WPŁYW RODZAJU SPOŻYWANEGO PRZEZ PSZCZOŁY PYŁKU NA ZAWARTOŚĆ WAŻNIEJSZYCH SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W MLECZKU PSZCZELIM RÓŻNYCH RAS PSZCZÓŁ
tekst: Anna Król
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVII, 1983 — Anna Król
strona 33PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVII 1983
Anna Król
Pszczelniczy Zakład Doświadczalny, Puławy
WPROWADZENIE
Pyłek kwiatowy znoszony przez pszczoły do uli w postaci obnóży pyłkowych i magazynowany w plastrach jako pierzga stanowi jeden z dodatków do pożywienia larw pszczelich i trutowych, a także dorosłych osobników pszczół i trutni. Według Knox i Shimanuki (1971) pyłek stanowi przede wszystkim podstawowe źródło białka, tłuszczów, substancji mineralnych i witamin. Rozow (1946) dowodzi, że na wykarmienie jednej larwy potrzeba 89,4 mg pierzgi, zaś na wychowanie kilograma młodych pszczół — około 894 g pyłku. Silna rodzina pszczela, w której wychowuje się w roku około 150 tys. pszczół, zużywa na samo wykarmienie tych osobników od 14 do 20 kg pierzgi. Gerhardt (1972) uważa, że jedna rodzina pszczela zbiera w ciągu roku od 20 do 50 kg pyłku. Poza tym Maurizio (1954) stwierdza, że aby młode pszczoły mogły produkować mleczko, muszą spożywać określony rodzaj pyłku.
W literaturze spotyka się niewiele danych na temat składu chemicznego pyłku i mleczka pszczelego. W Polsce Król (1978) zbadała składniki mineralne i witaminy w mleczku pszczół różnych ras. U innych autorów dane dotyczące liczby pierwiastków w mleczku pszczelim są rozbieżne. Towsend — 1940 (cyt. za Vittek — 1968) podaje, że zawiera ono tylko 7 pierwiastków, Matuszewski (1958) opisuje 10, natomiast Vittek (1968) — 15, zaś Svoboda (1970) podaje aż 28. Wydaje się, że różnice te związane są z metodami wykrywania pierwiastków w mleczku pszczelim. Jednakże zawartość składników mineralnych zależy niewątpliwie od rodzaju spożywanego przez pszczoły pyłku. Może ona zależeć w pewnym stopniu także od rasy pszczół. Zagadnienia te są bardzo ważne przy hodowli matek pszczelich. Wiadomo bowiem, że niedostatek składników mineralnych w pożywieniu odbija się bardzo ujemnie na rozwoju młodych organizmów.
W pracy niniejszej podjęto próbę zbadania zawartości substancji mineralnych w pyłku kilku gatunków roślin oraz w mleczku czterech ras pszczół karmionych tym pyłkiem.
strona 34MATERIAŁ I METODY
Badania prowadzono w pasiece P.Z.D. w Puławach w sezonach letnich 1978, 1979, 1980 i 1982. W badaniach tych uwzględniono cztery rasy pszczół: kaukaską — szarą górską (Apis mellifica caucasica), krainkę — import z Austrii (Apis mellifica carnica), włoską — import z Włoch (Apis mellifica ligustica) i krajową — linia mazurka (Apis mellifica) oraz pyłek czterech gatunków roślin: leszczyny (Corylus avellana L.), rzepaku ozimego (Brassica napus L. ssp. oleifera sink. f. biennis), truskawki (Fragaria grandifflora Ehrh.) i kapusty (Brassica oleracea L. var. capitata L.).
Pyłek do badań z leszczyny pozyskiwano bezpośrednio z bazi, zrywając je tuż przed pyleniem i rozkładając cienką warstwą na papierze w ciepłym pomieszczeniu, gdzie łatwo osypywał się z pylników. Z pozostałych trzech gatunków roślin — pyłek w postaci obnóży pyłkowych pozyskiwano od pszczół przez wywożenie rodzin pszczelich na duże łany danych roślin i stosowanie poławiaczy pyłku z otworami o średnicy 4,9—5,0 mm. W każdym roku badań analizowano pyłek powietrznie suchy. Pyłek zebrany przez pszczoły segregowano ręcznie w świetle dziennym według barw W celu ścisłego określenia do gatunku roślin obnóży danej barwy, poddano je analizie mikroskopowej. Ponadto przebadano próbki przy pomocy lampy UV z filtrem Wooda. W świetle jej obnóża jednobarwne wykazywały fluorescencję w różnych odcieniach co pozwoliło na dalsze ich segregowanie (Louveaux 1958).
