WYSTĘPOWANIE WITAMINY B1 U PSZCZOŁY MIODNEJ (APIS MELLIFICA L.) W WARUNKACH FIZJOLOGICZNYCH I NIEKTÓRYCH STANACH PATOLOGICZNYCH
tekst: Grażyna Topolska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVII, 1983 — Grażyna Topolska
strona 41PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVII 1983
Grażyna Topolska
Pracownia Chorób Owadów Użytkowych SGGW-AR w Warszawie
WPROWADZENIE
Witamina B1 stwierdzana jest u większoości organizmów roślinnych i zwierzęcych. Stanowi ona część składową kokarboksylazy, enzymu biorącego udział w spalaniu cukrów, oraz wpływa na gospodarkę wodną organizmu (Braunlich, Zintzen 1976).
Źródłem witamin dla pszczoły miodnej jest pyłek kwiatowy. Tiamina występuje w nim w postaci czynnej, związanej z kwasem fosforowym, w ilości 3—11 μg/g. Według badań Polteva (1957) w mleczku pszczelim jest tyle tiaminy ile w pyłku. Występuje ona głównie w formie zestryfikowanej; na 7,97 γ/g tiaminy zestryfikowanej przypada 0,73 γ/g tiaminy wolnej (Ishigurc i wsp. 1963).
Haydak i Vivino (1950) podają, że zawartość tiaminy w pokarmie larw pszczelich w różnym wieku jest prawie stała chociaż wartości podawane przez różnych badaczy znacznie się różnią.
W badaniach Ishiguro i wsp. (1973) wykazano, że witamina B1 w różnych stadiach rozwojowych pszczoły miodnej występuje głównie w formie zestryfikowanej i największą jej zawartość wykazuje stadium poczwarki.
W dostępnym piśmiennictwie nie spotkano żadnej pracy dotyczącej rozmieszczenia tiaminy w tkankach pszczoły.
Celem podjętych badań było ustalenie czy i gdzie witamina B1 jest gromadzona w organiźmie pszczół, jak kształtuje się jej zawartość w różnych okresach fizjologicznych, a także jakie są objawy niedoboru witaminy B1.
- Dysertacja doktorska
MATERIAŁ I METODY
Badania przeprowadzono w latach 1980—1981 w pasiece doświadczalnej i laboratorium Pracowni Chorób Owadów Użytkowych Wydziału Weterynarii SGGW-AR.
Materiał do badań stanowiły:
— rodzinki pszczele oraz pszczoły robotnice rasy środkowo-europejskiej,
— witamina B1, in amp. (25 mg/ml), produkcji Polfa,
— antywitamina B1 — amprolium, produkcji szwajcarskiej firmy Merck,
— cukier spożywczy (sacharoza) w formie ciasta miodowo-cukrowego lub syropu 1 : 1.
Zawartość witaminy B1 oznaczano w zwoju nadprzełykowym, gruczołach gardzielowych i w ciele tłuszczowym pszczół.
PREPAROWANIE MATERIAŁU
Do jednego oznaczenia pobierano narządy z 10 pszczół. Preparowanie pszczół wykonywano pod lupą MST 130. Pszczoły dekapitowano, usuwano przewód pokarmowy. Po nakropieniu do jamy ciała 0,1 n HCl preparowano ciało tłuszczowe z 4-ech segmentów (3, 4, 5, 6) grzbietowej strony odwłoka. Wypreparowane tkanki (z 10 pszczół) zanurzano w minimalnej ilości 0,1 n HCl i umieszczano w lodówce w temp. +4°C. Gruczoły gardzielowe i zwój nadprzełykowy wypreparowywano razem i umieszczano w kropli 0,1 n HCl, następnie oddzielano od siebie i umieszczano w osobnych naczyniach w minimalnej ilości 0,1 n HCl. Następnego dnia tkanki osuszano na bibule filtracyjnej, ważono, homogenizowano, zawieszano w około 1 ml 0,1 n HCl i umieszczano w zamrażalniku, w temp —5°C, do czasu wykonania oznaczenia.
