PRÓBA WYKORZYSTANIA TRZMIELI (BOMBUS LATR.) I MIESIARKI LUCERNÓWKI (MEGACHILE ROTUNDATA F.) DO ZAPYLANIA MATERIAŁU HODOWLANEGO OGÓRKÓW
tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVIII, 1984 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński
strona 175PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVIII Puławy 1984
Andrzej Ruszkowski i Mieczysław Biliński
Oddział Pszczelnictwa ISK
WPROWADZENIE
Ogórek — Cucumis sativus L., jest rośliną wybitnie obcopylną. Dla uzyskania nasion ogórka konieczny jest więc oblot jego kwiatów przez owady zapylające. Plony owoców są zwykle 2—5-krotnie wyższe u roślin oblatywanych przez owady pszczołowate, niż u roślin izolowanych (Alex 1957 — cyt. Free 1970), chociaż u wielu odmian, zwłaszcza szklarniowych, owoce wytwarzają się także i bez zapłodnienia (partenokarpicznie).
Ustalone odmiany ogórków są roślinami jednopiennymi i rozdzielnopłciowymi. Wyhodowano także odmiany o kwiatach wyłącznie żeńskich (np. Iwa — polska odmiana szklarniowa), u których wytwarzanie kwiatów męskich indukuje się opryskując część roślin np. gibereliną lub roztworem azotanu srebra. Są również ogórki o kwiatach obupłciowych.
Kwiaty żeńskie wydzielają znacznie mniej nektaru (Kamler i Troničkova 1982), wszystkie więc odmiany o przewadze kwiatów żeńskich lub linie żeńskie (mateczne) do produkcji nasion mieszańcowych F₁ są mniej atrakcyjne dla owadów. Dlatego też zapylaniu ich poświęca się większą uwagę. Zaleca się m. in., aby stosunek kwiatów żeńskich do męskich wynosił 2:1 (Connor i in. 1974), a najwyżej 4:1 (Niewkryta 1953, Stephen 1969 — cyt. Kamler i Troničkova 1982). W takiej proporcji wysiewa się komponenty (linie) mateczne i ojcowskie, dzięki czemu zapewnia się dostateczną ilość pyłku potrzebną do dobrego zapłodnienia kwiatów linii żeńskich. Kwiaty ogórka powinny być zapylone pierwszego dnia po rozkwitnięciu i to w godzinach porannych, bo w następnym dniu obniża się znacznie procent wiązania przez nie owoców. Badania wykazały bowiem, że w kwiatach i na ciele oblatujących je pszczół znajduje się żywy pyłek między godz. 8.00 a 14.00. W tym czasie pszczoły zbierają też obnóża pyłkowe.
strona 176Późniejszy oblot kwiatów nie ma więc znaczenia dla plonowania ogórka (Maszinskaja 1979).
Do otrzymania plonów wysokiej jakości potrzebne jest kiełkowanie 6 ziaren pyłku, co odpowiada 6 wypukłościom znamienia słupka i tyluż komorom zalążka ogórka. Przy mniejszej ilości kiełkujących ziaren pyłku powstają owoce skrzywione o niewielkiej ilości nasion (Chmara i Sulima 1979). Przeniesienie odpowiedniej ilości pyłku zapewnia 5—10-krotne odwiedzenie kwiatu przez owada zapylającego. Zwielokrotnienie natomiast liczby odwiedzin do 50 powodowało zwiększenie wagi owocu (u odmian gruntowych) z 221 g do 500 g, a liczby nasion odpowiednio z 60 do 140 (Szemietkow 1957 — cyt. Free 1970). W szklarniowych badaniach Maszinskaja (1979) stwierdziła, że zwiększenie liczby odwiedzin kwiatów z 1 do 7 razy dawało wzrost ciężaru owoców z 9 g do 322 g, a miesięczny przyrost towarowego plonu owoców z 0 do 11,91 kg/m².