Do określania barw obnóży używano klucza Maerza i Paula (1950). Pyłek rzepakowy i truskawkowy pochodził z rejonu Klikawy k/Puław, kapusty z Dolnego Ogrodu w Puławach, leszczyny z rejonu Górnej Niwy w Puławach.
Do podkarmiania rodzin na każdą z czterech badanych ras przeznaczono jednorazowo 60—80 dkg pyłku. Przed przystąpieniem do karmienia rodziny pozbawiano zapasu pyłku zgromadzonego w postaci pierzgi, a następnie zakładano zmodyfikowane poławiacze pyłku o wydajności pyłkowej około 80% na wylotki uli, w celu maksymalnego ograniczenia dopływu pyłku do rodzin. Po tygodniu czasu od momentu założenia poławiaczy, rodziny doświadczalne przeglądano aby usunąć resztki pierzgi, a następnie podkarmiano żądanym pyłkiem przez wstawienie w środek gniazda ramki z nałożonym pyłkiem, zmieszanym z małą ilością miodu płynnego, zawsze wielokwiatowego. Rodziny doświadczalne były podkarmiane przez osiem dni danym pyłkiem. Przez cały czas doświadczenia poławiacze pyłku znajdowały się na wylotkach uli. Ósmego dnia do rodzin doświadczalnych każdej rasy przekładano larwy mateczne danej rasy. Po upływie trzech dni pobierano mleczko z rodzin karmionych danym pyłkiem, a dla porównania także z rodzin mających swobodny dostęp do pyłku w przyrodzie i świeże poddawano analizie. Analizom poddawano również pyłek wszystkich czterech gatunków roślin.
Analizy na zawartość mikroelementów w badanym pyłku i w mleczku
strona 35pszczelim wykonano metodą ASA (atomowa spektroskopia absorpcyjna), według Gorsuch (1970). Przed badaniem próby mineralizowano na sucho, a następnie przeprowadzano składniki w chlorki za pomocą HCl. W uzyskanych mineralizatach zawartość poszczególnych metali oznaczano na spektrofotometrze absorpcji atomowej PYE UNICAM SP-9, która polega na absorpcji promieniowania charakterystycznego dla każdego metalu na atomach tego samego metalu, wytwarzanych w płomieniach palnika. Według Pinty (1977) absorpcja promieniowania jest proporcjonalna do ilości atomów w płomieniu, a więc do stężenia pierwiastka w roztworze. Ustalone w poszczególnych próbach, zarówno pyłku kwiatowego jak i mleczka pszczelego, ilościowe występowanie pierwiastków przedstawiono w tabelach w mg/100 g świeżej masy.
WYNIKI
Zawartość ważniejszych składników mineralnych w pyłku różnych gatunków roślin.
W pyłku każdego z czterech gatunków roślin, przy użyciu metody ASA, wykryto osiem składników mineralnych. Szeregując je w kolejności od najmniejszej do największej zawartości wymienić należy: miedź (Cu), cynk (Zn), żelazo (Fe), mangan (Mn), magnez (Mg), wapń (Ca), potas (K), sód (Na) — tabela 1. Jak widać, trzy wymienione na początku pierwiastki występowały zdecydowanie w ilościach „mikro’ (Cu od 0,01 do 0,22 mg/100 g pyłku, Fe od 0,81 do 1,33 mg/100 g pyłku), a cztery na końcu — w ilościach „makro” (Mg od 9,0 do 11,9 mg/100 g, Na od 650 do 1990 mg/100 g). Mangan zajmował miejsce pośrednie, występując w ilościach od 1,33 do 6,73 mg na 100 g powietrznie suchej masy pyłku.
Rozpatrując poszczególne rodzaje pyłku stwierdzić trzeba, że różniły się one znacznie zawartością badanych substancji mineralnych. Przede wszystkim pyłek leszczyny odróżniał się od pozostałych większą zawartością miedzi — około 7 razy, cynku — ponad 3 razy, potasu — około 2 razy i nieco większą sodu, mniejszą zaś około 2 razy — wapnia. Pyłek truskawkowy zawierał natomiast 4 razy więcej żelaza. Pyłek z kapusty odróżniał się od pozostałych 2—3 razy mniejszą zawartością sodu.
