NAJCZĘSTSZE PRZYCZYNY ZATRUĆ PSZCZÓŁ W POLSCE W LATACH 1949 — 1959

tekst: Michał Bohosiewicz, Władysław Janowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok IV, Nr 2, czerwiec 1960 — Michał Bohosiewicz, Władysław Janowski

strona 127

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok IV. NR 2 KWIECIEŃ 1960

Katedra Farmakologii Wydz. Wet. WSR we Wrocławiu

Michał Bohosiewicz i Władysław Janowski

Powszechne stosowanie, w okresie po drugiej wojnie światowej, chemicznych metod walki ze szkodnikami roślin naraża domowe i dzikie zwierzęta oraz owady użytkowe na masowe zatrucia.

Wprawdzie w dążeniach do ograniczenia tych niebezpieczeństw wprowadza się coraz nowsze preparaty, które dla organizmów wyższych — kręgowców, wykazują stosunkowo niewielką toksyczność, to jednak uzyskanie selektywnego preparatu, który działałby na niektóre tylko owady jest bardzo trudne. Masowe zatrucia pszczół trafiają się więc stosunkowo często i prawdopodobnie ze względu na wspomniane trudności będą jeszcze występowały przez dłuższy czas.

Zakład Toksykologii Katedry Farmakologii WSR we Wrocławiu przeprowadza od 1949 r. rozpoznania zatruć pszczół związkami chemicznymi, najczęściej na prośbę poszkodowanych pszczelarzy. Diagnoza wydana przez ten Zakład stanowi zazwyczaj podstawę roszczeń o odszkodowanie w stosunku do winnych. Dotychczas przeprowadzono 94 badania z wynikiem dodatnim. Liczba ta nie charakteryzuje zjawiska w pełni, ponieważ tylko niewielka część poszkodowanych pszczelarzy korzysta z usług Zakładu. Z notatek prasy fachowej i z licznych dyskusji na zebraniach pszczelarzy należy sądzić, że zatrucia pszczół występują nagminnie. Materiał z badań jest niewątpliwie skromny, nie mniej w pewnym stopniu charakteryzuje zjawisko i dlatego opublikowanie jego wydaje się celowe.

ZATRUCIA ARSENEM

Największe straty do roku 1956 powodowały preparaty arsenowe. Stosowano je pod postacią zawiesin do skrapiania i proszków do opylania upraw polowych i lasów. Silnie trujące dla stonki ziemniaczanej, osnuji gwiaździstej i innych szkodliwych owadów są również toksyczne dla pszczół. Arsen działa trująco z przewodu pokarmowego; nawet małe

strona 128

stężenia: 0,000005% mogą na skutek kumulatywnego działania doprowadzić do zatrucia.

Chroniczne zatrucia pszczół arsenem mogą zdarzać się w okolicach przemysłowych, gdzie niewielkie ilości tego pierwiastka rozpylają się wraz z dymem fabrycznym. Praktycznie najważniejsze są zatrucia przebiegające ostro, powstałe w wyniku wspomnianego stosowania związków arsenu do zwalczania szkodliwych owadów. Najczęściej są u nas stosowane preparaty arsenianu wapnia.

Smierć pszczół w przebiegu ostrych zatruć następuje po różnie długim czasie, zależnie od okoliczności. Objawy chorobowe charakteryzują się podnieceniem osobnika, następnie wystąpieniem porażeń — przede wszystkim utratą zdolności lotu. Końcowy odcinek przewodu pokarmowego porażonej pszczoły wypełniony jest żółtą cieczą, wyciekającą przy naciśnięciu odwłoka. Śmierć owadów następuje na trasie przelotów, przed ulami oraz w ulach (Kirkor 1953).