Uznanym zapylaczem ogórka jest pszczoła miodna (Apis mellifera L.), stanowiąca np. w riazańskim obwodzie ZSRR od 84% do 96% owadów zapylających tę roślinę w warunkach polowych (Skriebcowa 1964). Ogórki zapylają również trzmiele (głównie trzmiel ziemny — Ruszkowski 1969), niektóre gatunki pszczół samotnic, czasem przylżeńce (Thysanoptera) lub muchówki (Syrphidae). Zapylanie ręczne (nawet w pracach hodowlanych) zostało ocenione jako negatywne z powodu dużej pracochłonności i małej efektywności. Daje ono bowiem o około 30% niższy plon owoców niż zapylanie przez pszczołę miodną (Markow i Romanczuk 1959, Koczetow i Czerewko 1977 — cyt. Free 1970).
Prace hodowlane i uzyskiwanie nasion odmian mieszańcowych ogórków prowadzi się najczęściej w izolatorach lub izolowanych siatką szklarniach czy namiotach foliowych. Pszczoła miodna źle znosi wysoką temperaturę szklarni, a także w ogóle izolację, zwłaszcza w małych komorach. Ponadto siła rodziny pszczelej musi być tak dobrana, aby nadmiar robotnic nie powodował uszkodzenia zbyt intensywnie odwiedzanych kwiatów (Weaver 1956 — cyt. Free 1970). Dlatego przeprowadziliśmy próbę użycia do zapylania ogórków niektórych gatunków trzmieli i miesiarki lucernówki, które, jak stwierdziliśmy w poprzednich badaniach, dobrze pracują i rozwijają się w izolatorach lub szklarni. Potwierdzają to również dane z piśmiennictwa, np. Bohart i Pedersen (1963) oraz Szabo i Smith (1970). Ci ostatni stosowali Megachile rotundata właśnie do zapylania ogórków szklarniowych.
Temat podjęliśmy we współpracy z Zakładem Nasiennictwa Instytutu Warzywnictwa w Skierniewicach, skąd otrzymywaliśmy nasiona ogórków i dokąd przekazywaliśmy nasiona uzyskane z doświadczeń, do dalszych analiz i praktycznego wykorzystania, uzgodniono też metodykę badań.
strona 177METODYKA
1. Doświadczenia z ogórkami szklarniowymi (1980—1981)
Ogórki odmiany szklarniowej Iwa rosły w dwu dużych (9 m × 9 m) komorach szklarni (komora I i II) oraz w małej szklarence (10 m × 3 m, komora III). W każdej dużej komorze na poletku o powierzchni 7,2 m² rosło 30 roślin (3 rzędy) w rozstawie 60 cm na 40 cm. W małej szklarence na powierzchni uprawnej 14 m² rosło łącznie 65 roślin w 1980 r. i 56 — w 1981 r. Wszystkie ogórki szklarniowe prowadzono na pionowo zawieszonych sznurkach o długości 2,0—2,2 m. U 20% roślin indukowano powstawanie kwiatów męskich przez oprysk roztworem azotanu srebra (400 ppm) w fazie 2 liści.
Ogórki wysiewano wprost do gruntu (w 1980 r.) lub najpierw podkiełkowano w szalkach Petriego (w 1981 r.). Rośliny do traktowania azotanem srebra oraz do uzupełniania ubytków na poletkach rosły najpierw w doniczkach i stopniowo wysadzano je do gruntu.
Ponieważ opryskiwane w 1980 r. rośliny były tak bardzo osłabione, że, pomimo kilkakrotnych dosadzeń, w większości i tak zginęły, a zaobserwowano, że nieopryskiwane rośliny także wytwarzają kwiaty męskie, choć trochę później niż opryskiwane, postanowiono w 1981 r. nie stosować azotanu srebra.
W szklarni ogórki wysiano w 1980 r. — 20 V, w 1981 r. — 1 VI, w szklarence natomiast w 1980 r. — 22 V, a w 1981 r. — 6 VI. Rośliny zaczęły wschodzić po 8—9 dniach, a początek kwitnienia nastąpił w 1980 r.: 25—27 VII w szklarni i 27—30 VII w szklarence; w 1981 r. zaś: 10—13 VII w szklarni i 21 VII w szklarence. Owoce zbierano w 1980 r.: 25 IX i 10 X, w 1981 r.: 28 IX, 12 X i 5 XI.
