WYKORZYSTANIE PSZCZÓŁ DO ZAPYLANIA ROŚLIN SADOWNICZYCH W POLSCE 1987-1990
tekst: Andrzej Pidek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVI, 1992 — Andrzej Pidek
strona 15PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVI 1992
Andrzej Pidek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W latach 1987-1990 analizowano stopień wykorzystania rodzin pszczelich do zapylania sadów. Od 26,6% do 39,5% sadów prowadzonych racjonalnie, zapylanych było przez rodziny pszczele wydzierżawiane i wstawiane do sadu, a od 31,8% do 52,1% przez rodziny pszczele będące własnością sadownika. Za wydzierżawienie 3 rodzin pszczelich potrzebnych do zapylania 1 ha, sadownik płacił równowartość od 31,2 kg do 44,7 kg jabłek. Przy założeniu, że optymalne zapylenie jabłoni powoduje wzrost plonów o 6 ton z 1 ha, relacja poniesionych kosztów i uzyskanych efektów pozostaje na poziomie zbliżonym 1:200.
Słowa kluczowe: zapylanie sadów, organizacja pasiek.
WPROWADZENIE
W Polsce według szacunkowych danych jest 1,5 miliona rodzin pszczelich. Na 1 km2 przypada prawie 5 rodzin pszczelich. Jest to o 23,7% mniej niż w 1987 r. Zmniejszenie liczby rodzin pszczelich w ostatnich latach Pidek (1990) spowodowane było niekorzystnymi warunkami ekonomicznymi. Ogranicza to w pewnym stopniu możliwości wydzierżawiania rodzin pszczelich do zapylania sadów, a kwitną one w okresie szczytowego zapotrzebowania na rodziny pszczele do zapylania. Pasieki powinny być ustawiane w zasadzie na terenie kwitnących upraw entomofilnych. Wymaga to przewożenia pasiek, a tylko 20% jest do transportu przystosowanych. Brak pszczół może być czynnikiem limitującym plonowanie sadów Bornus, Jabłoński, Król (1976). Dlatego sadownicy wydzierżawiają pasieki do zapylania lub dla tego celu posiadają własne. Odpłatność za wydzierżawienie rodzin pszczelich do zapylania sadów określona została Zarządzeniem Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Nr 25 z 1985.04.18 na poziomie równowartości 8 kg miodu za 1 rodzinę. W praktyce odpłatność ta jest równoważna 3-5 kg miodu. Wykorzystanie pszczół w sadownictwie i jego efektywność jako czynnika produkcyjnego jest przedmiotem niniejszego opracowania.
METODYKA
W okresie od 1987 r. do 1990 r. zbierano materiały odnośnie wykorzystania rodzin pszczelich do zapylania 312 sadów o zróżnicowanej powierzchni. Ich właściciele zrzeszeni byli w Towarzystwie Przyjaciół Instytutu Sadownictwa i
strona 16Kwiaciarstwa. Umożliwiło to wybór sadów prowadzonych zgodnie z nowoczesnymi wymaganiami technologicznymi, a także zastosowanie zarówno metody korespondencyjnej w zbieraniu informacji w 90% jak i metody panelowej w około 10%. Ta ostatnia rozszerzała zakres gromadzenia danych jak i dawała podstawę do ich weryfikacji. Dla zbierania materiałów metodą korespondencyjną została opracowana specjalna dokumentacja, którą otrzymywali sadownicy przed okresem rozpoczęcia kwitnienia sadów, a przysłali po jego zakończeniu. Zawarte w niej dane dotyczyły napszczelenia terenu, powierzchni i składu gatunkowego drzew owocowych w sadzie oraz liczby, jakości, rozmieszczenia rodzin pszczelich i odpłatności za ich wydzierżawianie. Przesłane materiały zostały poddane weryfikacji pod względem kompletności i sposobu ich wypełnienia i opracowane w postaci tabelarycznej.