Ciało tłuszczowe młodych pszczół (ze względu na kruchość) osuszano przez odparowanie w temp. 40°C do momentu aż próba toczna po bibule filtracyjnej nie pozostawiała wilgotnych śladów.
PRZYGOTOWANIE MATERIAŁU DO OZNACZENIA
Przeprowadzono je według rutynowej metody (Sebrell, Haris 1967) opartej na kwaśnej ekstrakcji i działaniu enzymu. W dzień wykonania oznaczenia materiał rozmrażano i poddawano przez 30 minut kwaśnej hydrolizie we wrzącej łaźni wodnej w celu uwolnienia związanej przez białko tiaminy. Enzymatyczne rozbicie fosforanowych połączeń tiaminy przeprowadzono przy użyciu 6% roztworu clarazy* w 2,5 M roztworze octanu sodu, w czasie 3-ch godzin, w temp. 50°C, przy pH 4. Po doprowadzeniu pH do 6,5—6,6 oznaczano zawartość tiaminy
- — Clarase pure — Windsor — Berkshire — England
WYKONANIE OZNACZENIA
Zawartość witaminy B1 w narządach pszczół oznaczano metodą mikrobiologiczną cylinderkowo-płytkową (Mastropietro, Princivalle) przy użyciu szczepu E.coli B1/5, wymagającego do wzrostu witaminy B1 (tiaminy), i pożywki Davisa (metoda opracowana w Laboratori di Microbiologia — Dell’ Instituto Superiorre Di Sanita’ w Rzymie). Oznaczenie wykonywano na płytkach szklanych, ograniczonych ramkami pleksiglasowymi o wymiarach 27×27 cm, z użyciem cylinderków metalowych.
Dla otrzymania krzywej wzorcowej przygotowywano siedem wodnych rozcieńczeń tiaminy (0,1—0,001 μg/ml) z roztworu standardowego o zawartości 40 μg/ml tiaminy w 0,1 n HCl (roztwór otrzymany z Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie).
PRZYGOTOWANIE ZAWIESINY SZCZEPU TESTOWEGO
Osiemnastogodzinną hodowlę bulionową, inkubowaną w temp. 37°C, wirowano 10 min. przy 5 tys. obrotów. Osad przemywano roztworem fizjologicznym** i ponownie wirowano. Obie czynności wykonywano trzykrotnie a otrzymany ostatecznie osad zawieszano w 10 ml roztworu fizjologicznego.
PRZYGOTOWANIE PODŁOŻA
150 ml pożywki Davisa rozpuszczano w temp. 90°C. Po ostudzeniu do temp. 48°C dodawano jałowo 25 ml 25% glukozy oraz 2,5 ml zawiesiny szczepu testowego i wylewano na płytkę.
Na ostudzonym i zestalonym podłożu ustawiano cylinderki i napełniano je roztworami badanymi oraz roztworami standardowymi. Wstawiano do termostatu, inkubowano 18 godzin w temp. 37°C.
Odczytu dokonywano na papierze półlogarytmicznym z krzywej wzorcowej, wykreślonej w oparciu o prawidłowość, że średnica wzrostu bakteryjnego (nanoszona na rzędnej) wzrasta liniowo wraz z logarytmem stężenia tiaminy w roztworze (nanoszonym na odciętej) (Ryc. 1 i 2).
W oryginalnej metodzie krzywa wzorcowa sięga od stężenia 1 μg/ml do 0,025 μg/ml.
W niniejszej pracy próby materiału użyte do oznaczenia miały bardzo małą masę i zawartość tiaminy w otrzymanych roztworach czasami spadała poniżej wartości 0,025 μg/ml. Dlatego po przeprowadzeniu wielu prób i stwierdzeniu, że krzywa wzorcowa załamuje się na wysokości 0,010 μg/ml i dalej przebiega liniowo, przedłużono krzywą w kierunku 0,001 μg/ml. Dzięki temu odczyt stał się możliwy w przedziale 0,025—0,001 μg/ml, choć był mniej dokładny. Wyniki przedstawiono w μg/g tkanki w celu ułatwienia porównywania.