Owadami zapylającymi ogórki w szklarni były osobniki miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.), mające poza tym do oblatywania duże poletko kwitnącej facelii (ok. 56 m²). W małej szklarence ogórki zapylane były przez trzmiele (w 1980 r. — Bombus terrestris L., a w 1981 r. — B. ruderarius Müll.). Trzmielom podawano bukiety kwitnącego przegorzanu, nawłoci i innych roślin oraz karmiono je syropem.
2. Doświadczenia z ogórkami gruntowymi (1981—1982)
Ogórki wysiewano wprost do gruntu na poletkach 2,7 m × 2,7 m (7,3 m²). Na każdym poletku pośrodku był rząd zapylacza (linia ojcowska), a po obu jego stronach po 2 rzędy linii matecznej (pierwszy rząd w odległości 65 cm od zapylacza, a następny — 105 cm). W każdym rzędzie w 13 gniazdach umieszczano po 2 nasiona. Po rozwinięciu się na ogórkach 2—3 właściwych liści pozostawiono w każdym gnieździe po 1 roślinie. W 1981 r. na każdym poletku było po około 10 roślin matecznych (z powodu złych wschodów), natomiast w 1982 r. — po 52 rośliny.
strona 178Przed kwitnieniem na każde poletko nakładano namiot z siatki plastykowej, a z chwilą rozkwitnięcia ogórków wstawiano do namiotu owady zapylające.
W 1981 r. odmianą mateczną ogórków była Gy-49-AR, a ojcowską — Monastyrski. W 1982 r. w jednej serii: żeńską — NCR-19, a ojcowską — HP, w drugiej serii: żeńską — mieszaniec NCR-19 × HP, a ojcowską — linia 3793.
Rośliny wysiane w 1980 r. zbyt późno wzeszły i nie wydały plonu ze względu na bardzo złe warunki pogody. W 1981 r. ogórki wysiano 1 VI, w 1982 r. 29 V. Wschody następowały w 1981 r. po 3—4 dniach, w 1982 r. po 5—7 dniach. Początek kwitnienia odmiany matecznej w 1981 r. 19 VII, a w 1982 r. 17—19 VII, odmiany ojcowskiej w 1981 r. 26 VII i w 1982 r. 19 VII. Ogórki zebrano w 1981 r. 28 IX i w 1982 r. 28 IX.
Owadami zapylającymi w poszczególnych namiotach były: pszczoła miodna — Apis mellifera rodzinka w uliku Zandera), po 1 rodzince trzmiela ziemnego (B. terrestris), rudonogiego (B. ruderarius) — tylko w 1981 r. lub rudego (B. pascuorum Scop.) — w 1982 r., albo po 11—12 samic miesiarki lucernówki — Megachile rotundata (w 1981 r.), z których każda przenoszona była z hodowli wraz z założonym przez nią gniazdem. W każdej serii doświadczeń pozostawiono jeden namiot kontrolny bez owadów (tab. 1). Owadom zapylającym ogórki podawano bukiety kwiatów (przegorzan, nostrzyk, nawłoć), ponadto trzmielom syrop cukrowy, a pszczole miodnej — syrop i obnóża pyłkowe.
WYNIKI
W doświadczeniach z ogórkami gruntowymi (tab. 1 i 2) kombinacja kontrolna bez owadów praktycznie nie wydała plonu nasion (0—0,1 g nasion dorodnych z 1 rośliny, średnio 0,04 g, czyli w przeliczeniu na hektar 0—6 kg, średnio 2 kg).
Kombinacja zapylana przez miesiarkę lucernówkę wydała plon przeciętnie 16 razy większy niż kontrolna (0,1—1,2 g nasion z 1 rośliny, średnio 0,65 g, czyli 10—83 kg na 1 ha, średnio 47 kg); podczas gdy zapylana przez trzmiele — 137 razy wyższy (2,4—7,0 g z 1 rośliny, średnio 5,5 g, czyli 50—499 kg na 1 ha, średnio 295 kg), a zapylana przez pszczołę miodną — 145 razy (2,7—6,4 g z rośliny, średnio 5,8 g, czyli 37—457 kg na 1 ha, średnio 301 kg).