Pewne zróżnicowanie pyłku truskawkowego, pochodzącego z różnych plantacji, może wskazywać, że zawartość substancji mineralnych w pyłku zależy nie tylko od gatunku rośliny, ale także od podłoża, czy stosowanego nawożenia, co jest zrozumiałe.
Zawartość ważniejszych składników mineralnych w mleczku pszczelim różnych ras pszczół, karmionych pyłkiem różnych gatunków roślin.
Ogólnie biorąc w mleczku pszczelim wykryto te same substancje mineralne, które stwierdzono w skarmianym przez pszczoły pyłku, jednak w odmiennych ilościach (tabela 2). W jednym gramie świeżego mleczka pszczelego było tylko około 44% ogólnej ilości badanych pierwiastków, co w 1 g powietrznie suchego pyłku. Szczegółowe porównanie wykaza-
strona 36Tabela 1 Zawartość ważniejszych składników mineralnych w pyłku kwiatowym różnych gatunków roślin, podana w mg/100 g świeżej masy
| Gatunek rośliny | Rok zbioru | Barwa obnóża | Składniki mineralne: Cu | Składniki mineralne: Zn | Składniki mineralne: Fe | Składniki mineralne: Mn | Składniki mineralne: Mg | Składniki mineralne: Ca | Składniki mineralne: K | Składniki mineralne: Na |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Brassica napus L. | 1978 | — | 0,01 | 0,32 | 0,81 | 1,76 | 11,8 | 23,3 | 72,1 | 1110 |
| Fragaria grandiflora Ehrh. | 1979 | 12-D/1 | 0,06 | 0,32 | 1,33 | 6,73 | 9,0 | 19,4 | 46,6 | 1487 |
| Fragaria grandiflora Ehrh. (II) | 1979 | 12-K/3 | 0,01 | 0,40 | 1,07 | 5,25 | 10,6 | 20,1 | 55,2 | 1547 |
| Brasica oleracea L. | 1980 | 11-J/4 | 0,04 | 0,28 | 0,73 | 1,50 | 11,9 | 16,5 | 56,4 | 650 |
| Corylus avellana L. | 1982 | — | 0,22 | 1,17 | 0,89 | 1,33 | 9,0 | 9,5 | 123,0 | 1990 |
| Średnio | — | — | 0,07 | 0,50 | 0,97 | 3,31 | 10,5 | 17,7 | 70,7 | 1357 |
ło, że 1 g mleczka w porównaniu z 1 g pyłku, zawierał 9 razy więcej Cu, ponad 6 razy Zn i K oraz ponad 3 Mg i blisko 2 razy Fe: natomiast tylko około 0,1 razy więcej Na i zaledwie 0,05 Mn, w porównaniu z pyłkiem.
Oczywiście bardzo różnie układały się wzajemne proporcje badanych substancji mineralnych w pyłku i mleczku. W takim ujęciu stwierdzić należy, że w mleczku występuje blisko 20 razy więcej Cu niż w pyłku, około 15 razy więcej Zn i K i około 5 razy więcej Fe i Mg, natomiast
Tabela 2 Porównanie średnich zawartości ważniejszych substancji mineralnych w mleczku pszczelim i w pyłku roślinnym, którym żywiono pszczoły produkujące mleczko
| Składnik mineralny | Ilość mg składnika mineralnego w 100 g: w pyłku A | Ilość mg składnika mineralnego w 100 g: w mleczku B | Proporcje badanych substancji mineralnych: w pyłku C | Proporcje badanych substancji mineralnych: w mleczku D | Stosunek zawartości substancji mineralnych w mleczku do ich zawartości w pyłku w %: B:A | Stosunek zawartości substancji mineralnych w mleczku do ich zawartości w pyłku w %: D:C |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Cu | 0,07 | 0,64 | 0,005 | 0,099 | 9,14 | 19,80 |
| Zn | 0,50 | 3,43 | 0,034 | 0,529 | 6,86 | 15,56 |
| Fe | 0,37 | 1,72 | 0,066 | 0,265 | 1,77 | 4,62 |
| Mn | 0,31 | 0,16 | 0,227 | 0,025 | 0,05 | 0,11 |
| Mg | 10,50 | 33,30 | 0,719 | 5,136 | 3,17 | 5,75 |
| Ca | 17,70 | 11,10 | 1,212 | 1,712 | 0,63 | 1,41 |
| K | 70,70 | 459,00 | 4,840 | 70,795 | 6,49 | 14,63 |
| Na | 1357,00 | 139,00 | 92,897 | 21,439 | 0,10 | 0,23 |
| Całość | 1460,75 | 648,35 | 100% | 100% | 0,44 | 1,00 |
o około 90% mniej Mn i około 80% mniej Na. Wynika z tego, że organizmy pszczół karmicielek bardzo wybiórczo pobierają substancje mineralne ze spożywanego pyłku, co jest raczej jednoznaczne z zapotrzebowaniem.