** — P.B.S. — Wytwórnia Surowic i Szczepionek w Lublinie
strona 44
Ryc. 1. Płytka agarowa ze strefami wzrostu bakteryjnego Agar plate with bacterial growth zones


Ryc. 2. Krzywa wzorcowa: a) doświadczalne strefy wzrostu bakteryjnego, b) wykres krzywej na papierze półlogarytmicznym Standard kurve: a) experimental zones of bacterial growth b) graph of curve on semilogarithic paper
strona 45A. Oznaczanie zawartości witaminy B1 w narządach pszczół w różnych okresach fizjologicznych:
— w początkowym okresie zimowania (listopad)
— po zimowaniu (marzec)
— bezpośrednio po wygryzieniu (maj).
W poszczególnych grupach wykonano po osiem oznaczeń dla każdego narządu.
B. Wpływ podawania witaminy B1 i antywitaminy B1 rodzinom pszczelim (zdrowym i chorym na nosemozę) na ciężar ciała wychowanych pszczół.
Pszczoły pojedyńczo ważono na wadze analitycznej WA-31 (produkcji Zakładów Mechanika Precyzyjna).
1. Rodzinki zarażone nosemozą
Przygotowanie zawiesiny spor do zakażenia rodzinek. Zawiesinę spor otrzymano przez homogenizację w wodzie jelit środkowych pszczół chorych na nosemozę (10 jelit w 1 ml H2O).
Doświadczenie przeprowadzono na 9-ciu małych rodzinkach utworzonych w ulikach weselnych ustawionych w pasiece, po 3 rodzinki w trzech jednakowych powtórzeniach. Każda rodzinka składała się z: niezapłodnionej matki, 300 młodych, nielotnych pszczół (strząśniętych z plastrów z niezasklepionym czerwiem), jednego plastra z jajeczkami. Pszczoły miały możliwość wylotu. Wszystkie rodzinki jednego powtórzenia zostały utworzone z pszczół i jajeczek pochodzących z tej samej, zdrowej rodziny pszczelej.
Rodzinkom jednego powtórzenia podawano:
pierwszej (kontrolnej) — ciasto miodowo-cukrowe z zawiesiną spor pierwotniaka Nosema apis Zander,
drugiej — ciasto miodowo-cukrowe z zawiesiną spor Noosemy i witaminą B1,
trzeciej — ciasto miodowo-cukrowe z zawiesiną spor Nosemy i antywitaminą B1.
Ciasto przygotowywano w proporcjach: 25 g ciasta miodowo-cukrowego, 1 ml zawiesiny spor Nosema apis Zander oraz zależnie od rodzinki dodawano 100 mg amprolium (rozpuszczonego w 0,5 ml wody destylowanej) lub 2,5 mg tiaminy.
Pokarm i pierzgę podawano do woli. Dodatek tiaminy, amprolium i zawiesiny spor podawano pszczołom od momentu utworzenia rodzinki do zasklepienia ostatnich komórek z czerwiem (9 dni). Od zasklepienia czerwiu do 18-tego dnia pszczołom podawano ciasto miodowo-cukrowe bez dodatków. Po 18-stu dniach plastry z zasklepionym czerwiem przenoszono do termostatu (temp. 36°C), skąd co dwie godziny wyjmowano wszystkie wygryzione pszczoły i pojedynczo ważono.
Ta część badań została wykonana w czerwcu 1980 roku, w bardzo
strona 46niesprzyjających warunkach atmosferycznych (niska temperatura nocą i wiele opadów). Ograniczało to pszczołom możliwość przynoszenia pokarmu z zewnątrz.
2. Rodziny niezarażone nosemozą
Doświadczenie wykonano na małych rodzinach, umieszczonych w nadstwkach uli wielkopolskich, które ustawiono na korpusach gniazdowych z rodzinami pszczelimi (w celu utrzymania odpowiedniej temperatury w razie ochłodzenia).