W doświadczeniach szklarniowych (tab. 1 i 2) kombinacja zapylana przez trzmiele dała podobnie wysoki plon nasion (5,3—10,7 g z 1 rośliny, średnio 8,2 g, czyli 207—483 kg na 1 ha, średnio 345 kg). Natomiast kombinacja zapylana przez miesiarkę lucernówkę w szklarni dała znacznie wyższy plon nasion (2,2—10,7 g z 1 rośliny, średnio 7,6 g, czyli 134—155 kg na 1 ha, średnio 145 kg) niż w polu, co mogło być spowodowane zarówno ciepłolubnością tej miesiarki jak i jej niechęcią do
strona 179Tabela 1 Plon owoców i nasion ogórków uzyskany w wyniku zapylenia przez trzmiele, pszczołę miodną i miesiarkę lucernówkę The fruit and seed yields of cucumber pollinated by Bombus, Apis mellifera and Megachile rotundata
| Rok, komora, gatunek owada zapylającego / Year, chamber, pollinator species | Liczba roślin / Plant number | Ogólny plon owoców / General fruit yield: dorodnych / wellformed: szt. / no. | Ogólny plon owoców / General fruit yield: dorodnych / wellformed: kg | Ogólny plon owoców / General fruit yield: ogółem / total: szt. / no. | Ogólny plon owoców / General fruit yield: ogółem / total: kg | średnia masa 1 owocu w g / mean weight of 1 fruit (g) | Plon owoców średni z 1 rośliny / Mean fruit yield of 1 plant: dorodnych / wellformed: szt. / no. | Plon owoców średni z 1 rośliny / Mean fruit yield of 1 plant: dorodnych / wellformed: kg | Plon owoców średni z 1 rośliny / Mean fruit yield of 1 plant: ogółem / total: szt. / no. | Plon owoców średni z 1 rośliny / Mean fruit yield of 1 plant: ogółem / total: kg | Masa nasion dorodnych / Weight of good seed (g): ogółem / total | Masa nasion dorodnych / Weight of good seed (g): z 1 rośliny / from 1 plant |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| Doświadczenia szklarniowe (odmiana Iwa)—Green-house investigations (variety Iwa) | ||||||||||||
| 1980 I Megachile rotundata | 26 | 80 | 34,1 | 183 | 58,3 | 318 | 3,1 | 1,31 | 7,0 | 2,24 | 234,0 | 10,0 |
| II Megachile rotundata | 24 | 39 | 14,6 | 74 | 20,1 | 272 | 1,6 | 0,61 | 3,1 | 0,84 | 212,5 | 8,9 |
| III Bombus terrestris | 56 | 220 | 99,5 | 332 | 117,9 | 355 | 3,9 | 1,78 | 5,9 | 2,11 | 297,6 | 5,3 |
| 1981 I Megachile rotundata | 30 | 129 | 62,2 | 196 | 74,7 | 381 | 4,3 | 2,07 | 6,5 | 2,49 | 321,5 | 10,7 |
| II Megachile rotundata | 30 | 144 | 60,5 | 161 | 62,0 | 385 | 4,8 | 2,02 | 5,4 | 2,07 | 65,6 | 2,2 |
| III Bombus ruderarius | 65 | 239 | 117,9 | 568 | 202,4 | 356 | 3,7 | 1,81 | 8,7 | 3,11 | 695,6 | 10,7 |
| Razem Total Bombus | 121 | 459 | 217,4 | 900 | 320,3 | 356 | 3,8 | 1,80 | 7,4 | 2,65 | 993,2 | 8,2 |
| Megachile rotundata | 110 | 392 | 171,4 | 614 | 215,1 | 350 | 3,6 | 1,56 | 5,6 | 1,96 | 833,6 | 7,6 |
c. d. tab. 1
