WPŁYW ZWIĘKSZONEJ WENTYLACJI GNIAZD PSZCZELICH NA PRZEBIEG ZIMOWLI RODZIN

tekst: Wojciech Skowronek, Piotr Skubida

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Wojciech Skowronek, Piotr Skubida

strona 15

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 2 1995

Wojciech Skowronek, Piotr Skubida

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Obserwacje prowadzono w pasiece Oddziału Pszczelnictwa w Puławach w latach 1988-1992. Porównano dwa sposoby zwiększonej wentylacji gniazd, przez zastosowanie osiatkowanej dennicy i zwiększonej o 15 cm wolnej przestrzeni między dnem a dolną krawędzią ramek. Grupę kontrolną stanowiły rodziny zimowane w tradycyjny sposób.

W okresie zimowania raz w tygodniu dokonywano pomiarów temperatury w różnych punktach gniazda. Określano zużycie zapasów zimowych, oceniano wielkość osypu zimowego pszczół oraz badano stopień porażenia rodzin nozemą.

W obszarach zajętych przez zimujący kłąb najwyższa średnia temperatura występowała w rodzinach zimujących w ulach z osiatkowaną dennicą. W grupie tej był też najwyższy osyp zimowy. Zużycie zapasów w czasie zimy nie różniło się w poszczególnych grupach, a stopień porażenia nozemą był najniższy w rodzinach grupy kontrolnej.

Słowa kluczowe: zimowla, wentylacja, siła rodzin, rozkład temperatury, osyp, nozemoza.

WPROWADZENIE

Dobre przezimowanie rodzin pszczelich w pasiece jest podstawowym warunkiem szybkiego rozwoju wiosennego i osiągnięcia odpowiedniej siły rodzin na czas sezonu produkcyjnego.

Na okres zimowli pszczoły skupiają się w kłąb zimowy. Zewnętrzna warstwa kłębu to tzw. otoczka, której temperatura jest stosunkowo niska, dochodząca do 5°C, a nawet mniej na jej powierzchni. W centrum kłębu utrzymuje się temperatura w granicach 25-30°C. Znaczna większość pszczół wypełnia przestrzeń między centrum a otoczką i tam temperatura waha się w zakresie 20-25°C. Temperatura poza obrębem kłębu jest zbliżona do zewnętrznej (Owens 1971).

Sprawą bardzo istotną podczas zimowania jest to, by ubytek pszczół w kłębie był mały, gdyż możliwość utrzymania w gnieździe odpowiedniego reżimu cieplnego zależy od siły rodziny (Muszyńska 1987).

Ważna w czasie zimowania jest reakcja rodziny pszczelej na zmianę temperatury otoczenia. Przy ujemnej do -12,9°C, każdy wzrost o 10°C

strona 16

powoduje podwyższenie temperatury gniazda o 0,43°C, zaś przy dodatniej do +7,40°C, ciepłota gniazda wzrasta o 0,31°C na 1°C wzrostu temperatury zewnętrznej (Chuda-Mickiewicz i in. 1993).

Bardzo niekorzystnym czynnikiem pogarszającym warunki zimowli jest nadmierna wilgotność. Sprzyja ona występowaniu biegunki u pszczół i większemu porażeniu nozemą (Żukow 1979). Przeciwdziała temu zwiększona wentylacja w tym okresie. Oertel (1967) wyższe porażenie nozemą upatruje we wszelkich czynnościach wykonywanych przez pszczelarza, które niepokoją pszczoły podczas zimowania.

Według Borisenki (1973) dobrym rozwiązaniem jest zimowanie rodzin na „tzw. poduszce powietrznej”. Polega to na zwiększeniu przestrzeni podramkowej do kilkunastu centymetrów.

Horn (1987) stwierdził, że najlepiej zimowały rodziny w ulach z osiatkowaną dennicą, z tym, że spożycie pokarmu było u nich największe.

Podjęte badania miały na celu porównanie zimowania rodzin w ulach ze zróżnicowaną wentylacją, porównanie przebiegu temperatury podczas zimowli oraz ocenę wielkości osypu zimowego, zużycia zapasów zimowych i zdrowotności rodzin.