Doświadczenie przeprowadzono na 9-ciu rodzinach analogicznych do rodzinek z doświadczenia z pszczołami chorymi. Rodzina składała się z zapłodnionej rocznej matki zamkniętej w klateczce, dwóch plastrów z czerwiem zasklepionym (w tym jedna z czerwiem wygryzającym się) wraz z obsiadującymi je pszczołami, oraz jednej ramki z czerwiem niezasklepionym i jajeczkami, wraz z obsiadającymi je pszczołami. Ramki i pszczoły 3-ch rodzin jednego powtórzenia pochodziły z tej samej dużej, zdrowej rodziny.
Zamiast ciasta miodowo-cukrowego, stosowanego w poprzednim doświadczeniu, w tym przypadku podawano pszczołom 50% syrop cukrowy. Syrop przygotowywano w proporcjach: 250 ml syropu cukrowego, 0,5 g amprolium (rozpuszczonego w 1 ml wody destylowanej) lub 12,5 mg tiaminy. Pokarm podawano do woli (zużywały około 250 ml na rodzinę) w podkarmiaczkach. W rodzinach, którym podawano dodatek amprolium, około połowę syropu opryskiwano zewnętrzną stronę ostatniego plastra. Był to okres kwitnienia rosnącej w pasiece robinii akacjowej i pszczoły niechętnie pobierały z podkarmiaczki gorzki syroop z antywitaminą (doświadczenie prowadzono w czerwcu 1981 roku). Podkarmianie każdej rodziny prowadzono 9 dni — od dnia utworzenia rodziny do czasu zasklepienia ostatnich ramek z czerwiem. Po 18-tu dniach plastry z czerwiem przenoszono do termostatu (w temp. 36°C) i świeżo — wygryzione poszczoły pobierano co godzinę do ważenia.
C. Oznaczanie zawartości witaminy B1 w narządach pszczół, przetrzymywanych w klatkach na różnej diecie, zdrowych lub zarażonych sporami Nosema apis Zander.
Przygotowanie obsady klatek. Z grupy około 150 sztuk pszczół, pobranych z ostatniej ramki, wybrano losowo 10 sztuk i dokonano oznaczeń zawartości witaminy B1 w badanych narządach (ciało tłuszczowe, gruczoły gardzielowe i zwój nadprzełykowy) podaną już metodą. Pozostałe pszczoły rozdzielono do trzech klatek i umieszczono w termostacie w temp. 30°C.
Grupa I-sza
została zarażona sporami Nosema apis i otrzymała pokarm z ciasta miodowo-cukrowego.
strona 47Grupa II-ga
otrzymała pokarm z ciasta z dodatkiem witaminy B1 (na 2,5 g ciasta 2,5 mg witaminy B1).
Grupa III-cia
otrzymała samo ciasto.
We wszystkich grupach pokarm i wodę podawano do woli.
Po 7-miu dniach z 10-ciu losowo wybranych pszczół wykonano oznaczenie zawartości witaminy B1 w badanych narządach. Grupy I i III rozdzialono na połowę. Dwie z czterech powstałych grup (zdrowa i chora) otrzymały pokarm z witaminą, pozostałe samo ciasto.
Po 14-tu dniach z każdej grupy pobrano losowo po 10 pszczół i wykonano oznaczenia zawartości witaminy B1 w wybranych narządach.
Cały cykl doświadczenia wykonano trzykrotnie. (Doświadczenie wykonano w sierpniu 1981 roku).
SPOSÓB OPRACOWANIA WYNIKÓW
Wyniki badań opracowano statystycznie metodą analizy wariancji, z eliminowaniem wpływu rodzin traktowanych jako bloki losowe. Do oceny istotności różnic użyto testu t-Dunkana przy poziomie istotności 0,05. Zawartość witaminy B1 analizowano na wartościach przekształconych według transformacji logarytmicznej typu X=log 10 Z, gdzie Z oznacza odczyt empiryczny zawartości witaminy.
