OCENA WARUNKÓW EKONOMICZNYCH PRODUKCJI PASIECZNEJ NA PODSTAWIE RELACJI CEN W LATACH 1984-1990
tekst: Janina Marzec
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVI, 1992 — Janina Marzec
strona 26PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVI 1992
Janina Marzec
Wydział Ogrodniczy AR, Zakład Ekonomiki Ogrodnictwa Al. 29 listopada 54; 31-425 Kraków
Streszczenie
W opracowaniu zawarta jest analiza wzajemnych relacji cen środków produkcji i cen produktów pasiecznych. Badano dynamikę i relacje cen stosując indeksy indywidualne o podstawie stałej i zmiennej, indeksy zespołowe jednopodstawowe oraz indeksy nożyc cen. Indeks nożyc cen wyznaczony dla zestawu środków produkcji (cukier, węza, ule) oraz grup produktów (miód, wosk, propolis, mleczko pszczele) kształtuje się korzystnie dla pszczelarzy w latach 1986-1989. Natomiast w roku 1990 następuje rozwarcie nożyc cen tzn. nienadążanie wzrostu cen skupu produktów pasiecznych za wzrostem cen towarów nabywanych przez pszczelarzy.
Słowa kluczowe: rynek, ceny, relacje.
WPROWADZENIE
Kompleks czynników takich jak: ceny, dochody, zaopatrzenie, rynek i stałość warunków gospodarowania we wzajemnym sprzężeniu tworzy koniunkturę i kształtuje dynamikę produkcji. Najistotniejsze czynniki spośród wymienionych – jak podaje Kubiak (1987) – to ceny, które są najpoważniejszym instrumentem regulującym funkcjonowanie rynku . Powinny one kształtować się na takim poziomie, który byłby do zaakceptowania przez nabywców a równocześnie pozwalał na pokrycie kosztów i osiągnięcie zysku przez producenta. Cena powinna zdaniem m.in. Mynarskiego (1987) wahać się w ściśle określonym przedziale, ograniczonym z dołu przez barierę kosztową a z góry przez barierę popytową. Znalezienie ceny rynkowej, która gwarantuje maksimum zysku jest możliwe – jak podaje Mynarski (1986) – na podstawie znajomości relacji wiążących ceny środków produkcji z cenami produktów . Rozważania nad relacjami cen powinny być zdaniem Marcinkowskiego (1985) sygnałem o kształtowaniu się tendencji w opłacalności produkcji. Na temat cen i ich relacji wzajemnej w pszczelarstwie pisał Pidek (1987, 1988) i Mirowska (1988).
Celem pracy jest poznanie wzajemnych relacji cen środków produkcji i produktów świadczących o sile nabywczej części dochodów przeznaczonych przez pszczelarzy na cele produkcyjne.
METODYKA
W latach 1984-1990 analizowano ceny skupu produktów pasiecznych oraz ceny wybranych środków stosowanych w pszczelarstwie. Ceny te są średnimi rocznymi ważonymi pochodzącymi z notowań własnych oraz cenników Okręgowej Spółdzielni Pszczelarskiej „Pszczelarz” w Krakowie.
strona 27Badano w analizowanym okresie dynamikę kształtowania się cen, stosując wskaźniki indywidualne o podstawie stałej i zmiennej. Indeksy jednopodstawowe wyznaczono przyjmując za podstawę rok 1984, natomiast indeksy łańcuchowe – przyjmując rok poprzedni za 100. Analizę nierównomiernego kształtowania się cen w czasie dokonano także w oparciu o zespołowe (agregatowe) jednopodstawowe indeksy cen wyznaczone dla grupy środków produkcji oraz grupy produktów pasiecznych. Zespołowe indeksy cen środków produkcji wyznaczono wg wzoru:
Σ q_i x p_i I_p = —————— x 100 Σ q_i x p_o
gdzie I_p – indeks cen, q_i – ilość jednostek poszczególnych środków produkcji, p_i – cena jednostkowa poszczególnych środków produkcji w okresie porównywanym, p_o – cena jednostkowa poszczególnych środków produkcji w roku przyjętym jako punkt odniesienia.
Zespołowe indeksy cen produktów wyznaczono w sposób analogiczny (Marszałkowicz 1986). Za punkt odniesienia przyjęto ceny z 1984 roku. Aby zastosować w analizie zespołowe indeksy cen, ustalono dla 1 rodziny pszczelej ilościowe zużycie środków produkcji oraz poziom uzyskiwanych produktów na stałym poziomie. Jest to warunek niezbędny przy określaniu zmian relacji cen. Zużycie cukru przyjęto w wysokości 13 kg a węzy 0,32 kg. Uwzględniono ule wielkopolskie ze względu na ich popularność w kraju. Natomiast wielkość produkcji przyjęto na średnim poziomie w wysokości: 10 kg miodu, 0,3 kg wosku, 50 g propolisu, 5 g mleczka pszczelego. Wielkości te są zgodne z doniesieniami literatury Pidek (1988, 1987), Mirkowska (1988).