Największą ilość zatruć pszczół preparatami arsenowymi notowaliśmy w latach 1950—1956. Obecnie zatrucia te zdarzają się rzadziej, ponieważ związki arsenu stosuje się raczej wyjątkowo. Pomimo tego od czasu do czasu występują masowe, przypadkowe zatrucia pszczół tą trucizną. W maju 1957 r. w powiecie W. wojew. poznańskiego, w następstwie opylania kwitnącego rzepaku preparatem arsenowym doszło do masowego zatrucia pszczół w pasiekach sąsiadujących z opylaną plantacją. Pszczoły uległy zatruciu w 27 pasiekach liczących łącznie 475 pni. Na podstawie danych uzyskanych od przedstawiciela Zw. Pszczelarskiego można było wnioskować, że straty wynosiły około 50—60% całego stanu pszczół.

ZATRUCIA PREPARATAMI DDT i HCH

Do zwalczania stonki ziemniaczanej zaczęto już w r. 1948 stosować w Polsce kontaktowy preparat oparty na DDT, pod nazwą „Gesarol”, produkcji niemieckiej. Z uwagi na ich małą toksyczność dla zwierząt ciepłokrwistych stosowanie tego typu środków rozpowszechniało się coraz bardziej. W 1952 .r wprowadzono krajowy preparat „Azotox” (DDT), następnie w 1953 r. importowano preparaty HCH, a od roku 1955 stosuje się powszechnie krajowe i importowane preparaty kontaktowe, oparte na związkach DDT i HCH.

Preparaty te są typowymi jadami kontaktowymi, które chociaż mało toksyczne dla wyższych zwierząt, są silnie trujące dla owadów, a między innymi też pszczół.

Toksyczność ich polega na działaniu na układ nerwowy owadów. Preparaty te są łatwo rozpuszczalne w lipoidach i lipoproteidach i wchłaniane

strona 129

są przez powłoki ciał owadów. Wystarcza zetknięcie się owada z tego typu preparatem, by nastąpiło zatrucie. Szybkość i stopień zatrucia są proporcjonalne do ilości wchłoniętego preparatu, co z kolei zależy od powierzchni styku ciała z trucizną.

Objawy zatrucia preparatami DDT i HCH charakteryzują się początkowo silnym podnieceniem owadów, a następnie dochodzi do porażeń odnóży i skrzydeł. W okresie tym owady leżą przeważnie na grzbiecie i wykonują początkowo intensywne, później zaś coraz słabsze ruchy nóżkami, w końcu giną.

Pomimo słabszej toksyczności tych środków od preparatów arsenowych, powszechne ich stosowanie niejednokrotnie powoduje masowe zatrucia pszczół. Okoliczności, w których dochodzi do zatruć pszczół tymi preparatami są podobne jak przy arsenie. Na początku kwietnia 1959 r. badaliśmy przypadek zatrucia azotoxem (DDT) 220 pni pszczelich, własność 12 pszczelarzy. Do zatrucia doszło w wyniku opylenia kwitnącego rzepaku.

Dane cyfrowe z naszych badań ujęto w tabeli w ten sposób, że przyjęto zatrucie występujące w tym samym czasie i w tej samej okolicy, niezależnie od ilości zatrutych pni i pasiek, za pojedynczy przypadek.

Tabela 1 Zatrucia pszczół arsenem oraz preperatami DDT i HCH w latach 1949 — 1959

Rok As DDT i HCH
1949—1955 30 (1 ±) 5
1956 5 16 (1 ±) *
1957 4 9 (1 ±)
1958 6 (1 ±) 5
1959 4 10 (1 ±)
Razem 49 (1 ±) 46 (3 ±)

*) Liczby w nawiasach dotyczą przypadków wątpliwych, nie ujętych w pozostałych liczbach.