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Doświadczenia polowe (rośliny męskosterylne) — Field investigations (male sterile plants) | ||||||||||||
| 1981 1 Bombus ruderarius | ca 10 | 10 | 3,9 | 27 | 10,6 | 391 | 1,0 | 0,39 | 2,7 | 1,06 | 49,6 | 5,0 |
| 2 Bombus terrestris | ca 10 | 5 | 1,3 | 17 | 4,4 | 259 | 0,5 | 0,13 | 1,7 | 0,44 | 23,6 | 2,4 |
| 3 Apis mellifera | ca 10 | 10 | 2,7 | 21 | 5,7 | 271 | 1,0 | 0,27 | 2,1 | 0,57 | 27,1 | 2,7 |
| 4 bez owadów – without insects | ca 10 | 0 | 0 | 4 | 0,4 | 88 | 0 | 0 | 0,4 | 0,04 | 0 | 0 |
| 1982 1 Bombus terrestris | 52 | 60 | 23,3 | 96 | 31,2 | 325 | 1,2 | 0,45 | 1,8 | 0,60 | 244,4 | 4,6 |
| 2 Megachile rotundata | 52 | 30 | 12,2 | 99 | 27,8 | 281 | 0,6 | 0,23 | 1,9 | 0,53 | 60,8 | 1,2 |
| 3 bez owadów — without insects | 52 | 14 | 6,5 | 121 | 31,3 | 259 | 0,3 | 0,13 | 2,3 | 0,60 | 0,3 | 0,01 |
| 4 Apis mellifera | 52 | 33 | 12,3 | 85 | 24,7 | 291 | 0,6 | 0,24 | 1,6 | 0,48 | 299,5 | 5,8 |
| 5 Apis mellifera | 52 | 40 | 18,5 | 97 | 33,6 | 346 | 0,8 | 0,36 | 1,9 | 0,65 | 333,8 | 6,4 |
| 6 Megachilre rotundata | 52 | 20 | 10,8 | 107 | 33,6 | 314 | 0,4 | 0,21 | 2,1 | 0,65 | 7,1 | 0,14 |
| 7 Bombus pascuorum | 52 | 33 | 17,4 | 97 | 35,7 | 368 | 0,6 | 0,33 | 1,9 | 0,69 | 364,4 | 7,0 |
| 8 bez owadów — without insects | 52 | 19 | 10,8 | 121 | 39,5 | 326 | 0,4 | 0,21 | 2,3 | 0,76 | 4,4 | 0,08 |
| Razem Total | ||||||||||||
| Bombus | 124 | 108 | 45,9 | 237 | 81,9 | 346 | 0,9 | 0,37 | 1,9 | 0,66 | 682,0 | 5,50 |
| Apis mellifera | 114 | 83 | 33,5 | 203 | 64,0 | 315 | 0,7 | 0,29 | 1,8 | 0,56 | 660,4 | 5,79 |
| Megachile rotundata | 104 | 50 | 23,0 | 206 | 61,4 | 298 | 0,5 | 0,22 | 2,0 | 0,59 | 67,9 | 0,65 |
| bez owadów — without insects | 114 | 33 | 17,3 | 246 | 71,2 | 289 | 0,3 | 0,15 | 2,2 | 0,62 | 4,7 | 0,04 |
oblatywania roślin płożących się (w polu), podczas gdy w szklarni ogórki pięły się po sznurkach i ich kwiaty znajdowały się do ponad 2 m nad ziemią. Byłoby to w zgodzie z obserwacjami Szabo i Smith (1970), że miesiarka lucernówka chętnie odwiedzała kwiaty ogórków znajdujące się powyżej 90 cm nad ziemią. W 1981 r. okazało się, że z powodu nie
Tabela 2 Plon owoców i nasion ogórków w przeliczeniu na 1 ha Yield of cucumber fruits and seeds calculated per 1 hectar
| Plon owoców w setkach kg / Fruit yields in hundred of kg: ogólny / total yields: B | Plon owoców w setkach kg / Fruit yields in hundred of kg: ogólny / total yields: A | Plon owoców w setkach kg / Fruit yields in hundred of kg: ogólny / total yields: M | Plon owoców w setkach kg / Fruit yields in hundred of kg: ogólny / total yields: K | Plon owoców w setkach kg / Fruit yields in hundred of kg: dorodnych / yields of