W analizie relacji cen stosowano także indeksy nożyc cen, które są stosunkiem zespołowych indeksów cen środków produkcji i zespołowych indeksów cen produktów. Indeks nożyc cen informuje czy ruch cen był korzystny dla producenta. Przenośne określenie – rozwarcie nożyc cen – oznacza pogorszenie się sytuacji ekonomiczno-finansowej producenta. Następuje ono w wyniku nienadążania wzrostu cen skupu za wzrostem cen towarów nabywanych. Indeks nożyc cen przyjmuje wtedy wartość powyżej 100%.
WYNIKI
W latach 1984-1990 miał miejsce w pszczelarstwie, tak jak i w całej gospodarce kraju, znaczny wzrost cen. Znacząca zmiana cen cukru wystąpiła w 1985 w stosunku do roku 1984 (Tab. 1)
W następnych dwu latach – analizując indeksy łańcuchowe – można dostrzec pewne ograniczenie tempa wzrostu cen. Największe zmiany cen cukru wystąpiły w 1989 w stosunku do roku 1988. Ruch cen na węzę i ule zwłaszcza w pierwszych analizowanych latach przebiegał podobnie. Jednak największe zmiany tych cen wystąpiły w 1990 roku. Z grupy środków produkcji najmniejszą zmiennością cen w czasie mierzoną współczynnikiem zmienności charakteryzowała się węza.
Zmiany cen skupu miodu i wosku w badanym okresie były także znaczne i miały charakter zmian skokowych (Tab. 2).
strona 28Tabela 1 Dynamika cen środków produkcji The dynamics of prices of means of production
| Rok Year | Cukier – Sugar: Cena zł/kg Price zl/kg | Cukier – Sugar: Indeksy jednopodstawowe Firstbasic indexes | Cukier – Sugar: Indeksy łańcuchowe Chain indexes | Węza – Foundation: Cena zł/kg Price zl/kg | Węza – Foundation: Indeksy jednopodstawowe Firstbasic indexes | Węza – Foundation: Indeksy łańcuchowe Chain indexes | Typ ula – System of hives Wielkopolski: Cena zł/kg Price zl/kg | Typ ula – System of hives Wielkopolski: Indeksy jednopodstawowe Firstbasic indexes | Typ ula – System of hives Wielkopolski: Indeksy łańcuchowe Chain indexes |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1984 | 52 | 100 | – | 1750 | 100 | – | 5500 | 100 | – |
| 1985 | 90 | 173 | 173 | 1950 | 111 | 111 | 5900 | 107 | 107 |
| 1986 | 100 | 192 | 111 | 2200 | 126 | 113 | 6700 | 122 | 114 |
| 1987 | 110 | 212 | 110 | 2730 | 156 | 124 | 8700 | 158 | 130 |
| 1988 | 165 | 317 | 150 | 2877 | 164 | 105 | 11200 | 204 | 129 |
| 1989 | 997 | 1917 | 604 | 10560 | 367 | 603 | 17700 | 322 | 158 |
| 1990 | 4530 | 8712 | 454 | 45000 | 2571 | 701 | 180000 | 3273 | 1017 |
| Współczynnik zmienności % Variation coefficient % | 177 | 154 | 178 |
Tabela 2 Dynamika cen produktów pasiecznych The dynamics of prices of an apiary products
| Rok Year | Miód – Honey: Cena skupu zł/kg Purchase price zl/kg | Miód – Honey: Indeksy jednopodstawowe Firstbasic indexes | Miód – Honey: Indeksy łańcuchowe Chain indexes | Wosk – Wax: Cena skupu zł/kg Purchase price zl/kg | Wosk – Wax: Indeksy jednopodstawowe Firstbasic indexes | Wosk – Wax: Indeksy łańcuchowe Chain indexes |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1984 | 338 | 100 | – | 1300 | 100 | – |
| 1985 | 395 | 117 | 117 | 1400 | 108 | 108 |
| 1986 | 510 | 151 | 129 | 1400 | 108 | 100 |
| 1987 | 708 | 209 | 139 | 1350 | 104 | 96 |
| 1988 | 1090 | 322 | 154 | 1966 | 151 | 146 |
| 1989 | 4554 | 1347 | 418 | 9342 | 719 | 475 |
| 1990 | 10800 | 3195 | 237 | 27900 | 2146 | 299 |
| Współczynnik zmienności % Variation coefficient % | 138 | 144 |
Największe zmiany ich cen wystąpiły w 1989 w stosunku do roku 1988. Zmienność cen skupu produktów pasiecznych w analizowanym przedziale czasowym była niższa niż zmienność cen środków produkcji.
