NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA WAŻNIEJSZYCH ROŚLIN MIODODAJNYCH W WARUNKACH POLSKI Część VIII

tekst: Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVII, 1993 — Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

strona 81

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE XXXVII 1993

Część VIII

Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W latach 1989-1992 badano w Puławach nektarowanie i wydajność miodową 12 gatunków roślin, należących do 8 rodzin botanicznych. Wszystkie one rosły na glebie bielicowej lekkiej, średnio wilgotnej i tworzyły zwarte kwitnące kobierce, o powierzchni (4)6-10(50)m2.

Stwierdzono, że trzy gatunki (stulisz miotłowy, dzwonek ogrodowy i rozchodnik amurski) charakteryzują się wysoką wydajnością miodową, wynoszącą 300(360) kg w przeliczeniu na 1 ha, jeden (dzięgiel leśny) dość wysoką – około 200 kg/ha, trzy (koniczyna perska, ostropest plamisty i ślaz maurytański) średnią – około 100 kg/ha, a pięć (aster amerykański, krzaczasty i wirginijski, dzwonek lancetowaty i zimowit jesienny) raczej niską – około 30 kg/ha.

Stulisz miotłowy i dzięgiel leśny nadają się do poprawy pożytków pszczelich na nieużytkach, a rozchodnik amurski i dzwonek ogrodowy – w ogrodach i na rabatach.

Słowa kluczowe: kwitnienie, nektarowanie, pożytek pszczeli, oblot roślin.

WSTĘP

Z kontaktów z pszczelarzami wynika, że badania nektarowania i wydajności miodowej roślin, zapoczątkowane przez Zofię Demianowicz w latach pięćdziesiątych (Demianowicz i inni 1960), powinny być kontynuowane tak długo, aż zostaną poznane wszystkie, także te mniej ważne. W niniejszej pracy prezentujemy wyniki dwunastu ostatnio zbadanych gatunków, które przy sprzyjających warunkach pogody są licznie lub dość licznie odwiedzane przez pszczoły miodne.

MATERIAŁ I METODYKA

O wyborze roślin do badań decydowały głównie zainteresowania pszczelarzy kontaktujących się z Oddziałem Pszczelnictwa ISK w Puławach oraz aktualne możliwości wykonania badań. Cztery zbadane gatunki należą do rodziny Compositae, dwa do Campanulaceae i po jednym do rodzin:

strona 82

Papilionaceae, Malvaceae, Liliaceae, Crassullaceae, Cruciferae i Umbelliferae. Są wśród nich trzy rośliny roczne (koniczyna perska, ostropest plamisty i ślaz maurytański) jedna dwuletnia (dzwonek ogrodowy) i osiem bylin. Biorąc pod uwagę stronę użytkową roślin, wśród badanych gatunków znalazło się osiem ozdobnych (aster amerykański, krzaczasty i wirginijski, dzwonek ogrodowy i lancetowaty, rozchodnik amurski, ślaz maurytański i zimowit jesienny), jeden rolniczy pastewny (koniczyna perska), jeden zielarski (ostropest plamisty) i dwa dziko rosnące (dzięgiel leśny i stulisz miotłowy).

Wszystkie wymienione gatunki rosły na glebie bielicowej lekkiej klasy IV, w Pszczelniczym Zakładzie Doświadczalnym ISK w Puławach. Powierzchnia zajmowanych przez nie poletek wynosiła (4)6-10(50)m2. Takie rośliny jak dzwonek ogrodowy, koniczyna perska, ostropest plamisty i ślaz maurytański, wysiewano wiosną w rzędy co 40 cm, astry jesienne i stulisz miotłowy wysadzano na poletkach w rozstawie 40×40 cm, dzwonek lancetowaty 40×20 cm, rozchodnik amurski i zimowit jesienny 20×20 cm, zaś dzięgiel leśny w rozstawie 80×60 cm. W czasie kwitnienia wszystkie gatunki tworzyły zwarte kobierce, z wyjątkiem zimowita jesiennego, który dopiero w drugim i trzecim roku badań pokrywał wiosną całą powierzchnię poletek.