METODYKA

Badania prowadzono w latach 1988-1992 w pasiece Zakładu Technologii Pasiecznych Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach.

Użyte do doświadczenia matki rasy kraińskiej były siostrami a unasienione zostały w sposób naturalny trutniami o nieznanym pochodzeniu.

Doświadczenie prowadzono w ulach wielkopolskich, z podziałem rodzin na 3 grupy po 7 rodzin w każdej.

I grupa – rodziny w ulach z osiatkowaną dennicą, wymuszającą zwiększoną wentylację ula. Od spodu dennicy mocowano siatkę nylonową, nad nią, w odległości ok. 3 cm – cienką sklejkę, która z dwu stron nie dochodziła do obramowania na szerokości około 2 cm z każdej strony. To rozwiązanie okazało się niezbyt udane i w dwu ostatnich latach doświadczenia siatkę mocowano bezpośrednio pod sklejką, co uniemożliwiało niepotrzebne przedostawanie się pszczół między siatkę a spód dennicy i ich zamieranie z zimna.

II grupa – rodziny w ulach z wstawionym kołnierzem (półnadstawką) wysokości 15 cm między dennicą a korpusem, tworzącym wolną przestrzeń pod gniazdem. W dalszej części pracy rozwiązanie to jest określane jako „poduszka powietrzna”.

III grupa – rodziny kontrolne zazimowane w sposób tradycyjny.

W poszczególnych grupach przygotowano na zimę rodziny o różnej sile

strona 17

z jednakowym udziałem podobnych rodzin, o zimnej zabudowie ramek. Obszerność gniazda wahała się od 4 do 10 ramek. Zapasy uzupełniano do ilości stosownej do ich siły, po czym każdy ul został zważony. Do gniazda każdej rodziny wprowadzono beleczki z wmontowanymi w nie termoparami. W środek gniazda dawano beleczkę z pięcioma punktami pomiaru temperatury i po jednej beleczce z termoparą między pierwszą i drugą ramką oraz między przedostatnią a ostatnią. Poszczególne punkty pomiaru temperatury były rozmieszczone w sposób przedstawiony na rycinie 1.

Ryc.1. Umiejscowienie punktów pomiaru temperatury w gnieździe pszczelim
Ryc.1. Umiejscowienie punktów pomiaru temperatury w gnieździe pszczelim Localization of temperature measurement points in the brood nest

Pomiarów temperatury dokonywano w okresie od października do pierwszych dni marca, raz w tygodniu, o godzinie 9 rano.

Po zakończeniu pomiarów, przed pierwszym oblotem, dokonano powtórnego ważenia uli w celu określenia zużycia zapasów zimowych.

Przed pierwszym oblotem pobierano corocznie osyp zimowy ze wszystkich rodzin, który liczono, a następnie metodą Kirkora określano stopień porażenia nozemą (polega ona na roztarciu odwłoków 10-30 pszczół z niewielką ilością wody, sporządzeniu preparatu w kropli i oglądaniu przy pomocy mikroskopu przy obniżonym kondensorze stosując powiększenie 400-600x (Gliński, Rzedzicki 1983).

WYNIKI I DYSKUSJA

Kształtowanie się temperatur podczas okresu jesienno-zimowego. Pomiar temperatury w gniazdach zimujących rodzin pszczelich prowadzono w taki sposób, aby umieszczone w nich czujniki mogły zarejestrować temperaturę w centralnej części kłębu, na jego skrajach i w części gniazda nie zajętej przez

strona 18

pszczoły. Najwyższą średnią temperaturę wskazywał czujnik nr 3 (ryc.2).

Ryc.2. Średnia temperatura w punktach pomiarowych w okresie zimowania
Ryc.2. Średnia temperatura w punktach pomiarowych w okresie zimowania The average temperature in the measurement points during wintering of bees

Wskazuje to, że centrum kłębu częściej znajdowało się nie w środkowej części plastrów, a było nieco przesunięte w kierunku ku powałce i tylnej ścianie ula. Skrajną część kłębu określa temperatura w punktach 2 i 5. Przy czym nieco wyższa temperatura w punkcie 5 oznacza, że u dołu i nieco bliżej wylotka częściej sięgał kłąb niż blisko górnego i tylnego narożnika plastra. Stosunkowo wysoką średnią temperaturę zanotowano w drugich od skraju uliczkach gniazda (punkty 1 i 7). Są one pośrednie między tymi jakie odnotowano w środkowej uliczce w punktach 4 i 5. Poza kłębem znajdował się bez wątpienia punkt pomiaru 6, średnia temperatura była tutaj tylko o około 2,5°C wyższa od średniej temperatury zewnętrznej, która wynosiła 3,21°C.

