The oral and contact toxicity tests demonstrated that the preparation used at the concentrations recommended in plan protection (0.06% to 0.17%) was practically safe in bee workers. However, in apiary tests the preparation was extremely toxic in brood because of the inhibition of the development of larvae.

<u>Keywords</u>: honey bee, brood, pesticides, toxicity, hexoflumuron.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 177, słowa kluczowe: „heksoflumuron” → heksaflumuron
  • s. 180: „(360×260 cm)” → (360×260 mm)
  • s. 182, ryc. 1: „natuar” → natural
  • s. 183, tab. 1: „Mortality rat after” → Mortality rate after
  • s. 184, ryc. 3: „larwe” → larvae
  • s. 184, ryc. 3: „dotatek” → dodatek
  • s. 184, literatura: „immaturl” → immature
  • s. 184, streszczenie: „hexoflumarone” → hexaflumuron
  • s. 184, streszczenie: „plan protection” → plant protection
  • s. 184, keywords: „hexoflumuron” → hexaflumuron

Podobne wpisy