Pielęgnacja roślin ograniczała się do kilkukrotnego w okresie sezonu wegetacyjnego usuwania chwastów przy pomocy motyki. Stosowano też nawożenie mineralne, w ilości 200-300 kg na 1 ha rocznie wieloskładnikowego nawozu typu „Fruktus”.

Obfitość nektarowania kwiatów badano metodą pipetową, zgodnie z ustalonymi wcześniej zasadami (Jabłoński, Szklanowska 1979 oraz Szczepański, Jabłoński 1975). W taki sam sposób, jak w poprzednich tego typu pracach (Demianowicz i inni 1960), określano obfitość kwitnienia roślin.

Wyniki w postaci wartości średnich, a dla niektórych cech także wartości skrajne, podano w tabeli dla każdego roku badań oddzielnie, podobnie jak w siedmiu poprzednich analogicznych pracach.

WYNIKI

Kwitnienie. Najwcześniej z badanych roślin zakwitał stulisz miotłowy, średnio w końcu maja, a najpóźniej astry jesienne, około 15 września (tab. 1). Różnice w porze zakwitania roślin między latami, wynikające z odmiennego przebiegu pogody, mieściły się w granicach 1-3 tygodni. Najkrótszym okresem kwitnienia, trwającym średnio blisko 3 tygodnie, charakteryzował się dzięgiel leśny i stulisz miotłowy. Około cztery tygodnie trwało przeciętnie kwitnienie dzwonka ogrodowego i lancetowatego oraz rozchodnika amurskiego. Pozostałe gatunki kwitły około 5 tygodni lub nawet dłużej.

Najmniejszą liczbę kwiatów na jednostce powierzchni wytwarzał

strona 83

zimowit jesienny, poniżej 1 tys. na 1 m2, największą natomiast koniczyna perska, średnio blisko 100 tys. na 1m2. Wahania w obfitości kwitnienia badanych gatunków roślin między latami były znaczne. Dla najbardziej stałych gatunków, jak rozchodnik amurski, dzwonek lancetowaty, dzięgiel leśny i stulisz miotłowy, różnice wynosiły 20-50%, a dla pozostałych przekraczały nawet 100%. Były one spowodowane głównie różnymi w poszczególnych latach warunkami meteorologicznymi w czasie wegetacji. Jedynie w przypadku zimowita jesiennego mała liczba wytworzonych kwiatów na jednostce powierzchni w 1989 r. wynikała z tego, że cebule w pierwszym roku po posadzeniu nie były jeszcze w stanie wytworzyć dość zwartego kobierca kwiatów.

Oblot. Wszystkie omawiane w tej pracy gatunki roślin były w czasie kwitnienia licznie, lub bardzo licznie, odwiedzane przez pszczoły miodne. Pożywiały się na nich także trzmiele i dzikie pszczoły samotnice. Oblot trwał w ciągu całego dnia, ze szczytowym nasileniem w godzinach południowych. W okresie pełni kwitnienia, przy sprzyjającej lotom owadów pogodzie, południowe zagęszczenie pszczół miodnych na powierzchni 1 m2 kwitnącego łanu wynosiło: dla astrów jesiennych i ostropestu plamistego 5-10, dla dzięgla leśnego, dzwonka lancetowatego, koniczyny perskiej, ślazu maurytańskiego i zimowita jesiennego 10-15, dla dzwonka ogrodowego i stulisza miotłowego 20-30, a dla rozchodnika amurskiego 30-40(50). Ze wszystkich roślin, z wyjątkiem ślazu maurytańskiego, pszczoły zbierały nie tylko nektar, ale i pyłek.