Tabela 3 Zawartość ważniejszych składników mineralnych w mleczku pszczelim w zależności od rodzaju skarmianego pyłku, wyrażona w mg/100 g świeżej masy (średnie z 4 ras pszczół badanych w latach 1978—1982)
| Rodzaj pyłku | Składniki mineralne: Cu | Składniki mineralne: Zn | Składniki mineralne: Fe | Składniki mineralne: Mn | Składniki mineralne: Mg | Składniki mineralne: Ca | Składniki mineralne: K | Składniki mineralne: Na |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mieszany | 0,51 | 2,53 | 1,50 | 0,09 | 26,0 | 7,6 | 242 | 248 |
| Mieszany | 0,61 | 2,92 | 1,47 | 0,13 | 28,3 | 7,9 | 290 | 113 |
| Brassica napus | 0,55 | 2,78 | 1,54 | 0,08 | 31,0 | 8,6 | 255 | 169 |
| Fragaria grandiflora | 0,58 | 3,31 | 1,09 | 0,12 | 29,0 | 11,2 | 596 | 149 |
| Brassica oleracea | 0,75 | 3,94 | 2,89 | 0,27 | 40,3 | 13,9 | 329 | 137 |
| Corylus avellana | 0,59 | 3,34 | 1,44 | 0,13 | 28,7 | 12,4 | 599 | 156 |
Rodzaj skarmianego przez pszczoły pyłku wywiera jednak pewien wpływ na zawartość substancji mineralnych w mleczku pszczelim. Mianowicie, mleczko pszczół karmionych pyłkiem leszczynowym i truskawkowym zawierało w przybliżeniu o 100% więcej K, niż mleczko pszczół karmionych pyłkiem innych roślin (tabela 3). Następnie mleczko pszczół karmionych pyłkiem z kapusty zawierało około 100% więcej Fe i Mn niż inne mleczka. Mleczko to w porównaniu z innymi wykazuje tendencje do wyższej zawartości o około 30% Cu, Zn i Mg. Należy zwrócić uwagę, że pyłek kapusty nie zawierał większych, lecz raczej mniejsze ilości substancji mineralnych w porównaniu z pyłkiem innych roślin. Po zestawieniu omawianych tu wyników w odpowiednie tabele korelacyjne, tylko dla Mg można dopatrzeć się pewnej prostej zależności pomiędzy zawartością tego pierwiastka w mleczku i w pyłku. Pozostałe nie wykazują żadnej prawidłowości pod tym względem. Wskazuje to, że nie ilość zawartych w pyłku substancji mineralnych decyduje o zawartości ich w mleczku pszczelim, lecz raczej ich dostępność dla organizmu pszczoły, co jest zależne od rodzaju pyłku. Ponadto wyniki w tabeli 3 wskazują, że w jednym rodzaju pyłku łatwiej dostępny dla pszczół jest jeden pierwiastek, w innym inny, a w jeszcze innym — większość. Zależy to prawdopodobnie od rodzaju związku, w jakim określony pierwiastek w danym pyłku występuje.
