ROŚLINY POKARMOWE I ZNACZENIE GOSPODARCZE SAMOTEK (HYLAEUS F.) Z PODRODZAJU DENTIGERA POPOV (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)

tekst: Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Janina Wojdaszka

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Janina Wojdaszka

strona 273

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 2 1995

Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Janina Wojdaszka

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Na podstawie własnych badań z lat 1959-1994 oraz danych z literatury zestawiono listę roślin pokarmowych samotki średnioplamej – Hylaeus brevicornis Nylander (65 gatunków roślin), wąskoplamej – H.gredleri Förster (11 gatunków) i szerokoplamej – H.punctus Förster (4 gatunki). Samotkę średnioplamą i wąskoplamą (a prawdopodobnie również szerokoplamą) należy zaliczyć do potencjalnych zapylaczy marchwi, a być może także innych upraw baldaszkowych, cebuli i lucerny.

Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, Hylaeus, zapylanie, marchew, rośliny pokarmowe.

WSTĘP I METODYKA

Obecna praca jest czwartą z publikacji dotyczących roślin pokarmowych i znaczenia gospodarczego samotek (Hylaeus F.) i obejmuje gatunki z podrodzaju Dentigera Popov.

Metodykę stosowaliśmy tu taką samą jak w pracach poprzednich (Ruszkowski i in. 1993, Ruszkowski, Gosek 1995, Gosek i in. 1995), opierając się na własnych badaniach z lat 1959-1994 (56 okazów złowionych) oraz na literaturze z Polski i krajów sąsiednich. Oznaczaniem gatunków pszczół i nadawaniem polskich nazw gatunkowych zajmował się A. Ruszkowski.

W pracy tej uwzględniliśmy 3 gatunki: samotkę wąskoplamą – Hylaeus gredleri Förster, średnioplamą – H.brevicornis Nylander i szerokoplamą – H.punctus Förster. Nie znaleźliśmy natomiast w literaturze roślin pokarmowych dla samotki krótkogłowej – H.brachycephalus (Morawitz) i włochatej – H.conformis Förster – należących do tegoż samego podrodzaju, a zasiedlających głównie zachodnią Europę, choć występujących lokalnie i w Europie środkowej, podczas gdy samotka średnioplama (a prawdopodobnie i wąskoplama) zasiedla całą Europę, szerokoplama zaś Półwysep Bałkański (Dathe 1980).

strona 274

WYNIKI

Samotka średnioplama – H.brevicornis Nyl. (prawdopodobnie część danych z literatury odnosi się w rzeczywistości do H.gredleri) odwiedzała kwiaty 65 gatunków roślin z 20 rodzin, głównie z baldaszkowych (30% oblotu), złożonych (20%), różowatych (10%), liliowatych (7%), krzyżowych i dzwonkowatych (po 6%), motylkowych (5%) oraz wargowych i gruboszowatych (po 4%). Wiernie i czasem licznie oblatywała ona marchew (Daucus carota), krwawnik (Achillea millefolium) i jasieniec (Jasione montana); wiernie ale raczej nielicznie – rozchodnik (Sedum acre); a czasem licznie – różne rośliny baldaszkowe (Pastinaca, Peucedanum, Anthriscus, Angelica, Eryngium), cebulę (Allium cepa i A.fistulosum), lucernę (Medicago media), nawłoć (Solidago gigantea), smagliczkę (Alyssum), łyszczec (Gypsophila) i miętę (Mentha longifolia). Samotkę tę można więc uznać za potencjalnego zapylacza marchwi. Być może odgrywa również pewną rolę w zapylaniu innych upraw baldaszkowych oraz cebuli i lucerny.

Samotka wąskoplama – H.gredleri Först. łowiona była na kwiatach 11 tylko gatunków roślin z 5 rodzin (tab. 1), głównie z baldaszkowych (45%) i złożonych (14%). Wiernie i czasem licznie obserwowana była jedynie na marchwi, wiernie też, choć raczej nielicznie na krwawniku (Achillea), prawdopodobnie więc i ten gatunek samotki należy zaliczyć do potencjalnych zapylaczy marchwi, choć mała liczba zebranych dotąd obserwacji nie pozwala na wyciąganie wiążących wniosków.