Różnice temperatur między porównywanymi grupami (ryc.2) były niewielkie, można jednak stwierdzić pewną regularność. W miejscach gniazda zajętych przez zimujący kłąb (punkty 3 i 4) najwyższa średnia temperatura była w rodzinach zimujących na osiatkowanej dennicy, tylko nieco niższa w ulach z „poduszką powietrzną”, a najniższa w ulach kontrolnych. W miejscach gniazda, które z całą pewnością nie były obsiadane przez zimujące pszczoły (punkt 6) zależność była odwrotna, w ulach z osiatkowaną dennicą średnia temperatura była najniższa. W pozostałych punktach pomiaru nie widać żadnej regularności. Można to tłumaczyć tym, że te miejsca w części zimujących rodzin były obsiadane przez pszczoły z zimującego kłębu, w innych znajdowały się poza kłębem.

Aby porównać wskazania czujników w trzech grupach doświadczalnych przygotowano wykresy średniej najwyższej temperatury, niezależnie od tego, z którego punktu pomiaru te dane pochodziły.

Już wstępne porównanie wykazało, że temperatura ta nieco inaczej kształtuje się w rodzinach o mniejszej i większej sile. Dlatego sporządzono dwa

strona 19

oddzielne wykresy, jeden dla rodzin zimujących na 4-6 plastrach (ryc.3) i drugi dla zimujących na 7-10 plastrach (ryc.4).

Ryc.3. Najwyższa średnia temperatura w okresie zimowania w rodzinach o sile 4-6 ramek
Ryc.3. Najwyższa średnia temperatura w okresie zimowania w rodzinach o sile 4-6 ramek The higest average temperature during bee wintering in the colonies with the strength of 4-6 frames
Ryc.4. Najwyższa średnia temperatura w okresie zimowania w rodzinach o sile 7-10 ramek
Ryc.4. Najwyższa średnia temperatura w okresie zimowania w rodzinach o sile 7-10 ramek The higest average temperature during bee wintering in the bee colonies with the strength of 7-10 frames
strona 20

Porównując obydwa wykresy można stwierdzić pewną prawidłowość. W rodzinach słabszych, w okresie od końca października do początku lutego występowała tendencja spadkowa średniej najwyższej temperatury od poziomu 22-24°C do poziomu 18-20°C. Od początku lutego występował gwałtowny jej wzrost i w końcu tego miesiąca i początku marca osiągał on poziom ponad 30°C. W rodzinach silnych, w pierwszym okresie, temperatura utrzymywała się na zbliżonym poziomie i wahała się najczęściej w przedziałach 19-23°C. Wyraźny wzrost temperatury następował od około połowy lutego. Zwraca uwagę fakt najmniejszych wahań temperatury między kolejnymi pomiarami w grupie rodzin silniejszych zimujących na „poduszce powietrznej”. Można by sądzić, że wolna przestrzeń pod gniazdem łagodzi skutki wahań temperatury zewnętrznej. Prawidłowość taka nie jest jednak widoczna w rodzinach słabych.

Porównywanie przebiegu najwyższej temperatury z wykresem średniej temperatury zewnętrznej nie wskazuje, aby wahania tej temperatury w okresie jesiennym i początku zimy miały bezpośredni wpływ na wahania wysokości temperatury w środku kłębu. Wzrost ciepłoty wnętrza kłębu na przedwiośniu wyprzedza wzrost temperatury zewnętrznej, jest to szczególnie widoczne w rodzinach słabych.