Relacje cen cukru do miodu w latach 1984-1989 w zasadzie zmieniały się nieznacznie (Tab. 3).
Tabela 3 Relacje cen wybranych środków produkcji do cen skupu miodu Relation between prices of chosen production means and purchase prices of honey
| Rok Year | Cukier:miód Sugar:honey | Węza:miód Foundation:honey | Ule:miód Hives:honey |
|---|---|---|---|
| 1984 | 0,15 | 5,2 | 16,3 |
| 1985 | 0,23 | 4,9 | 14,9 |
| 1986 | 0,20 | 4,3 | 13,1 |
| 1987 | 0,16 | 3,8 | 12,3 |
| 1988 | 0,15 | 2,6 | 10,3 |
| 1989 | 0,22 | 2,3 | 3,8 |
| 1990 | 0,42 | 4,2 | 16,7 |
Pszczelarz aby kupić 1 kg cukru musiał w okresie tym sprzedać od 0,15 do 0,23 kg miodu, natomiast w roku 1990 aż 0,42 kg. Najniekorzystniejsza sytuacja dla pszczelarza kształtowała się w roku 1984, kiedy chcąc nabyć 1 kg węzy musiał sprzedać 5,2 kg miodu. Natomiast w następnych latach aż do 1989 sytuacja ta stawała się dla producenta z roku na rok korzystniejszą. W roku 1990 aby kupić 1 kg węzy trzeba było sprzedać 4,2 kg miodu. Podobnie kształtuje się relacja ceny uli do miodu. Najbardziej niekorzystnie przebiega w roku 1984, kiedy aby kupić ul pszczelarz musiał sprzedać 16,3 kg miodu. W następnych latach relacja zmienia się na korzyść producenta. Wyjaśnienia wymaga relacja cen z 1989 roku. Otóż od września do końca grudnia cena skupu miodu zmieniała się kilkakrotnie, podczas gdy uli wielkopolskich brak było na rynku i do obliczeń przyjęto ich cenę z pierwszego półrocza 1989 roku. Niekorzystnie dla pszczelarzy relacje cen kształtują się w 1990 roku, aby nabyć 1 ul trzeba sprzedać 16,7 kg miodu.
Indeks nożyc cen określa relacje cen grup wybranych środków produkcji do cen grup produktów pasiecznych (Tab. 4).
strona 30Tabela 4 Indeksy nożyc cen środków produkcji i cen produktów pasiecznych Indexes of ranges of price of production means and prices of apriary products
| Rok Year | Zespołowe indeksy cen śr.produkcji Aggregative index of price of production means | Zespolowe indeksy cen produktów pas. Aggregative index of price of apriary products | Indeks nożyc cen Index of ranges of price |
|---|---|---|---|
| ^a) cukier, węza, sugar, foundation | ^b) miód, wosk honey, wax | ||
| 1985 | 145 | 116 | 125 |
| 1986 | 162 | 146 | 111 |
| 1987 | 186 | 198 | 94 |
| 1988 | 248 | 305 | 81 |
| 1989 | 1322 | 1282 | 103 |
| 1990 | 5929 | 3087 | 192 |
| ^a/cukier,węza,ule sugar, foundation, hives | ^b/miód,wosk,propolis mleczko pszczele honey,wax,propolis royal jelly | ||
| 1985 | 114 | 113 | 101 |
| 1986 | 129 | 138 | 94 |
| 1987 | 163 | 180 | 90 |
| 1988 | 212 | 273 | 78 |
| 1989 | 461 | 1090 | 42 |
| 1990 | 3760 | 2550 | 147 |
^a/zestaw analizowanych środków produkcji set of analysed production means ^b/zestaw analizowanych produktów set of analysed products
Mierniki te jednoznacznie oceniają zmiany relacji cen. Nożyce cen dla cukru i węzy oraz miodu i wosku kształtowały się korzystnie dla pszczelarzy w 1987 i 1988 roku. Natomiast w latach 1985-1986 i 1989-1990 następuje rozwarcie nożyc cen tzn. ceny środków produkcji zużywanych w procesie produkcji wzrastały w większym stopniu niż ceny produktów. Nożyce cen wyznaczone dla zestawu środków produkcji (cukier, węza, ule wielkopolskie) oraz zestawu produktów (miód, wosk, propolis, mleczko pszczele) kształtują się korzystnie dla producenta w latach 1986-1989. Natomiast rok 1990 wyraźnie wskazuje na rozwarcie nożyc cen. Jeśli założyć, że wielkość produkcji uzyskana od 1 rodziny pszczelej ulegnie zwiększeniu np. do 20 kg miodu i 0,6 kg wosku i dla tych nowych warunków wyznaczyć indeks nożyc cen to okaże się, że w roku 1990 nastąpi także ich rozwarcie (134,6%) tzn. nienadążanie wzrostu cen skupu produktów za wzrostem cen towarów nabywanych przez pszczelarzy.