NOWE ŚRODKI OWADOBÓJCZE I CHWASTOBÓJCZE

Ostatnio zaczynają wchodzić u nas w użycie nowe środki służące do zwalczania przede wszystkim szkodników rozmnażających się masowo, jak przędziorki i mszyce. Jedna grupa tych środków to pochodne kwasu

strona 130

tiofosforowego. Składnikiem czynnym w tych związkach jest tiofosforan 4-nitrofenylo-dwuetylowy oraz tiofosforan 4-nitrofenylo-dwumetylowy. Preparaty te znane są pod nazwami: „E 605″, „Parathion”, „Tiofos”, „NIUF — 100″, „Vofatox”, „Metacid” i inne. Należą one do grupy trucizn kontaktowych, lecz działają również jako jady żołądkowe i oddechowe. Hamują one działanie cholinesterazy, na skutek czego wzrasta poziom acetylocholiny w organizmie, co wpływa pobudzająco na ruchy mięśni i serca a w końcowym efekcie daje porażenia. Preparaty te są bardzo toksyczne nie tylko dla owadów, lecz też dla zwierząt ciepłokrwistych i ludzi. Doniesienia o zatruciach ludzi i zwierząt tymi preparatami w zagranicznym piśmiennictwie są dość liczne Lützrodt 1954, Molnar 1954, Seidel 1956, Thamm 1956.

Drugą grupę środków o podobnym, kontaktowym i żołądkowym działaniu stanowią pochodne estrów kwasu fosforowego. Preparaty te znane są pod nazwami: „Dipterex”, „Bayer 13/59″, „Chlorofos”. W odróżnieniu od poprzednich są mniej toksyczne dla zwierząt ciepłokrwistych i ludzi.

Preparaty obu grup są bardzo niebezpieczne dla pszczół i mogą powodować masowe zatrucia. Parathion dla pszczół jest silnie toksyczny; LDm wynosi 0,07 gamma, kontaktowe działanie tej dawki wywołuje śmierć owadów już po 30 minutach, natomiast z przewodu pokarmowego — do 24 godzin. Wszystkie tego typu preparaty są bardzo toksyczne dla pszczół i mogą powodować duże straty. Toksyczność ich utrzymuje się na roślinach w ciągu kilku dni, Eichler 1953. Z zatruciami pszczół wywołanymi tymi preparatami nie mieliśmy dotychczas do czynienia.

Dla ograniczenia strat w pszczołach powodowanych przez różnego rodzaju środki owadobójcze, przemysł chemiczny poszukuje preparatów nietoksycznych dla pszczół. Jest to szczególnie ważne, gdy chodzi o zwalczanie szkodników w okresie kwitnienia roślin. Preparat tego typu przeznaczony do zwalczania szkodników łuszczyn rzepaku (chowacz podobnik i przywarek kapustnik) był w Polsce wypróbowany. Preparat ten o działaniu kontaktowym, z grupy chlorowanych kamfen o nazwie „Toxaphen” okazał się mało toksyczny dla pszczół, Rzepecka 1959.

Nowoczesne rolnictwo stosuje w coraz większym zakresie środki chwastobójcze. Srodki te mogą mieć działanie chwastobójcze oraz owadobójcze. Do grupy środków tzw. DNOC należą preparaty, w których ciałem czynnym są najczęściej sole sodowe lub amonowe dwunitroortokrezolu. W Polsce produkuje się i stosuje preparaty pod nazwą „Krezotol” i „Krezamon”. Zatrucie pszczół preparatem DNOC opisał w Danii Hammer (1953).

strona 131

Druga grupa środków o chwastobójczym działaniu to preparaty typu 2,4-D. W 1958 r. stosowano w kraju węgierski preparat „Dikonirt”. Ostatnio na szerszą skalę produkuje się i stosuje w Polsce sól sodową kwasu 2,4-dwuchlorofenoksyoctowego pod nazwą „Pielik”. Jest to preparat hormonalny, należący do związków chemicznych będących regulatorem wzrostu. Działa silnie niszcząco, wybiórczo na chwasty dwuliścienne. Jest trujący dla ludzi i zwierząt. Może on w pewnych okolicznościach powodować zatrucia pszczół. Z początkiem czerwca 1958 r. doszło w 2 przypadkach do zatrucia pszczół preparatami typu 2,4-D po zastosowaniu ich do niszczenia chwastów (Bohosiewicz i Szwabowicz 1959).