WYNIKI I DYSKUSJA
Charakterystyka badanych obiektów. Badane gospodarstwa sadownicze należy uznać jako prowadzone intensywnie i chętnie wprowadzające innowacje. Nie wszyscy przesłali z powrotem wypełnione kwestionariusze. W pierwszym roku na 239 rozesłanych kwestionariuszy informacje przesłało 106 respondentów, co stanowi 44% wszystkich. W następnych latach liczba ta zachowywała tendencję malejącą. Respondenci zmieniali się.
Rozsyłane kwestionariusze wypełniły być może tylko te osoby, które były zainteresowane tym zagadnieniem. Badaniami objęto przede wszystkim sady intensywne. Można więc uważać, że stopień wykorzystania rodzin pszczelich w produkcji sadowniczej w tych sadach był znacznie większy niż przeciętny.
Średnia powierzchnia badanych sadów w poszczególnych latach była zróżnicowana i wynosiła od 8,7 ha do 16,7 ha (Tab. 1).
Tabela 1 Charakterystyka badanych sadów Character of investigated archards
| Rok / Year | Liczba sadów / Number of orchards | Średnia powierzchnia (ha) / Average surface (ha) | Rodzin pszczelich na 1 km2(szt) / Bee colonies for 1 km2 (numbers) | Procent sadów zapylanych przez rodziny pszczele / Procent orchards pollinated by bee colonies: wydzierżawianych / hired | Procent sadów zapylanych przez rodziny pszczele / Procent orchards pollinated by bee colonies: własnych / own | Procent sadów zapylanych przez rodziny pszczele / Procent orchards pollinated by bee colonies: Razem / Together |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1987 | 87 | 11,1 | 4,6 | 25,6 | 52,1 | 77,7 |
| 1988 | 91 | 13,8 | 6,4 | 32,5 | 46,5 | 79,0 |
| 1989 | 87 | 16,7 | 4,8 | 50,0 | 31,8 | 81,8 |
| 1990 | 47 | 8,7 | 4,5 | 50,0 | 40,9 | 90,9 |
| lub x | 312 | 12,6 | 5,1 | 39,5 | 42,8 | 82,3 |
Przeciętna struktura nasadzeń składała się z: jabłoni 87,5%, grusz 8,0%, wiśni 1,0%, śliw 0,4%. Właściciele wykorzystywali rodziny pszczele przede wszystkim do zapylania jabłoni. Sady usytuowane były w terenie o średnim napszczeleniu wynoszącym 5,1 rodzin pszczelich na 1 km2. W ostatnim 1990 r. napszczelenie było mniejsze i wynosiło – 4,5 rodziny na 1 km2. Gdyby bazować na prezentowanych danych z tego roku, liczba rodzin pszczelich przeliczona na powierzchnię Polski wynosiłaby 1,4 miliona. Przy równomiernym rozmieszczeniu rodzin pszczelich w terenie, bez przewożenia do sadów ilość ta nie gwarantowała właściwego zapylenia roślin sadowniczych. Dlatego od 25,6% do 39,5% sadów zapylanych było przez rodziny pszczele wydzierżawiane, a od 31,8% do 52,1% sadów zapylanych było przez rodziny pszczele będące własnością sadowników. W sumie daje to od 78% do 91% sadów, które były zapylane przez rodziny pszczele znajdujące się w sadzie (Tab. 1). Nie zauważono wpływu napszczelenia w terenie na częstotliwość wydzierżawiania rodzin pszczelich.