Samotka szerokoplama – H.punctus Först. obserwowana była na 4 zaledwie gatunkach roślin z 2 rodzin (tab. 1), głównie z baldaszkowych (75%), w tym także i na marchwi. Być może więc i ona należy do potencjalnych zapylaczy marchwi.

Tabela 1 Rośliny pokarmowe samotek z podrodzaju Dentigera Popov Food plants of Hylaeus species of the subgenus Dentigera Popov

RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species Br Gd Pc
1 2 3 4
UMBELLIFERAE 12,27m 6 –
Anethum graveolens L. – 1,18 –
Angelica silvestris L. 22m – –
Anthriscus silvestris (L.) Hoffm. 20,22m – –
Carum carvi L. 23 – –
Conium maculatum L. 24 – –
Coriandrum sativum L. – 1,8 –
Daucus carota L. 10,19,22m,26 1m,2,3 21
strona 275
1 2 3 4
Eryngium campestre L. 22m – –
E.coeruleum M.B. 9m – –
E.planum L. – 1 –
Foeniculum capillaceum Gilib. – 1 –
Heracleum sphondylium L. 24 – 21
Libanotis montana Cr. 11 – –
Pastinaca sativa L. 22m – –
Petroselinum sativum Hoffm. 16 – –
Peucedanum cervaria (L.) Lap. – – 21
P.oreoselinum (L.) Moench 18m 18 –
Pimpinella saxifraga L. 17 – –
COMPOSITAE
Achillea millefolium L. 17,20,22,24,26m; A.sp.27 1,2,9a –
Chrysanthemum 27 – –
Cirsium arvense (L.) Scop. 22 – –
Crepis capillaris (L.) Wallr. 24 – –
C.paludosa (L.) Moench 24 – –
Hieracium 2a 7 –
Leontodon autumnalis L. 5 – –
L.hispidus L. 19 – –
Senecio jacobaea L. 24 – –
Solidago canadensis L. 1 – –
S.cutleri Fern. 9 – –
S.gigantea Ait. 22m – –
S.virga-aurea L. 22,27 – –
Sonchus arvensis L. 21 – –
CRUCIFERAE
Alyssum argenteum All. 9m – –
Berteroa incana (L.) DC. 14 18 –
Cardaria draba (L.) Desv. 22 – –
Rorippa palustris (Leyss.) Bess. 22 – –
R.silvestris (L.) Bess. 22 – –
Sinapis alba L. 16 – –
ROSACEAE
Potentilla argentea L. 22; P.sp.18 – –
P.anserina L. 24 – –
P.recta L. 17 – –
Rubus caesius L. 26m; R.sp.5,24 – –
R.idaeus L. 26m – –
Spiraea salicifolia L. 26 – –
PAPILIONACEAE
Medicago media Pers. 4m,5 – –
Melilotus altissimus Thuill. 24 – –
Trifolium pratense L. – – 22
strona 276
1 2 3 4
T.repens L. 17 – –
LILIACEAE
Allium cepa L. 24m – –
A.fistulosum L. 1,26m – –
A.schoenoprasum L. 1 – –
Veratrum album L. 21 – –
LABIATAE
Mentha longifolia (L.) Huds. 22m – –
M.pulegium L. 22 – –
Thymus marschallianus Willd. 22 – –
CAMPANULACEAE
Campanula persicifolia L. 20 – –
Jasione montana L. 13,24,25,26m 1,2 –
CRASSULACEAE
Sedum acre L. 17,23,24 – –
S.maximum Sut. 24; S.sp.15 – –
RESEDACEAE
Reseda lutea L. 21 – –
R.odorata L. 26 – –
INNE – OTHER FAMILIES
Anchusa officinalis L. 21 – –
Armeria elongata (Hoffm.) Koch 9,17 – –
Asperula glauca (L.) Bess. 22 – –
Chamaenerion angustifolium (L.) Scop. 5 – –
Euphorbia 21 – –
Helichrysum plicatum DC. 9 – –
Hypericum – 2 –
Ranunculus repens L. 21 – –
Succisa 25 – –
Veronica longifolia L. 24 – –
Gypsophila 13am – –

ODNOŚNIKI – NOTES:

a) Symbole gatunków samotek – Symbols of the Hylaeus species:

Br – samotka średnioplama – Hylaeus brevicornis Nylander;

Gd – s.wąskoplama – H.gredleri Förster;

Pc – s.szerokoplama – H.punctus Förster.

b) Liczby w tabeli oznaczają teren badań, lata i autorów: – The numbers in the table indicate the regions, years and authors of the investigations:

POLSKA – POLAND:

woj. Lublin:

  1. Puławy 1959 i 1990-1994 leg. J.Gosek, J.Wojdaszka, A.Ruszkowski, M.Zadura,
strona 277

, K.Kaczmarska;

  1. Wojszyn, pow. Puławy 1990 leg. J.Gosek, A.Ruszkowski, K.Kaczmarska, J.Wojdaszka;

2a. Gołąb, pow. Puławy 1988 leg. J.Gosek.