OMÓWIENIE

Dane statystyczne podane w tabeli są stosunkowo skromne, gdyż obejmują jedynie przypadki badane w naszym zakładzie. Niewątpliwie nie wszystkie przypadki zatruć pszczół docierają do tutejszego laboratorium. Pomimo tego przedstawione cyfry wyraźnie wskazują na spadek ilości zatruć pszczół arsenem przy równoczesnym wzroście przypadków zatruć jadami kontaktowymi DDT i HCH.

Chociaż stwierdzono jedynie nieliczne przypadki zatruć pszczół środkami chwastobójczymi, to jednak należy przypuszczać, że w miarę szerszego stosowania tych preparatów w rolnictwie, może nastąpić ich wzrost. Również należy się liczyć z możliwością występowania w przyszłości zatruć pszczół środkami owadobójczymi, pochodnymi kwasu tiofosforowego i pochodnymi estrów kwasu fosforowego.

Z tych względów należy pamiętać o właściwym stosowaniu środków owado- lub chwastobójczych, co na ogół nie przedstawia większych trudności. Trzeba w tych wypadkach stosować ogólne zasady ostrożności, a mianowicie:

  1. Chemiczne środki niebezpieczne dla pszczół, powinno stosować się na uprawach rolnych i w sadownictwie zgodnie z przepisami fabrycznymi i zaleceniami służby ochrony roślin.
  1. Nie należy opylać plantacji rolnych w dni wietrzne, jeżeli w pobliżu opylanego obszaru znajdują się skupienia roślin dających pożytek dla pszczół.
  1. O przeprowadzanych tego rodzaju akcjach należy zawiadamiać okolicznych pszczelarzy w promieniu 3 km, którzy w dobrze rozumianym interesie własnym zastosują środki ochronne na niebezpieczny okres.
strona 132

LITERATURA

Bohosiewicz M. (1956) — Straty wśród zwierząt spowodowane zatruciami w latach 1949—1955 w świetle badań Katedry Farmakologii WSR we Wrocławiu, Zeszyty Naukowe WSR we Wrocławiu 6 s. 101-106.

Bohosiewicz M., Szwabowicz A. (1959) — Zatrucia zwierząt chemikaliami typu 2,4-D i DNOC (do niszczenia chwastów, owadów i do impregnacji drewna), Med. Wet. 2 s. 107-109.

Eichler W., (1954) — Insektizide heutzutage, Berlin s. 384.

Hammer O. (1953) — cyt. wg Mc Girr J. L., Papworth D. S., The Veterinary Record odbitka.

Kirkor St. (1953) — Choroby Pszczół. Warszawa s. 136-140.

Lützrodt W. (1954) — Tiervergiftungen durch das Pflanzenschutzmittel E 605 forte, Tierärztliche Umschau 9, (1954) cyt. wg D. T. W. 30 s. 318.

Molnar A. (1954) — Akute Vergiftungen bei Jagdhunden während der Feldjagd, Wiener Tierärztliche Monatsschrift 11, s. 714-717.

Rzepecka K. (1959) — Próby nad stosowaniem środków owadobójczych nieszkodliwych dla pszczół, Pszczelarstwo 3, s. 78-79.

Seidel E. (1956) — Untersuchungen auf Kontaktinsektizidenspuren in Tiermaterial im Jahre 1955, Monatshefte f. Veterinärmedizin 24, s. 636-637.

Thamm H. (1956) — Die Giftwirkung der Kontaktinsektizide auf Haustiere, Monatshefte f. Veterinärmedizin 13, s. 293-297.

Akta Katedry Farmakologii w latach 1955-1956.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 128: „Smierć” → Śmierć
  • s. 129, tab. 1, tytuł: „preperatami” → preparatami
  • s. 129, tab. 1, Razem DDT i HCH: „46″ → 45
  • s. 130: „Srodki” → Środki

Podobne wpisy