Nektarowanie. Koncentracja cukrów w pobieranym nektarze wahała się u badanych roślin w granicach (22)30-70(77)%, średnio wynosiła 40-50(60)% (tab.1). Cecha ta zależy silnie od aktualnej wilgotności względnej powietrza, dlatego normalnie wykazuje ona duże wahania, nawet w ciągu dnia.

Ilość cukrów z 10 kwiatów astrów jesiennych i koniczyny perskiej, średnio biorąc, nie przekraczała 1 mg, natomiast z 10 kwiatów dzwonka ogrodowego sięgała 200 mg. Dla pozostałych gatunków wartości te mieściły się w granicach od kilku do kilkudziesięciu mg cukrów z 10 kwiatów. Uzyskane dane nie mają odpowiedników w literaturze. Jedynie dla koniczyny perskiej podane w tej pracy wartości dla obfitości nektarowania kwiatów są około 30% wyższe od wyników zebranych w Puławach w latach 1979-1988. Wahania w ilości cukrów z 10 kwiatów w obrębie określonego gatunku między latami mieściły się na ogół w granicach 20-60%, jedynie dla astrów jesiennych przekraczały one 100%.

Wydajność miodowa. Wśród badanych roślin najwyższą wydajność miodową, średnio 360 kg z ha wykazał stulisz miotłowy. Wydajność miodowa dzwonka ogrodowego i rozchodnika amurskiego wynosiła około 300 kg/ha, dzięgla leśnego – 200 kg/ha, ślazu maurytańskiego, koniczyny perskiej i ostro-

strona 84

Tabela 1 Pora i obfitość kwitnienia oraz nektarowanie i wydajność miodowa 12 gatunków roślin badanych w Puławach w latach 1989-1992 Period and abundance of blooming, nectar secretion and honey efficiency of 12 species of honey plants investigated in Puławy in years 1989-1992