WYNIKI
A. OZNACZANIE ZAWARTOŚCI WITAMINY B1 W NARZĄDACH PSZCZOŁY W RÓŻNYCH OKRESACH FIZJOLOGICZNYCH
Zawartość witaminy oceniano na narządach z próby z 10-ciu pszczół. W badaniach zastosowano 8 powtórzeń. Wyniki badań opracowano statystycznie metodą analizy wariancji o układzie dwuczynnikowym: 3 populacje × 3 narządy. Przyjęty sposób rozpatrywania wyników pozwolił ocenić jednocześnie trzy rodzaje wpływu na zawartość witaminy B1 w narządach: wpływu rodzaju populacji, wpływu rodzaju organu i wpływu współdziałania między tymi czynnikami tzn. zależności wpływu organu od rodzaju populacji. Ogólną ocenę obrazują wyniki analizy zmienności zestawione w tabeli I.
Dane te wykazują wysoką istotność, α=0,01, współdziałania między narządami a populacją. Dowodzi to, że różnice w zawartości tiaminy między organami kształtowały się inaczej w poszczególnych populacjach. Łatwo daje się to prześledzić na wartościach średnich (średnie z 8 powtórzeń) zestawionych w tabeli II.
U pszczół przed zimowlą istotnie więcej witaminy B1 miały gruczoły gradzielowe. U pszczół po zimowli zawartość tej witaminy była podo-
strona 48Tabela 1 Wyniki analizy zmienności dla zawartości witaminy w narządach pszczoły (w μg/g narządu) Results of variation analyses of thiamine concentrations in the body organs of bees (μg/g organ)
| Źródło zmienności / Source of variation | Suma kwadratów / Sums of squares | Liczba stopni swobody / Degrees of freedom | Średni kwadrat / Mean square | F. empiryczne / F-values |
|---|---|---|---|---|
| Populacja / Population | 7,0422 | 2 | 3,5211 | 31,613**) |
| Narząd / Body organ | 1,1026 | 2 | 0,5513 | 4,950*) |
| Współdziałanie narządu i populacji / Joint action of organ and population | 2,0119 | 4 | 0,5030 | 4,516**) |
| Zmienność błędu / Variation of error | 7,0169 | 63 | 0,1114 | — |
Objaśnienie: *) — istotność wpływu przy poziomie = 0,05 Notes: *) — significant influence at = 0,05 **) — istotność wpływu przy poziomie = 0,01 **) — significant influence at = 0,01
Tabela 2 Zawartość tiaminy w g/g narządu Concentration of thiamine in g/g organ
| Populacja / Population Narząd / Organ | Ciało tłuszczowe / Fat doby | Gruczoły gardzielowe / Pharyngeal glands | Zwój nadprzełykowy / Supraoesophageal ganglion |
|---|---|---|---|
| Początek zimowli / Begining of overwintering | 0,53 ab | 1,45 cd | 0,51 ab |
| Po zimowaniu / After overwintering | 0,30 a | 0,46 ab | 0,42 ab |
| Młode pokolenie / Young generation | 4,66 e | 2,41 de | 0,96 cb |
Objaśnienie: Notes: Brak wspólnych liter przy wartościach średnich oznacza istotność różnicy między tymi średnimi, test t-Dunkana; poziom istotności = 0,05 Lack of the same letter beside mean values indicates significant difference between these means; Dunkan s t-test; level of significance = 0,05
bna we wszystkich narządach. U pszczół młodego pokolenia największa zawartość witaminy B1 występowała w ciele tłuszczowym a najmniejsza w zwoju nadprzełykowym.
Badania wykazały także duży wpływ rodzaju populacji na poziom zawartości tiaminy w poszczególnych organach. Nawet w ramach tego samego pokolenia, ale badanego w innych okresach, przed zimowaniem i po zimowaniu, wystąpiło duże zróżnicowanie w zawartości tiaminy w gruczołach gardzielowych. Ogólnie, największa zawartość witaminy w narządach, szczególnie w ciele tłuszczowym i gruczołach gardzielowych,
strona 49wystąpiło u młodych pszczół natomiast najmniejsza u pszczół po zimowli.
Porównując między sobą poszczególne narządy, stwierdzić należy, że największe wyrównanie w zawartości tiaminy istniało w zwoju nadprzełykowym, a najmniejsze w ciele tłuszczowym. Stosunkowo duże zróżnicowanie wystąpiło także w gruczołach gardzielowych.