wellformed fruits: B | Plon owoców w setkach kg / Fruit yields in hundred of kg: dorodnych / yields of wellformed fruits: A | Plon owoców w setkach kg / Fruit yields in hundred of kg: dorodnych / yields of wellformed fruits: M | Plon owoców w setkach kg / Fruit yields in hundred of kg: dorodnych / yields of wellformed fruits: K | Plon nasion dorodnych w kg / Yields of wellformed seeds in kg: B | Plon nasion dorodnych w kg / Yields of wellformed seeds in kg: A | Plon nasion dorodnych w kg / Yields of wellformed seeds in kg: M | Plon nasion dorodnych w kg / Yields of wellformed seeds in kg: K | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Szklarnia — Green-house | ||||||||||||
| 1980 | 819 | 272 | 691 | 169 | 207 | 155 | ||||||
| 1981 | 1406 | 475 | 819 | 426 | 483 | 134 | ||||||
| średnio — average | 1112 | 373 | 755 | 298 | 345 | 145 | ||||||
| Pole — Field | ||||||||||||
| 1981 | 103 | 78 | — | 5 | 18 | 19 | — | 0 | 50 | 37 | — | 0,0 |
| 1982 I | 427 | 338 | 381 | 429 | 162 | 85 | 85 | 45 | 335 | 410 | 83 | 0,4 |
| 1982 II | 489 | 460 | 460 | 541 | 121 | 128 | 75 | 75 | 499 | 457 | 10 | 6,0 |
| Średnio — average | 340 | 292 | 421 | 325 | 100 | 77 | 80 | 40 | 295 | 301 | 47 | 2,0 |
| zwyżka (pole) w stos. do K / increase in relation to K | 15 | —33 | —64 | — | 60 | 37 | 40 | — | 293 | 299 | 45 | — |
Oznaczenia symboli — Symbols A — Apis mellifera B — Bombus M — Megachile rotundata K — kontrola — bez owadów zapylających control plot — without pollinator-insects
opryskania roślin roztworem azotanu srebra owoce z pierwszych zbiorów miały bardzo mało nasion. Dopiero późniejsze owoce, zawiązane w okresie kiedy na wszystkich roślinach pojawiły się kwiaty męskie, miały dużo dorodnych nasion.
Ogólny plon owoców w kombinacjach zapylanych przez owady był znacznie wyższy w szklarni (0,84—3,11 kg z 1 rośliny, czyli 27,2—140,6 t z 1 ha) niż w polu (0,44—1,06 kg z 1 rośliny, czyli 7,8—48,9 t z 1 ha), przy czym nie było wyraźnych różnic w średniej wielkości plonu między różnymi kombinacjami, włączając i kontrolną. Plon owoców dorodnych najwyższy był w kombinacjach zapylanych przez trzmiele (średnio w szklarni 1,80 kg z 1 rośliny, w polu 0,37 kg, a z 1 ha w szklarni 75,5 t, w polu 10 t); niższy w zapylanych przez miesiarkę lucernówkę
strona 182(średnio z 1 rośliny w szklarni 1,56 kg, w polu 0,22 kg, a z 1 ha w szklarni 29,8 t, w polu 8 t) i przez pszczołę miodną (średnio z 1 rośliny w polu 0,29 kg, a 7,7 t z 1 ha); a najniższy bez owadów (w polu 0,15 kg z 1 rośliny, a 4 t z 1 ha). Można więc sądzić, że oblot owadów mniej więcej dwukrotnie zwiększył tu plon owoców dorodnych, mimo że nie wpłynął raczej na wysokość ogólnego plonu owoców.