Gatunek rośliny / Species of plant Rok badań / Year of investigations Pora kwitnienia / Period of blooming Liczba roślin lub pędów na 1 m2 / Number of plants or stems on 1 m2 Liczba kwiatów na 1 m2 w tys. / Number of flowers on 1 m2 in thous. Liczba dni pob. nektaru / Number of days of nectar collection Liczba przebadanych kwiatów / Number of investigated flowers Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: średnio / average Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: minimum-maksimum Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: średnio / average Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: minimum-maksimum Wydajność miodowa w kg/ha / Honey efficiency in kg/ha *
Aster amerykański 1989 7.9-20.10 30 44,0 6 540 41,3 29-52 0,67 0,4- 0,8 37
Aster Novae-Angliae L. 1991 12.9-15.10 56 68.7 6 540 55,7 42-63 1,17 0,8- 1,6 100
1992 18.9-25.10 40 85,0 6 540 48,6 32-59 0,54 0,4- 0,8 58
Aster krzaczasty 1989 10.9-17.10 68 36,3 6 540 39,5 25-46 0,65 0,4- 1,3 29
Aster dumosus L. 1991 15.9-18.10 126 56,3 6 540 47,7 37-55 0,91 0,5- 1,3 64
1992 20.9-30.10 76 42.6 4 360 42,3 31-56 0,69 0.5- 0,9 37
Aster wirginijski 1989 20.9-18.10 28 33,2 6 540 40,8 31-49 0,91 0,5- 1,2 37
Aster Novi-Belgii L. 1991 22.9-20.10 41 59,3 6 540 48,4 31-58 1,69 0,2- 3,8 125
1992 18.9-26.10 56 24,0 6 540 51,0 29-58 0,61 0,3- 1,0 18
Dzięgiel leśny 1990 13.6-28.6 3 17,3 4 120 58,0 42-70 11,69 7,0- 19,0 253
Angelica silvestris L. 1991 10.6-30.6 2 12,8 8 240 61,3 27-72 8,37 6,2- 12,5 134
1992 7.6-28.6 3 16,0 6 180 59,0 37-69 10,55 5,7- 17,4 211
strona 85
Dzwonek ogrodowy 1990 1.6-28.6 18 1,7 7 63 54,9 37-69 186,60 83,1-392,7 399
Campanula medium L. 1991 18.6-11.7 9 1,2 6 54 55,4 35-67 256,43 90,3-386,7 392
1992 8.6- 2.7 23 0,8 7 63 57,1 36-74 153,80 83,4-288.7 158
Dzwonek lancetowaty 1990 7.6- 8.7 66 0,8 5 150 47,8 40-68 21,51 9,3- 29,1 21
Campanula napuligera 1991 15.6-17.7 97 1,0 6 180 49,8 43-70 26,31 10,2- 44,6 34
Schur 1992 4.6- 6.7 88 1,0 7 210 53,1 49-68 23,94 11,2- 30,2 28
Koniczyna perska 1989 1.7-25.8 200 125,6 7 630 57,6 37-68 0,68 0,4- 1,1 107
Trifolium resupinatum L. 1990 5.7-18.8 214 78,1 7 630 61,3 57-69 0,81 0,5- 1,3 79
1991 8.7-15.8 196 88,4 5 450 59,2 42-69 1,03 0,3- 4,5 114
Ostropest plamisty 1989 26.6- 3.8 16 13,1 7 210 44,2 31-59 3,53 1,1- 7,1 58
Silybum Marianum (L.) 1990 10.6-25.7 42 24,9 6 180 55,4 48-71 4,24 2,5- 7,3 132
Gaertn. 1991 3.7-29.7 33 14,0 6 180 60,3 52-77 3,00 1,9- 4,5 53
Rozchodnik amurski 1990 17.5-18.6 630 19,5 6 180 60,8 53-77 9,61 5,2- 13,2 235
Sedum middendorfianum 1991 6.6-26.6 828 22,5 9 180 54,9 44-70 12,79 5,7- 24,1 360
Maxim. 1992 3.6-25.6 804 19,4 6 180 57,6 48-71 10,03 5,8- 17,0 243
Stulisz miotłowy 1989 29.5-22.6 76 35,9 6 180 49,8 35-65 8,99 3,2- 13,0 403
Sisymbrium polymorphum 1990 3.6-22.6 64 24,0 6 180 55,6 52-69 10,76 4,7- 14,5 323
(Murr.) Roth 1991 16.6- 1.7 89 24,3 8 240 57,4 22-74 9,40 2,8- 15,4 285
1992 6.6-24.6 63 36,4 7 210 58,0 36-68 9,39 4,6- 15,7 428
Ślaz maurytański 1990 12.6- 6.7 145 15,3 7 105 51,2 22-62 9,72 5,2- 20,5 186
Malva maurytiana L. 1991 2.7- 5.8 111 6,9 6 180 56,4 50-72 16,00 8,9- 23,0 138
1992 5.7-12.8 121 4,6 7 210 52,6 43-62 9,69 6,0- 15,1 56
Zimowit jesienny 1989 2.9-20.10 25 0,2 6 54 33,1 26-51 40,94 22,0- 53,5 8
Colchicum autumnale L. 1991 16.9-16.10 75 0,8 6 90 53,4 42-60 28,73 14,2- 54,8 29
1992 4.9-15.10 110 0,7 6 90 51,3 45-62 35,50 16,0- 57,5 31
  • Mass of nectar from 1 ha calculated as raw material containing 80% of sugars.
strona 86

pestu plamistego – 100 kg/ha, astrów jesiennych – 50 kg/ha, a dzwonka lancetowatego i zimowita jesiennego – 30 kg/ha. Wahania wydajności miodowej między latami badań dla koniczyny perskiej, stulisza miotłowego, rozchodnika amurskiego i dzwonka lancetowatego wynosiły około 50(60)%, dla dzięgla leśnego, ślazu maurytańskiego, ostropestu plamistego i dzwonka ogrodowego mieściły się w granicach 100-150%, a dla astrów jesiennych i zimowita jesiennego przekraczały 200%. Największą tzw. średnią dzienną wydajność miodową, wynoszącą około 19 kg z 1 ha, wykazał stulisz miotłowy, który przy wysokiej ogólnej wydajności surowca miodowego charakteryzuje się krótkim okresem kwitnienia. Średnią dzienną wydajność miodową dzięgla leśnego, dzwonka ogrodowego i rozchodnika amurskiego można ocenić na około 10 kg/ha, natomiast koniczyny perskiej, ostropestu plamistego i ślazu maurytańskiego 2-4 kg/ha, zaś pozostałych omawianych w tej pracy gatunków – około 1 kg/ha.