Analizując dane liczbowe tabeli II, można zauważyć w kilku przypadkach pozorną sprzeczność w ocenie różnicy i tak np, u młodych pszczół różnica między wartością 4,64 i 2,41 okazała się statystycznie nieistotna a mniejsza różnica między wartością 2,41 a 0,96 okazała się istotna. Ta pozorna sprzeczność wynika z własności transformacji logarytmicznej użytej w tych badaniach, stosunek bowiem 4,64 : 2,4 jest mniejszy od stosunku 2,4 : 0,96.
B. WPŁYW PODAWANIA RODZINIE PSZCZELEJ WITAMINY B1 I ANTYWITAMINY B1 NA CIĘŻAR CIAŁA WYCHOWANYCH PSZCZÓŁ
1. Rodzinki zarażone nosemozą
Do analizy wzięto ciężar pszczół wygryzionych następnego dnia po izolowaniu plastrów w termostacie. Liczby pszczół wygryzionych w ciągu tego dnia w każdej rodzinie wynosiły 17—20 sztuk, tak w kontroli jak i w kombinacjach doświadczalnych. Każdą pszczołę zważono oddzielnie a następnie obliczono wartości średnie dla każdej rodzinki. Wartości te w obrębie poszczególnych kombinacji różniły się bardzo nieznacznie i w związku z tym wszystkie pszczoły każdej z 3 kombinacji potraktowano w badaniach jako populacje jednorodne. Dla każdej z nich obliczono wartości średnie i różnice między tymi średnimi. Wyniki tych badań zestawiono w tabeli III.
Jak wykazują dane tej tabeli dodatek do karmy witaminy B1 (X2) powodował nieco większy ciężar pszczół w porównaniu z pszczołami kontrolnymi. Różnica ta jednak pozostawała ściśle w granicach błędu doświadczenia. Dodatek natomiast antywitaminy do pożywienia powodował istotny spadek w ciężarze pszczół, zarówno do kontrolnych jak i żywionych pokarmem z dodatkiem witaminy B1.
Było rzeczą ciekawą zbadać, czy dodatek witaminy lub antywitaminy ma jakiś wpływ na zmienność indywidualną między pszczołami. Do rozpatrzenia tego zagadnienia użyto współczynnika zmienności Pearsona V%; V%= x 100%, gdzie Sx — odchylenie standardowe a x — średnia arytmetyczna. Wyniki tych badań zanotowano także w tabeli III.
Analizując wartości współczynnika zmienności V% łatwo jest zauważyć, że są one stosunkowo niewielkie. Wskazuje to na dość wyrównany ciężar świeżo-wygryzionych pszczół we wszystkich kombinacjach. Tym niemniej należy stwierdzić, że dodatek witaminy lub antywitaminy
strona 50Tabela 3 Średni ciężar pszczół świeżo-wygryzionych w rodzinach chorych na nosemozę — (x1/mg) 1 pszczołę i zmienność osobnicza między pszczołami mierzona wartością współczynnika Pearsona V% Mean body weight of newly emerging worker bees in nosema infected colonies (x1 mg/bee) and individual variation between bees measured with value of Pearson’s coefficient V%
| Wyszczególnienie / Specification | x1 / Control bees | x2 / Addition of vitamin B1 in food | x3 / Addition of antivitamin B1 in food | NIR0,05 / LSD0,05 |
|---|---|---|---|---|
| Ciężar pszczoły / Body weight | 98,4 b | 99,6 h | 93,9 a | |
| Zmienność V% / Variation V% | 6,72 | 8,40 | 9,23 | 3,04 |
Objaśnienie: Notes:
- — x1 — pszczoły kontrolne, x2 — pszczołły otrzymujące dodatek do pokarmu witaminy B1, x3 — pszczoły otrzymujące dodatek do pokarmu antymitaminy B1
- — Brak wspólnych liter przy wartościach średnich oznacza istotność różnic między tymi średnimi; test t-Dunkana; poziom istotności = 0,05. Lack of the same letter beside mean values indicates significant difference between these means; Dunkan s t-test; level of significance = 0,05.
powodował większe zróżnicowanie w ciężarze pszczół w porównaniu z ciężarem pszczół kontrolnych. Obserwowane bowiem różnice są już dość znaczne i zgodnie przemawiają za nieprzypadkową prawidłowością tej tendencji.