Wysokości średniej najwyższej temperatury w porównywanych grupach były różne, a różnica w okresie do połowy lutego dochodziła do 7°C. W rodzinach silnych (ryc.4) nie widać jednak żadnej dłużej utrzymującej się różnicy między grupami. W rodzinach słabszych (ryc.3) tylko w rodzinach zimowanych na „poduszce powietrznej” i kontrolnych, średnia najwyższa temperatura kształtowała się podobnie przez cały okres obserwacji. W rodzinach zimowanych na osiatkowanej dennicy w okresie do końca stycznia maksymalna temperatura w kłębie była w czasie większości pomiarów wyższa o 1-5°C. Wyjątek stanowiły tylko dwa pomiary na przełomie listopada i grudnia, kiedy temperatura we wszystkich grupach wyrównała się. Zmiana zależności pojawiała się około połowy lutego, w dwóch pierwszych wymienionych grupach następował gwałtowny wzrost temperatury, a w rodzinach z osiatkowaną dennicą jeszcze przez 3 tygodnie temperatura utrzymywała się na poziomie około 20°C. W tym czasie różnica między maksymalną temperaturą gniazda w porównywanych grupach dochodziła do 12°C. Poziom powyżej 30°C rodziny tej ostatniej grupy osiągnęły dopiero na początku marca.

Osyp zimowy. Zróżnicowane wyniki uzyskano przy ocenie liczby martwych pszczół, które stwierdzono na dennicach uli po zimowli, ale przed pierwszym wiosennym oblotem (tab.1). Najwyższy osyp stwierdzono po zimie 1988/89, nieco niższy w 1990/91, a najniższy na przedwiośniu 1992 roku. Różnice między ostatnim rokiem a dwoma poprzednimi okazały się istotne.

strona 21

Tabela 1 Średni osyp zimowy wyrażony liczbą martwych pszczół na dennicach uli w rodzinach zimujących ze zróżnicowaną wentylacją gniazd Average winter fall expressed by the number of dead bees on the bottom board in bee colonies wintered in the hives with a differentiated rate of ventilation

Sposób zimowania Manner of wintering 1988/89 1990/91 1991/92 Średnio w grupach Average in groups
Osiatkowana dennica Netting bottom board 1641 1467 1123 1410 b
Poduszka powietrzna Air pillow 1533 1054 649 1078 ab
Kontrolne – Controls 1023 852 623 833 a
Średnio w roku Average in year 1399 b 1124 b 798 a xxxxxxx

Interesujące jest to, że ostatnia zima w porównaniu do poprzednich była najbardziej „sroga” (średnia temp. powietrza wynosiła -1,92°C, a w latach ubiegłych temperatura była dodatnia tzn. +3,04°C i 4,25°C).

Również wyraźne różnice wystąpiły w średnim osypie między porównywanymi grupami doświadczalnymi. Najwyższy stwierdzony osyp wystąpił w grupie zimującej na osiatkowanej dennicy, a najniższy w grupie kontrolnej. Różnice między tymi grupami okazały się istotne.Tak duży osyp w ulach z osiatkowaną dennicą można tłumaczyć tym, że znalazła się tam część pszczół próbujących wydostać się zimą z ula i na skutek nagłego ochłodzenia ciała nie były w stanie powrócić na plastry. W dwóch pozostałych grupach uli takie pszczoły padały na wylotku skąd spadały albo zabierane były przez ptaki. Na liczbę martwych pszczół na dennicy uli miał również wpływ fakt właściwego trafiania na datę jego oceny. Powinna się ona odbywać możliwie późno ale przed pierwszym oblotem, gdyż bezpośrednio po oblocie pszczoły przystępują do oczyszczania dennicy ula. Nie udało się tego dokonać na przedwiośniu 1990 roku i stąd brak danych dla tej zimy. Można przypuszczać, że także w pozostałych latach pszczoły mogły częściowo same usunąć martwe osobniki. Gdyby tak było, dużo łatwiejsze byłoby oczyszczanie płaskich dennic w ulach z grupy kontrolnej czy z „poduszką powietrzną” niż wynoszenie martwych osobników znajdujących się na siatce, 3 cm poniżej wylotka.

strona 22

Zużycie zapasów zimowych. Zużycie zapasów oceniane było na podstawie różnicy między masą ula po zakarmieniu rodziny w październiku, a masą ula wiosną przed pierwszym przeglądem.