Badane rasy pszczół w jednakowym mniej więcej stopniu pobierały substancje mineralne z określonego rodzaju pyłku. Dlatego w tabeli 4 podano tylko wartości średnie dla ras. Jak widać nie ma istotnych różnic w zawartości poszczególnych badanych substancji mineralnych w mleczku różnych ras pszczół. Można jedynie dopatrywać się pewnej tendencji do nieco mniejszej zawartości miedzi w mleczku pszczół kaukaskich w porównaniu z innymi rasami, oraz do mniejszej zawartości cynku w mleczku pszczół krajowych.
strona 38Tabela 4 Zawartość ważniejszych składników mineralnych w mleczku pszczelim w zależności od rasy pszczół wyrażone w mg/100 g świeżej masy (średnie z 6 rodzajów pyłku, badanych w latach 1978—1982)
| Rasa pszczół | Składniki mineralne: Cu | Składniki mineralne: Zn | Składniki mineralne: Fe | Składniki mineralne: Mn | Składniki mineralne: Mg | Składniki mineralne: Ca | Składniki mineralne: K | Składniki mineralne: Na |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| kaukaska | 0,53 | 3,86 | 1,69 | 0,18 | 30,3 | 12,1 | 445 | 137 |
| krainka | 0,70 | 3,43 | 1,71 | 0,14 | 34,0 | 10,9 | 503 | 150 |
| krajowa | 0,67 | 2,87 | 1,81 | 0,18 | 30,5 | 11,0 | 418 | 122 |
| włoszka | 0,66 | 3,60 | 1,65 | 0,12 | 38,3 | 10,1 | 475 | 145 |
| Średnio | 0,64 | 3,43 | 1,72 | 0,16 | 33,3 | 11,1 | 459 | 139 |
WNIOSKI
Zawartość substancji mineralnych w pyłku kwiatowym zależy od gatunku rośliny, z której on pochodzi. Zależy zapewne także od żyzności gleby, na której pyłkodajna roślina rośnie.
W mleczku pszczelim są te same substancje mineralne co w pyłku kwiatowym, którym żywią się aktualnie pszczoły karmicielki, ale w innej proporcji; na przykład: Cu jest ponad 8 razy więcej, a Mn zaledwie 1/20 tej ilości co w pyłku kwiatowym.
Zawartość substancji mineralnych w mleczku pszczelim nie jest wprost proporcjonalna do zawartości jego w pyłku różnych roślin, co świadczy o zdolności wybiórczej organizmu pszczoły w stosunku do poszczególnych pierwiastków. Jednakże, zarówno ogólna zawartość substancji mineralnych w mleczku, jak też zawartość poszczególnych pierwiastków, wykazuje pewną zależność od rodzaju skarmianego przez pszczoły pyłku.
Mleczko pszczele pochodzące od pszczół różnych ras, żywionych tym samym pyłkiem, na ogół nie wykazuje większych różnic w zawartości substancji mineralnych.
SPIS LITERATURY
Gerhart H. (1972) — Pollen und seine Bedeutung für die Bienen. Bienewater. 39(7) : 219—221.
Gorsuch T. T. (1970) — Destruction of Organic Matter. International Series of Monograph in Analitical Chemistry. Pergamon Press Ltd. Oxford N. York 39 : 143.
Knox P. A., Shimanuki H., Hebert E. W. (1971) — Diet and the longevity of adult honey bees. J. Econ. Ent. 64(6) : 1415—1426.
Król A. (1978) — Składniki mineralne i witaminy w mleczku pszczół różnych ras. Pszczelarstwo 6 : 15.
Louveaux J. (1958) — Recherches sur le récolte du pollen par les abeilles (Apis mellifica L.). Annales de l’Abeille Série C bis, 1(3) : 113—188.
Maerz A., Paul M. R. (1950) — A dictionary of color. Mc Graw-Hill Book Company, Inc. New York, pp. 208.
strona 39Matuszewski J. (1958) — Mleczko pszczele i możliwości jego zastosowania w lecznictwie. Pszczelarstwo 6 : 165.
Maurizio A. (1954) — Pollenernährung und Lebensovor gänge bei der Honigbiene (Apis mellifica L.). Landw. Schweiz. 68 : 115—182.
Pinta M. (1977) — Absorpcyjna spektrometria atomowa. Zastosowanie w analizie chemicznej. P.W.N., W-wa.
Vittek J., Janci J. (1968) — Včelia materskă kasička. Slovenske Wyd. Podchospod. Literatury w Bratislave 9 : 382.
Swoboda J. (1970) — Pyl lěkem. Včelărstvi 23(3) : 63.