WNIOSKI

Wśród badanych dwunastu gatunków roślin, trzy (stulisz miotłowy, dzwonek ogrodowy i rozchodnik amurski) wykazały wysoką wydajność miodową, wynoszącą 300(360) kg z 1 ha, jeden (dzięgiel leśny) dość wysoką – około 200 kg/ha, trzy ( koniczyna perska, ostropest plamisty i ślaz maurytański) średnią – około 100 kg/ha, a pięć gatunków (aster amerykański, krzaczasty i wirginijski oraz dzwonek lancetowaty i zimowit jesienny) raczej niską – 30 kg/ha.

Byliny takie, jak stulisz miotłowy oraz dzięgiel leśny, można polecać do wzbogacania pożytków pszczelich na nieużytkach. Korzystne byłoby też zwiększenie udziału rozchodnika amurskiego oraz dzwonka ogrodowego wśród roślin ozdobnych na rabatach i w ogrodach.

LITERATURA

Demianowicz Z. i inni (1960): Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Część I. Pszczeln.Zesz.Nauk. 4(2):87-104.

Jabłoński B., Szklanowska K. (1979): Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln.Zesz.Nauk. 23:105-114.

Szczepański K., Jabłoński B. (1975): Ocena wielkości próby w badaniach nektarowania roślin. Pszczeln.Zesz.Nauk. 19:1-29.

strona 87

NECTAR SECRETION AND HONEY EFFICIENCY OF IMPORTANT HONEY PLANTS GROWING UNDER POLAND’S CONDITIONS

Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

Summary

Nectar secretion and honey efficiency of 12 species of plants belong to 8 bothanical families were tested in Puławy in years 1989-1992. All of them were growing on the middle moist, sandy podsolic soil and composed blooming overgrowth.

Abundance of nectar secretion of flowers was tested known pipettes method. During full blooming period, whan the weather was conducive flying of bees, nectar was taken from each species for (4)6-7(8) days. Of each days were taken 3 samples of nectar, in dependence on species from (3-5)10-30 flowers. The flowers were isolated from bees from the beegining of blooming period to the end of nectar secretion.

To stated, that 3 from investigated species (Sisymbrium polymorphum, Campanula medium and Sedum middendorfianum) are characterized by high honey efficiency (nectar calculated as raw containing 80% of sugars) about 300(360) kg from 1 ha, one of them (Angelica silvestris) almost high – about 200 kg/ha, three of them (Trifolium resupinatum, Silybum Marianum and Malva mauritiana) fairly good – about 100 kg/ha, and five of them (Aster Novae-Angliae, A. dumosus, A. Novi-Belgii, Campanula napuligera and Colchicum autumnale) rather low – about 30 kg/ha.

The best wild species as Sisymbrium polymorphum and Angelica silvestris may be recomend to propagate on the barrens for improvement of the nectar flow, and ornamental as Sedum middendorfianum and Campanula medium to growing in the gardens and on the borders.

Keywords: blooming, nectar secretion, bee flow, forage.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 82: „Crassullaceae” → Crassulaceae
  • s. 85, tab. 1: „Malva maurytiana” → Malva mauritiana
  • s. 87, streszczenie: „bothanical” → botanical
  • s. 87, streszczenie: „whan” → when
  • s. 87, streszczenie: „beegining” → beginning
  • s. 87, streszczenie: „recomend” → recommended

Podobne wpisy