Jeśli chodzi o rozwój populacji owadów zapylających w tych doświadczeniach, to rodziny trzmieli i pszczoły miodnej stopniowo zamarły z powodu niedostatecznej ilości pyłku. Natomiast miesiarka lucernówka w szklarni rozwijała się dobrze, gdyż obok poletka ogórków było tam znacznie większe poletko facelii. W namiotach w polu każda samica założyła przeciętnie 7 komórek larwalnych, z których w następnym roku wylęgło się średnio 2,7 samic i 1,6 samców, co stanowi lepszy przyrost naturalny niż przeciętnie w otwartym polu. Potwierdzają to wcześniejsze obserwacje, że miesiarka lucernówka dobrze znosi zamknięcie w izolatorze. Natomiast pszczoła miodna była w tych warunkach agresywna i nie można było bez włożenia siatki na głowę wejść do wnętrza izolatora, a tym bardziej otworzyć ulik i podać rodzince pyłek.
PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI
- Wysokość ogólnego plonu owoców ogórka nie zależy w zasadzie od oblotu przez owady zapylające.
- Plon dorodnych owoców ogórka jest przeciętnie 2—2,5 raza wyższy przy oblocie owadów zapylających, niż bez oblotu.
- Plon nasion ogórka zależy ściśle od owadów i bez zapylania jest bliski zera.
- Wykorzystanie trzmieli i pszczoły miodnej do zapylania ogórka pozwala uzyskać z 1 ha około 300 kg nasion mieszańcowych zarówno w szklarni, jak i w izolatorach polowych.. Odmiany jednopienne powinny oczywiście wydać w tych warunkach znacznie więcej nasion.
- Miesiarka lucernówka również podnosi plon nasion i owoców dorodnych ogórka. Może więc być używana do zapylania tej rośliny zwłaszcza w szklarniach i przy rozpinaniu ogórków wysoko nad ziemią. Przysparza ona jednak 2—6 razy mniej nasion niż trzmiele lub pszczoła miodna.
- Najlepszymi owadami zapylającymi ogórki w szklarni i w izolatorach polowych okazały się trzmiele, gdyż pszczoła miodna źle znosi zamknięcie w małych izolatorach, jest agresywna i wymaga stałego dokarmiania pyłkiem i syropem, podczas gdy zastosowanie trzmieli i miesiarek jest dużo łatwiejsze i mniej pracochłonne.
LITERATURA
Bohart G. E., Pedersen M. W. (1963) — The alfalfa leaf-cutting bee, Megachile rotundata (F.), for pollination of alfalfa in cages. Crop Science, 3:183—184.
Chmara P. J., Sulima L. T. (1979) — Faktory, opredelajuszczije opylenije tieplicznych ogurcow. Pczełowodstwo, 12:8—9.
Connor L. J., Collison C. H., Martin E. C., (1974) — The pollination of hybrid cucumbers by honey bees. Research from 1967 to 1973. Proc. III Int. Symp. on Pollination, Prague.
Free J. B. (1970) — Insect pollination of crops. London and New York.
Kamler F., Troničkova E. (1982) — Nektarodajność ogórków kwaszeniaków (Cucumis sativus L.) o różnym genotypie kwitnienia. Zapylanie roślin warzywnych, III Seminarium 28.II—1.III.1979. Studia i Materiały, Inst. Warz., Skierniewice: 113—134.
Maszinskaja N. D. (1979) — W tieplicach Sibiri. Pczełowodstwo, 12:10—11.
Ruszkowski A. (1969) — Skład gatunkowy trzmieli oblatujących rośliny uprawne. Pam. Puł., 36, s. 302—320.
Skriebcowa H. D. (1964) — Ispolzowanije opylitielnoj diejatielnosti miodonosnych pczeł pri połuczenii gietierozisnych siemian owoszcznych kultur. Trudy Nauczno-Issled. Inst. Pczeł.: 223—245.
Szabo T. I., Smith M. V. (1970) — The use of Megachile rotundata for the pollination of green-house cucumbers. Rep. 9-th Pollin. Conf., Hot Springs, Arkansas 1969. Agric. Ext. Serv. Misc. Papers 127:95—104.