strona 31WNIOSKI
Duży dynamizm rozwoju pszczelarstwa lat osiemdziesiątych wyhamowany jest pogarszającą się sytuacją ekonomiczno-dochodową pszczelarzy, o czym świadczy znaczne rozwarcie się nożyc cen w 1990 roku. Wzrost cen skupu produktów pasiecznych nie nadąża za wzrostem cen środków produkcji. Wprowadzenie szerszego asortymentu produkcji czy uzyskanie wyższego poziomu produkcji od 1 rodziny pszczelej nie wywołuje w roku 1990 korzystnego dla producentów kształtowania się indeksu nożyc cen. Istnieje zagrożenie, że przenoszenie skutków wzrostu kosztów produkcji na ceny produktów pasiecznych może spotkać się z barierą popytu, objawem czego może być stagnacja spożycia miodu.
LITERATURA
Kubiak K. (1987) – „Nożyce cen” za towary nabywane przez producentów owoców i warzyw. Owoce Warzywa Kwiaty 19:3-5.
Marcinkowski B. (1985) – Relacje cen środków produkcji i produktów rolnych w latach 1981-1984. Nowe Rolnictwo 7-8:54-63.
Marszałkowicz T. (1986) – Metody statystyki opisowej w badaniach ekonomiczno-rolniczych. SGGW-AR Warszawa 295-315.
Mirowska Z. (1988) – Sytuacja w produkcji i handlu produktami pszczelimi. Ogrodnictwo 4:29-31.
Mynarski S. (1986) – Metody badań marketingowych. Wyd. AE Kraków 99-106.
Mynarski S., Kocoń D. (1987) – Badania rynków zagranicznych. Wyd. AE Kraków 45-56.
Pidek A. (1987) – Efektywność produkcji propolisu różnymi metodami. Pszczeln.Zesz.Nauk. 31:55-73.
Pidek A. (1987) – Warunki ekonomiczne produkcji pszczelarskiej w latach 1982-1985. Pszczeln.Zesz.Nauk. 31:75-90.
Pidek A. (1988) – Efektywność zwiększenia produkcji wosku w rodzinach pszczelich. Pszczeln.Zesz.Nauk. 32:181-195.
ESTIMATION OF ECONOMICAL CONDITIONS OF APRIARY PRODUCTION ON GROUND OF PRICE RELATIONS IN THE YEARS 1984-1990
Janina Marzec
Summary
The treatise contains the analysis of relations between prices of production means and prices of apriary products. There were carried out research works on dynamics of price formation, using individual indexes with constant and variable base (firstbasic and chain indexes). The analysis of irregular formation of prices in course of time was done on the ground of aggregative firstbasic price indexes, which were designated for the group of production means and for the group of apriary products. In the analysis of price relations were used indexes of ranges of price, which inform when their value is formed under 100%, that the motion of prices is of profit to the producer.
In the analysed period took place considerable, step rise in prices. The variability of purchase prices of apriary products was lower than the variability of prices of production means. Most unprofitable to bee-keepers price relations appeared in 1990. In order to buy 1 kg of sugar the bee-keeper had to sell 0,42 kg of honey, 1 kg of foundation – 4,2 kg of honey and adequately: 1 hive – 16,7 kg of honey. The ranges of price designated for the aggregate of production means (sugar, foundation, hives) and groups of products (honey, wax, propolis, royal jelly) are formed profitably to bee-keepers in the years 1986-1989. However in 1990 takes place opening of ranges of price, i.e. the rise in purchase prices of apriary products are not able to follow the rise in prices of supplies, which are bought by bee-keepers.
Keywords: market, prices, relations.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 27: „Mirkowska” → Mirowska
- s. 28, tab. 1, 1989, węza, indeks jednopodstawowy: „367″ → 603
- s. 28, tab. 1, 1989, węza, indeks łańcuchowy: „603″ → 367
- s. 28, tab. 1, 1990, węza, indeks łańcuchowy: „701″ → 426
- s. 30, tab. 4, 2×: „apriary” → apiary
- s. 30, tab. 4: „Zespolowe” → Zespołowe
- s. 31, tytuł streszczenia: „APRIARY” → APIARY
- s. 31, streszczenie, 4×: „apriary” → apiary