Woj. Zamość:

  1. Teratyn, pow. Hrubieszów 1972 leg. K.Kaczmarska;
  1. Łabunie, pow. Zamość (Anasiewicz 1973, 1975);
  1. (Kosior, Fijał 1992).

Woj. Radom:

  1. Załazy, pow. Zwoleń 1974 leg. A.Kosior;
  1. Piskorów, pow. Zwoleń 1974 leg. J.Wojdaszka.

Woj. Poznań:

  1. Strykowo, pow. Poznań 1960 leg. T.Stachyra;
  1. Poznań (Banaszak 1973, 1976);

9a. Tulce (Banaszak 1994);

  1. Baranowo pow. Śrem (Wójtowski, Szymaś, Wilkaniec 1979).

Inne rejony – Other regions:

  1. woj.: Bydgoszcz, Piła, Poznań (Torka 1912);
  1. Śląsk – Silesia (Dittrich 1903);
  1. Mazury – Masuria (Alfken 1909);

13a. Mazury – Masuria (Möschler 1938);

  1. wsch. Pomorze – estern Pomerania (Alfken 1912);
  1. Pieniny – mountain (Dylewska, Noskiewicz 1963);
  1. Puszcza Kampinoska – Mazovia (Banaszak, Plewka 1981);
  1. (Celary, Dylewska 1988).

LITWA – LITHUANIA:

  1. (Monsevičius 1987, 1989).

SŁOWACJA – SLOVAKIA:

  1. (Beláková 1970, 1971).

UKRAINA:

  1. (Bramson 1879).

WĘGRY – HUNGARY:

  1. (Moczar 1961);
  1. (Benedek 1971).

NIEMCY i AUSTRIA – GERMANY and AUSTRIA:

  1. (Müller 1873);
  1. (Alfken 1914);
  1. (Friese 1926);
  1. (Stoeckhert 1932);
  1. (Warncke 1981).

m – liczny oblot danej rośliny – a frequent visiting of this plant species

strona 278

WNIOSKI

Samotkę średnioplamą – H.brevicornis Nyl. (a prawdopodobnie również wąskoplamą – H.gredleri Först. i szerokoplamą – H.punctus Först.) należy zaliczyć do potencjalnych zapylaczy marchwi, a być może także innych uprawnych baldaszkowych, cebuli i lucerny.

LITERATURA

Alfken J.D. (1909) – Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Ostpreussen. Schr.Physiol.-ökon.Gesell.Königsberg, 50:320-345.

Alfken J.D. (1912) – Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber.Westpr.Bot.-zool.Ver.Danzig, 34:1-96.

Alfken J.D. (1914) – Die Bienenfauna von Bremen. Abh.Naturwiss.Ver.Bremen, 1912, 22:1-220.

Anasiewicz A. (1973) – Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Rozpr.Nauk. AR Lublin, 5:1-39.

Anasiewicz A. (1975) – The bees (Apoidea, Hymenoptera) on alfalfa (Medicago media Pers.) plantations. I. The species composition and variation of flights. Ekol.Pol., 23:129-146.

Banaszak J. (1973) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., 26 B:33-78.

Baŋaszak J. (1976) – Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) Ogrodu Botanicznego w Poznaniu. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., 29 C:71-85.

Banaszak J. (1994) – Zgrupowania pszczół w parkach wiejskich (Hymenoptera, Apoidea). Zesz.Nauk. WSP, Stud.Przyr., 11:65-75.

Beláková A. (1971) – Včely (Apoidea) z niektorých významných oblastí Slovenska. Ent.Probl., 10:141-190.

Benedek P. (1971) – Flower visiting habits of colletid and melittid bees (Hymenoptera, Apoidea) based on data originating from Hungary. Mushi, 45(4):65-79.