ВЛИЯНИЕ РОДА ПЫЛИНКИ, КОТОРОЙ ПИТАЮТСЯ ПЧЕЛЫ, НА СОДЕРЖАНИЕ ВАЖНЕЙШИХ МИНЕРАЛЬНЫХ ЭЛЭМЕНТОВ В МАТОЧНОМ МОЛОЧКЕ РАЗНЫХ ПОРОД ЛЧЕЛ
А. Круль
Резюме
В годах 1972—1982 в Пулавах исследовано содержание некоторых минеральных веществ (Cu, Zn, Fe, Mn, Mg, Ca, K, Na) в цветочной пылинке нескольких видов растений (Brassica napus, Brassica oleracea, Fragaria grandiflora, Corylus avellana) и неопределенной смеси, а также в молочке четырех пород пчел (кавказская, краинская, отечественная, итальянская), питаемых этой пылинкой.
Анализы проведено по методу ASA, а содержание отдельных металлов определено на спектрофотометре атомной сорбции PYE UNICAM SP-9. Констатировано, что содержание минеральных веществ в цветочной пылинке зависит от вида растения, из которого одна происходить Зависит также и от плодородия почвы, на которой растет пыльценосное растение.
В маточном молочке находятся эти же минеральные вещества, которые и в цветочной пылинке. Этой пылинкой питаются пчелыкормилицы, но с другой пропорцией, например Cu свыше восьмикратно больше, а Mn только 1/20 этого количества, что и в цветочной пылинке.
Содержание минеральных веществ в маточном молочке не прямо пропорциональное к его содержанию в пылинке разных растений, что свидетельствует о селективной способности организма пчелы по отношению к отдельным элементам. Однако как общее содержание минеральных веществ в молочке, так и содержание отдельных элементов, проявляют некоторую зависимость от рода скормляемой пчелами пылинки.
Маточное молочко, происходящее от пчел разных пород, питаемых этой же пылинкой, обычно не проявляет больших разниц в содержании минеральных веществ.
EFFECT OF THE KIND OF POLLEN INGESTED BY BEES ON THE CONTENT OF SOME IMPORTANT ELEMENTS IN ROYAL JELLY OF VARIOUS HONEY BEE RACES
A. Król
Summary
In 1972—1982 in Pulawy, the content of Zn, Fe, Mn, Mg, Ca, K, and Na was determined in pollen of Brassica napus, Brassica oleracea, Fragaria grandiflora, Corylus avellana and of undefined plant medley, and in royal jelly of 4 honey
strona 40bee races (Caucasian, Carniolan, indigenous and Italian) fed this pollen. Analyses were performed by the ASA method and the metals were determined by a PYE UNICAM SP-9 atomic absorption spectrophotometer. It was found that element content in the pollen depended on plant species from which it was taken. Presumably, it depended also on the fertility of soil in which pollen providing plant was growing. In the royal jelly there were the same elements as in ingested pollen but in a different proportion; e.g. the level of Cu was 8-fold higher and Mn 20-fold less in royal jelly than in pollen. The content of the elements in royal jelly was not directly proportional to that in pollen of various plants. This indicates that bees have the ability to select the individual elements. However, total concentration of the elements. However, total concentration of the elements in pollen and the content of particular elements depend to some extent on the kind of pollen ingested by bees. Royal jelly originating from various bee races fed the same pollen shows in general no significant differences in the content of elements.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 33: „Towsend” → Townsend
- s. 34: „grandifflora” → grandiflora
- s. 36, tab. 1: „Brasica” → Brassica
- s. 36, tab. 2, Fe, kol. A: „0,37″ → 0,97
- s. 36, tab. 2, Mn, kol. A: „0,31″ → 3,31
- s. 38, piśmiennictwo: „Bienewater” → Bienenvater
- s. 38, piśmiennictwo: „Analitical” → Analytical
- s. 38, piśmiennictwo: „sur le récolte” → sur la récolte
- s. 39, piśmiennictwo: „Lebensovor gänge” → Lebensvorgänge
- s. 39, streszczenie: „ЭЛЭМЕНТОВ” → ЭЛЕМЕНТОВ
- s. 39, streszczenie: „ПОРОД ЛЧЕЛ” → ПОРОД ПЧЕЛ
- s. 39, streszczenie: „одна происходить” → она происходит