2. Rodziny niezarażone nosemozą
Do analizy wzięto ciężar pszczół wygryzionych również następnego dnia po izolowaniu plastrów w termostacie, z tym że liczby wygryzionych tego dnia w każdej rodzinie pszczół wynosiły 34—40 sztuk. W jednej rodzinie pszczół otrzymujących antywitaminę, po 18 dniach nie było czerwia zasklepionego, dlatego obliczenia prowadzono dwoma sposobami:
- do porównania zestawiono ciężary pszczół z 2 rodzin (2 powtórzeń) każdej z 3 kombinacji — pszczoły kontrolne, pszczoły otrzymujące dodatek witaminy, pszczoły otrzymujące dodatek antywitaminy;
- do porównania zestawiono ciężary pszczół z 3 rodzin (3 powtórzeń) każdej z 2 kombinacji — pszczoły kontrolne, pszczoły otrzymujące dodatek witaminy.
Wyniki zestawiono w tabeli 4.
Z danych tabeli wynika, że dodatek do pokarmu rodzin nie zarażonych nosemozą zarówno antywitaminy B1 jak i witaminy B1 powodował spadek ciężaru wychowanych pszczół. Różnica między ciężarem pszczół wychowanych w rodzinach otrzymujących dodatek witaminy B1 i otrzymujących dodatek antywitaminy B1 mieściała się w granicach błędu doświadczenia i była bardzo mała.
strona 51Tabela 4 Średni ciężar pszczół świeżo-wygryzionych w rodzinach nie zarażonych nosemozą — x1/mg) 1 pszczołę i zmienność osobnicza mierzona wartością współczynnika Pearsona V% Mean body weight of newly emerging worker bees in nosema ninfected (healthy) colonies (x1 mg/g bee) and individual variation between bees measured with value of Pearson’s coefficient V%.
A. Wyniki badań na pszczołach dwóch rodzin każdej kombinacji Results in investigations on bees of two colonies of each combination
| Wyszczególnienie / Specification | x1 / Control bees | x2 / Addition of vitamin B1 in food | x3 / Addition of antiviamin B1 in food | NIR0,05 / LSD0,05 |
|---|---|---|---|---|
| Ciężar pszczoły / Body weight | 115,9 b | 113,1 a | 113,8 a | 1,6 |
| Zmienność V% / Variation | 3,71 | 5,05 | 3,05 |
B. Wyniki badań na pszczołach trzech rodzin każdej kombinacji Results of investigations on bees of three colonies of each combination
| Wyszczególnienie / Specification | x1 / Control bees | x2 / Addition of vitamin B1 in food | NIR0,05 / LSD0,05 |
|---|---|---|---|
| Ciężar pszczoły / Body weight | 115,2 b | 112,6 a | |
| Zmienność V% / Variation | 4,3 | 4,75 | 1,4 |
Objaśnienie: Notes:
- — x1 — pszczoły kontrolne, x2 — pszczoły otrzymujące dodatek do pokarmu antywitaminy,
- brak wspólnych liter przy wartościach śrenich oznacza istotność różnicy między tymi średnimi; test t-Dunkana; poziom istotności = 0,05. Lack of the same letter beside mean values indicates significant difference between these means; Dunkan s t-test; level of significance = 0,05.
Wartość współczynnika zmienności V% prawie nie uległa zmianie a jej niski poziom świadczy o dużym wyrównaniu ciężaru wygryzionych w poszczególnych kombinacjach pszczół.
Oprócz zmiany w ciężarze wychowanych pszczół, w rodzinach otrzymujących antywitaminę wśród pszczół wychowanych pojawiły się pszczoły kalekie z niedorozwiniętymi skrzydłami (Ryc. 3).