ПРОБЫ ИСПОЛЗОВАНИЯ ШМЕЛЕЙ (BOMBUS LATR.) И ЛЮЦЕРНОВОЙ ПЧЕЛЫ-ЛИСТОРЕЗА (MEGACHILE ROTUNDATA F.) ДЛЯ ОПЫЛЕНИЯ СЕЛЕКЦИОННОГО МАТЕРИАЛА ОГУРЦОВ
А. Рушковски и М. Билиньски
Резюме
Исследования проводились в г. Пулавы (воеводство Люблин) в теплице на огурцах сорта Ива (1980—1981 гг.), а также в полевых изоляторах из пластмасовой сетки на гибридных комбинациях огурцов (1981—1982 гг.). Отношение отцовских растений к материнским составляло как 1:4.
Огурцы не опыляемые насекомыми не выдали почти совсем семян (в среднем 2 кг из 1 гектара); опыляемые люцерновой пчелой-листорезой дали в изоляторах 6 раза меньше семян (47 кг/га) чем опыляемые пчелой медоносной (301 кг/га) или опыляемые шмелями (345 кг/га).
Общий урожай плодов полевых огурцов был равно высокий на участках без насекомых как и с насекомыми, но урожай плодов дородных был 1,9—2,5 раза низший без насекомых.
Найлучшими насекомыми опыляющими огурцы в теплице и полевых изоляторах оказались шмели, так как пчела медоносная плохо выносит закрытие в малых изоляторах, является агресивной и требует постоянной подкормки пыльцей и сахарным сиропом, в то время как исползование шмелей и Megachile легче и меньше требует работы. Megachile rotundata 3 раза лучше опыляла огурцы в теплице чем в поле, вероятно поэтому, что это теплолюбимая пчела и с охотой посещает цветки огурцов виющихся в теплице до 2 метров над землей, чем цветки огурцов стелющихся в поле.
strona 184THE SEARCH OF USE OF BUMBLEBEES (BOMBUS LATR.) AND OF LEAFCUTTER-BEES (MEGACHILE ROTUNDATA F.) TO POLLINATE BREEDING MATERIALS OF CUCUMBER
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński
Summary
The experiments were carried out at Puławy (province Lublin) with greenhouse cucumber of variety Iwa (1980—1981) and with malesterile field-cucumbers used to obtain of hybrid-seeds (1981—1982). The object of these investigations was to indicate the best pollinator-insect for cucumber growing in isolated greenhouse chambers and in the field-cages. Ratio of male fertile plants to female plants was as 1:4.
Cucumber plants not visited by pollinating insects got nearly no seeds (average 2 kg per 1 ha). Cucumber visited by Megachile rotundata in the field-cages had six times lower seed yields (47 kg per 1 ha) than these visited by honey-bees (301 kg per 1 ha) or by bumblebees (295 kg per 1 ha), but in the greenhouse two times lower (145 kg per 1 ha) than visited by bumblebees (345 kg per 1 ha).
Total yields of cucumber fruits were on the field plots without any bees of the same hight than on the plots with the bees. But yields of wellformed fruits of cucumber were 1,9—2,5 times higher with bees than without any bees.
The best pollinator-insects for cucumber in these conditions were the bumblebees. The honey-bee isn’t a good adaptable insect to small cages, it is agresive and it needs an additional nutrition with pollen and with sugar syrup there. The using of the bumblebees or of leafcutter-bees is much more easily and less workfull. M. rotundata pollinated cucumber flowers three times better in the greenhause than in the field, probably because it is a thermophil bee-species and because it visits more willingly the flowers growing higher (as flowers the greenhouse cucumbers growing to 2 m high) than the flowers growing just up the ground (as flowers of the field-cucumbers).
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 180, tab. 1: „Megachilre” → Megachile
- s. 181, tab. 2: „hectar” → hectare
- s. 183, streszczenie: „ИСПОЛЗОВАНИЯ” → ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
- s. 183, streszczenie: „исползование” → использование
- s. 183, streszczenie: „пластмасовой” → пластмассовой
- s. 183, streszczenie: „агресивной” → агрессивной
- s. 183, streszczenie: „Найлучшими” → Наилучшими
- s. 183, streszczenie: „вероятно поэтому, что” → вероятно потому, что
- s. 183, streszczenie: „виющихся” → вьющихся
- s. 184, streszczenie: „hight” → height
- s. 184, streszczenie: „agresive” → aggressive
- s. 184, streszczenie: „greenhause” → greenhouse