Zapylanie sadów o różnej powierzchni. Właściciele sadów najmniejszych w ponad 50% posiadają pasieki własne i zapewniają największe ze wszystkich grup napszczelenie na 1 ha kwitnącego sadu (Tab. 2). Zmniejsza się ono wraz ze wzrostem jego powierzchni i najmniejsze jest w grupie sadów największych. Właściciele tych sadów najwcześniej uznali zapylanie jako czynnik technologiczny w produkcji owoców. Mają niestety trudności z wydzierżawianiem wystarczającej liczby rodzin pszczelich. Określają oni, że początek wydzierżawiania rodzin pszczelich nastąpił w roku 1975. Był to okres, w którym wystąpiło zmniejszenie liczby rodzin pszczelich w Polsce i to było czynnikiem inicjującym rozpoczęcie wydzierżawiania pszczół.
Tabela 2 Sposób wykorzystania rodzin pszczelich Method of utilization of bee colonies
| Wielkość sadu w ha / Size of orchards (ha) | Rodzin pszczelich na 1 ha sadu (szt) / Bee colonies for 1 ha of orchards (number) | Termin wstawienia pasiek do sadów (%) / Date of apiaries puting into the orchards(%): przed zakwitaniem / before blooming | Termin wstawienia pasiek do sadów (%) / Date of apiaries puting into the orchards(%): kwitnienie 10% kwiatów / blooming 10% of flowers | Lokalizacja pasieki (%) / Apiaries stand in orchards (%) farmers: w jednym miejscu / one place | Lokalizacja pasieki (%) / Apiaries stand in orchards (%) farmers: w kilku mmiejscach / dispersed | Procent sadowników oceniających siłę rodzin / Percent of testing of bee colonies strength |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 0- 2 | 4,0 | 26,2 | 73,8 | 74,9 | 25,1 | 9,0 |
| 2- 5 | 1,3 | 13,3 | 76,7 | 81,7 | 28,3 | 13,1 |
| 5-10 | 1,0 | 24,4 | 75,6 | 69,9 | 30,1 | 14,1 |
| > 10 | 0,5 | 15,7 | 84,3 | 57,1 | 42,9 | 18,1 |
| 1,7 | 19,9 | 77,6 | 70,9 | 31,6 | 13,6 |
Właściciele sadów największych z dużą umiejętnością wykorzystują rodziny pszczele do zapylania, wstawiając je do sadu w optymalnym okresie kwitnienia, czyli przy zakwitaniu 10% kwiatów. W terminie tym są wstawiane rodziny pszczele do 2/3 sadów. Prawie w połowie sadów największych pasieki są rozstawiane w małe grupy. W sadach najmniejszych z oczywistych względów praktykowane jest to w mniejszym stopniu. Plonowanie sadów niedużych jest w mniejszym stopniu zależne od wydzierżawienia pszczół do zapylenia w porównaniu z sadami dużymi. Często do zapylania wystarcza przeciętne napszczelenie w terenie. Efekty zapylania w równej mierze powinny zależeć od liczby wstawianych rodzin pszczelich jak również od ich siły. Siła rodzin pszczelich jest w ograniczonym stopniu uwzględniana przy wydzierżawianiu rodzin. Procent sadowników uwzględniających ten czynnik jest relatywnie mały; dwukrotnie większy w grupie właścicieli sadów największych w porównaniu z właścicielami sadów najmniejszych.
Odpłatność za wydzierżawiane rodziny pszczele. Odpłatność ta w wymiarze bezwzględnym zmieniała się (Ryc. 1). Średnio w 1987 r. wynosiła niewiele ponad 2,2 tys. zł, a w 1990 r. 36,5 tys. zł. Wzrost odpłatności spowodowany był ogólnym wzrostem cen w kraju. Odpłatność była z zasady znacznie mniejsza od wartości ustalonych Zarządzeniem Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Nr 25 z 1985.04.18 (równoważnej wartości 8 kg miodu). Stosowana odpłatność nie przekroczyła 50% proponowanej kwoty. Poziom ten wyrażony równowartością kilogramów jabłek sadu był w analizowanym okresie raczej stabilny. W 1990 r. za wydzierżawienie 3 rodzin pszczelich sadownik płacił równowartość około 31,2 kg jabłek, jest to mniej więcej tyle co w 1987 r., ale o 1/3 mniej niż w trzech poprzednich latach.