W roku 1988/89 wszystkie grupy rodzin miały prawie jednakowe zużycie pokarmu zimą. W roku 1989/90 grupa rodzin z osiatkowaną dennicą zużyła nieco więcej zapasów niż pozostałe. W roku 1990/91 tendencję do największego zużycia zapasów wykazywały rodziny kontrolne, a w roku 1991/92 rodziny zimowane na poduszcze powietrznej. Być może, że brak różnic spowodowany był nietypowym przebiegiem zim w latach 88-92 (były one ciepłe i dość wilgotne), w wyniku czego średnie zużycie pokarmu nie było wysokie.

Statystycznie nie stwierdzono istotnych różnic między grupami doświadczalnymi. Istotne różnice wykazano między latami doświadczenia. Najbardziej widoczne różnice były między pierwszym rokiem doświadczenia a trzecim i czwartym (tab.2).

Tabela 2 Średnie zużycie zapasów zimowych (kg) w rodzinach zimujących ze zróżnicowaną wentylacją gniazd Average consumption of winter reserves (kg) in the colonies wintered in the hives with a differentiated rate of ventilation

Sposób zimowania Manner of wintering Lata i okresy obserwacji Years and observation’s periods: 1988/89 30.09-21.03 Lata i okresy obserwacji Years and observation’s periods: 1989/90 7.09-21.03 Lata i okresy obserwacji Years and observation’s periods: 1990/91 16.09-23.03 Lata i okresy obserwacji Years and observation’s periods: 1991/92 26.09-16.04 Średnio w grupie Average in group
Osiatkowana dennica Netting bottom board 4,18 5,68 6,73 5,67 5,56 a
Poduszka powietrzna Air pillow 4,12 4,72 7,42 7,00 5,82 a
Kontrolne Controls 4,24 4,98 8,09 4,68 5,50 a
Średnio w roku Average in year 4,18 a 5,13 ab 7,42 c 5,78 b XXX
strona 23

Stopień porażenia nozemą. Analizując tabelę 3 można zaobserwować, że w kolejne lata prowadzenia doświadczenia wyniki porażenia rodzin przez nozemę są coraz bardziej korzystne. Najgorszy pod tym względem był sezon 1988/89, najlepszy zaś ostatni (1991/1992).

Porównując stopień porażenia między grupami, w całym okresie obserwacji, można zaobserwować najmniejszą tendencję do porażenia rodzin przez nozemę w grupie rodzin kontrolnych, natomiast rodziny zimujące w ulach z dennicą osiatkowaną i na „poduszce powietrznej” wykazują prawie identyczny poziom występowania nozemozy. Można też zauważyć, że wysokie porażenie określane przez +++ występowało rzadko.

strona 24

Tabela 3 Porównanie stopnia porażenia przez nozemę w grupach doświadczalnych The occurrence of Nosema apis in the experimental bee colonies

Grupa – Group 88/89 90/91 91/92 Okres obserwacji (w grupach) The whole period of observation (in groups)
Osiatkowane – Netting wolne (free) – 1
+ – 1
++ – 3
+++ – 0
wolne (free) – 2
+ – 2
++ – 2
+++ – 0
wolne (free) – 3
+ – 3
++ – 0
+++ – 1
wolne (free) – 6
+ – 6
++ – 5
+++ – 1
Poduszka powietrzna – Air pillow wolne (free) – 0
+ – 3
++ – 2
+++ – 1
wolne (free) – 2
+ – 3
++ – 2
+++ – 0
wolne (free) – 4
+ – 1
++ – 2
+++ – 0
wolne (free) – 6
+ – 7
++ – 6
+++ – 1
Kontrolne – Controls wolne (free) – 0
+ – 3
++ – 2
+++ – 0
wolne (free) – 4
+ – 2
++ – 1
+++ – 0
wolne (free) – 5
+ – 0
++ – 2
+++ – 0
wolne (free) – 9
+ – 5
++ – 5
+++ – 0
Okres obserwacji (w latach) The whole period of observation (in years) wolne (free) – 1
+ – 7
++ – 9
+++ – 1
wolne (free) – 8
+ – 7
++ – 5
+++ – 0
wolne (free) – 12
+ – 4
++ – 4
+++ – 1
wolne (free) – 21
+ – 18
++ – 16
+++ – 2