Bramson K.Z. (1879) – Die Hymenoptera Mellifera der Umgegend von Jekaterinoslaw. Bull.Soc.Nat.Mosc., 54(2):253-306.

Celary W., Dylewska M. (1988) – Colletidae (Hymenoptera, Apoidea) Polski. Pol.Pis.Ent., 58:359-382.

Dathe H.H. (1980) – Die Arten der Gattung Hylaeus F. in Europa. Mitt.Zool.Mus.Berlin, 56(2):207-294.

Dittrich R. (1903) – Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z.Ent., Breslau, 28:19-54.

Dylewska M., Noskiewicz J. (1963) – Apoidea of the Pieniny National Park. II. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Apidae (Nomada Scop.). Acta Zool.Cracov., 8:477-532.

Friese H. (1926) – Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insekten Mitteleuropas, insbesondere Deutschlands. Stuttgart.

Gosek J., Ruszkowski A., Kaczmarska K. (1995) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzajów Spatulariella Popov, Abrupta Popov i Koptogaster Alfken (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk.,

strona 279

39(2):265-272.

Kosior A., Fijał J. (1992) – Analiza faunistyczno-ekologiczna owadów pszczołowatych Apoidea województwa zamojskiego. Stud.Ośr.Dokum.Fizjogr., 20:13-53.

Móczár M. (1961) – Revision, Faunenkatalog und ethologische Angaben über die Arten der Gattung Prosopis F. Fol.Entomol.Hung., 14:143-162 (cit. Benedek 1971).

Monsevičius V.C. (1987) – 36 novych dla Litovskoj SSR vidov pčelinych, obnaružennych v 1976, 1979-1985 gg. Novyje i redkije vidy nasekomych, soobščenija i opisanija 1987 goda, :66-79.

Monsevičius V.C. (1989) – Trofičeskije sviazi pčelinych Dainavskoj pesčanoj ravniny. Trudy Ak.Nauk Lit.SSR, B, 1(105):61-74.

Möschler A. (1938) – Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung. Schrif.Physik.-ökonom.Ges.Königsberg, 70(2):243-287.

Müller H. (1873) – Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider. Leipzig.

Ruszkowski A., Gosek J., Wojdaszka J. (1993) – Rośliny pokarmowe samotki pospolitej – Hylaeus communis Nylander (Hymenoptera, Apoidea, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 37:209-216.

Ruszkowski A., Gosek J. (1995) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzaju Paraprosopis Popov (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 39(2):255-264.

Stoeckhert F.K. (1933) – Die Bienen Frankens (Hym., Apid.). Beiheft d. Deutsch. Ent.Z., 1932.

Torka V. (1912) – Die Bienen der Provinz Posen. Z.Naturwiss.Abt.Posen, 20:97-181.

Warncke K. (1981) – Die Bienen des Klagefurter Beckens. Carinthia II, 91(171):275-348.

Wójtowski F., Szymaś B., Wilkaniec Z. (1979) – Błonkówki (Hymenoptera) i muchówki (Diptera) odwiedzające kwiatostany marchwi nasiennej. Rocz.AR Pozn., 111:209-214.

FOOD PLANTS AND AN ECONOMIC IMPORTANCE OF HYLAEUS SPECIES OF THE SUBGENUS DENTIGERA POPOV (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)

J. Gosek, A. Ruszkowski, J. Wojdaszka

Summary

The lists of food plants for Hylaeus brevicornis Nylander (66 plant species), H.gredleri Förster (13 plant species) and H.punctus Förster (4 plant species) were compiled on the basis of own investigations (1959-1994) and of the literature. H.brevicornis (and probably also H.gredleri and H.punctus) should be accepted as the potential pollinators of carrot, and maybe also of other cultivated Umbelliferae plants and of onion and lucerne.

Keywords: solitary bees, Hylaeus, pollination, carrot, food plants.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 277: „estern Pomerania” → eastern Pomerania
  • s. 278, piśmiennictwo: „Baŋaszak” → Banaszak
  • s. 279, piśmiennictwo: „Klagefurter” → Klagenfurter
  • s. 279, streszczenie: „66 plant species” → 65 plant species
  • s. 279, streszczenie: „13 plant species” → 11 plant species

Podobne wpisy