Ryc. 1. Koszty wydzierżawiania 3 rodzin pszczelich do zapylania sadu Hiring costs of 3 bee colonies for pollination
strona 19Lepsze zapylanie powoduje wzrost plonów. Sadownicy uważają, że relacja poniesionych kosztów do uzyskanych efektów pozostaje w proporcji 1:10. Są to szacunki tylko orientacyjne. Z prowadzonych badań Bornus, Jabłoński, Król (1976) po wprowadzeniu niezbędnych uproszczeń wynika, że zapylanie może spowodować wzrost plonu jabłoni o 6 ton z 1 ha. Wyrażone wartością pieniężną korzyści zestawione z kosztami za wydzierżawianie rodzin pszczelich dają efekt 200-krotny.
Pszczelarz wydzierżawiając rodziny pszczele do zapylania ponosi określone koszty. Ich analiza wartościowa przy nieustannie zmieniających się cenach jest trudna, podobnie jak i zaszeregowanie kosztów do określonej kategorii. Koszty alternatywne wynikają z braku możliwości wykorzystania równocześnie w tym czasie pożytku rzepakowego. Stanowią one w przybliżeniu w warunkach równowartość 5 kg miodu rzepakowego i są uzależnione od obfitości tego pożytku. Koszty bezpośrednie wynikają z prac przy zabezpieczeniu i nadzorze pszczół w okresie ich przewożenia, wynoszą one 1,7 rbg w przeliczeniu na 1 rodzinę pszczelą przy przewożeniu na odległość 10 km. W cenach z maja 1990 stanowiło to 0,48 kg miodu. Ryzyko osypania się 1% rodzin pszczelich przy przewożeniu stanowiło równowartość 0,2 kg miodu. Koszty dojazdów do pasieki uzależnione są od odległości. W sumie koszty krańcowe w wielu przypadkach przekraczają poziom pobieranej przez pszczelarza opłaty dzierżawnej.
WNIOSKI
- Wykorzystanie rodzin pszczelich do zapylania jest bardzo efektywnym czynnikiem plonotwórczym w sadach.
- Istnieje wciąż duża możliwość optymalizacji produkcji sadowniczej przy wykorzystaniu pszczół.
- Opłaty pobierane za wydzierżawienie rodzin pszczelich są niskie, mało atrakcyjne.
LITERATURA
Bornus L., Jabłoński B., Król S. (1976) – Próba optymalnej ilości pszczół do dobrego zapylenia sadu jabłoniowego. Pszczeln.Zesz.Nauk. 20:1-20.
Pidek A. (1990) – Trendy w ekonomice pasiek w latach 1970-88 na podstawie estymacji funkcji. Pszczeln.Zesz.Nauk. 35:83-90.
UTILIZATION OF BEES FOR POLLINATION OF ORCHARDS IN POLAND 1987-1990
Andrzej Pidek
Summary
The utilization of bees for pollination of orchards in the period 1987-1990 was analysed. It have bees found that 26,6-39,5% of orchards, managed in rational way, were pollinated by rented bees, and 31,8-52,1 by bees owned by grower. For renting 3 collonies, essential for pollination of 1 ha of orchard, beekeeper have been paid a sum equivalent to 31,2-44,7 kg of apples. Relation between cost of renting bees and resulting profits is 1:200, assuming that optimal pollination results in increase by 6 ton of crop more per 1 ha.
Keywords: pollination of orchards, organization of apiaries.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 16, tab. 1: „archards” → orchards
- s. 16, tab. 1: „Procent orchards” → Percent orchards
- s. 17, tab. 2: „mmiejscach” → miejscach
- s. 17, tab. 2: „puting” → putting
- s. 19, streszczenie: „It have bees found” → It has been found
- s. 19, streszczenie: „collonies” → colonies