Stopnie porażenia – Rate of infestation

  • od (from) 0 do (to) 20 zarodników (spors) w 10 polach widzenia (in 10 visual zones) ++ od (from) 20 do (to) 100 zarodników (spors) w 10 polach widzenia (in 10 visual zones) +++ powyżej (above) 100 zarodników (spors) w 10 polach widzenia (in 10 visual zones)
strona 25

WNIOSKI

  1. Średnia temperatura gniazda w miejscach zajmowanych przez kłąb była w ulach zimowanych z dodatkową wentylacją w dennicy wyższa niż w ulach zimowanych w sposób tradycyjny i ze zwiększoną przestrzenią między gniazdem a dnem ula.
  2. Najwyższa średnia temperatura w gnieździe jesienią i na początku zimy w rodzinach silnych utrzymywała się na zbliżonym poziomie, w rodzinach słabszych w tym samym okresie obserwowano tendencję spadkową tej temperatury.
  3. Średnia najwyższa temperatura w gniazdach zimą była najwyższa w tych rodzinach, które zimowały w ulach z osiatkowaną dennicą. Zależność ta była szczególnie wyraźna w rodzinach słabszych.
  4. Wzrost średniej najwyższej temperatury gniazda następował w drugiej połowie lutego. Wyjątek stanowiły rodziny słabsze zimowane w ulach z osiatkowaną dennicą, w których wzrost temperatury następował o około 2 tygodnie później.
  5. Zastosowanie dodatkowej wentylacji gniazd wpływało niekorzystnie na wielkość osypu zimowego.
  6. Wielkość zużycia zapasów zimowych oraz stopień porażenia nozemą w porównywanych grupach nie rożniły się istotnie, stwierdzono natomiast istotne różnice między latami badań.

LITERATURA

Borisenko M.V. (1973) – Na vozdusnoj poduske. Pcelovodstvo, 53(10):10-11.

Chuda-Mickiewicz B., Prabucki J., Kostrzewa Z. (1993) – Reakcja rodziny pszczelej na zmiany temperatury otoczenia. Pszczeln.Zesz.Nauk., 37:51-63.

Gliński Z.F, Rzedzicki J. (1983) – Choroby pszczół. PWN.

Horn H. (1987) – Beobachtungen zum Überwinterungsverhalten von Bienenvölkern in Magazinen mit offenen und geschlossenen Böden. Allgemeine Deutsche Imkerzeitung, 21(11):341-345.

Muszyńska J. (1989) – The relationship between the biological structure of honey bees colonies and their wintering success. Pszczeln.Zesz.Nauk., 31:41-53.

Oertel E. (1967) – Colony disturbance and nosema disease. J.apic.Res., 6(2):119-120.

Owens C.D. (1971) – The thermology of wintering honeybee colonies. Tech. Bull. U.S. Dep. Agric. No.1429

strona 26

THE EFFECT OF A HIGHER VENTILATION RATE OF THE BROOD NEST ON THE COURSE OF BEE WINTERING

W. Skowronek, P. Skubida

Summary

The observations were carried out in the apiaries of the Bee Division in Puławy in 1988-1992. Two methods of increased ventilation rate were compared using netting bottom board and a 15 cm increase in the space between the bottom board and the low edge of a bee frame („air pillow”). The controls comprised the bee colonies wintered under standard conditions.

The temperature of various measurement points in beehives was determined weekly. Moreover, compsumption of winter reserves, winter fall and the rate of bee colonies infested with nosemose were examined. The highest average temperature, also the highest winter fall occured in the colonies wintered with a netting bottom board. Consumption of winter reserves was similar in all groups examined. The nosemose morbidity was the lowest in the controls.

Keywords: wintering of bees, ventilation, colony strength, temperature distribution, nosemose.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 19, ryc. 3 i 4: „higest” → highest
  • s. 22: „poduszcze” → poduszce
  • s. 24, tab. 3, 3×: „spors” → spores
  • s. 25: „rożniły” → różniły
  • s. 26, streszczenie: „compsumption” → consumption
  • s. 26, streszczenie: „occured” → occurred

Podobne wpisy