Niewielka ich liczba (2—3 na 35 normalnych) występowała wśród pszczół wygryzionych w termostacie, lecz odnotowano ich wiele pełzających przed wylotkami macierzystych rodzin (kilkanaście przed każdą rodziną) w ciągu kilku dni po wyjęciu ramek z czerwiem do termostatu.
strona 52
Ryc. 3. Pszczoły kalekie a) z niedorozwiniętymi skrzydłami — s, b) pszczoły normalne Disabled bees a) with underdeveloped wings, b) normal bees
C. OZNACZANIE ZAWARTOŚCI WITAMINY B1 W NARZĄDACH PSZCZÓŁ PRZETRZYMYWANYCH NA RÓŻNEJ DIECIE, ZDROWYCH LUB ZARAŻONYCH SPORAMI NOSEMA APIS
Uzyskane w doświadczeniu wyniki (tabela 5A) są zbyt zróżnicowane, aby przy tak małej liczbie powtórzeń można było za pomocą analizy statystycznej wykazać istotność powstałych różnic. Jednakże analizując średnie (tab. VB) obliczone z wartości przekształconych według transformacji logarytmicznej można zauważyć pewne tendencje.
Podawanie pszczołom pobranym z ula dużych ilości witaminy B1 w ciągu 7 dni spowodowało bardzo niewielki wzrost zawartości tej witaminy we wszystkich badanych narządach. U pszczół chorych na nosemozę i zdrowych, trzymanych w tym czasie na diecie węglowodanowej, beztiaminowej, nastąpił znaczny spadek zawartości witaminy w ciele tłuszczowym i w gruczołach gardzielowych. Pszczoły trzymane następne 7 dni na takiej diecie wykazywały dalszy spadek zawartości witaminy w tkankach. U pszczół, które przez ten tydzień otrzymywały witaminę B1 spadek ten był znacznie mniejszy lub wręcz wystąpił wzrost zawartości witaminy powyżej wartości początkowej.
W zwoju nadprzełykowym pszczół, karmionych dietą beztiaminową, po 7 dniach nie notowano spadku zawartości witaminy, natomiast po 14 dniach spadek ten był już znaczny. Pszczoły, które w drugim tygodniu otrzymywały dodatek witaminy nie wykazywały tej tendencji.
OMÓWIENIE WYNIKÓW I WNIOSKI
Różne bywały poglądy na temat znaczenia witamin dla pszczół. Wielu badaczy w pierwszej połowie dwudziestego wieku twierdziło, iż karmienie zamkniętych młodych pszczół białkiem związanym (kazeiną) wy-
strona 53Tabela 5 Zawartość witaminy B1 w narządach pszczół zarażonych nosemozą i zdrowych, karmionych ciastem miodowo-cukrowym z dodatkiem witaminy B1 lub bez dodatku (w g/g) Concentration of vitamin B1 in the organs of nosema infected and healthy (uninfected) bees fed candy with vitamin B1 or without it (w g/g)
A) Wielkości empiryczne Empirically values
| Grupa pszczół wg wodzaju pokarmu / Bee group according to kind of food Narząd / Body organ | Ciało tłuszczowe / Fat body: II | Ciało tłuszczowe / Fat body: II | Ciało tłuszczowe / Fat body: III | Gruczoły gardzielowe / Pharyngeal glands: I | Gruczoły gardzielowe / Pharyngeal glands: II | Gruczoły gardzielowe / Pharyngeal glands: III | Zwój nadprzełykowy / Supraoesophageal ganglion: I | Zwój nadprzełykowy / Supraoesophageal ganglion: II | Zwój nadprzełykowy / Supraoesophageal ganglion: III |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| K | 1,2 | 0,7 | 0,9 | 2,3 | 1,0 | 1,8 | 0,9 | 0,5 | 0,6 |
| W | 0,6 | 0,8 | 2,8 | 1,8 | 1,1 | 2,6 | 1,4 | 0,7 | 1,2 |
| C | 0,4 | 0,3 | 1,1 | 1,4 | 0,7 | 2,7 | 1,5 | 1,0 | 0,3 |
| N | 0,8 | 1,0 | 0,5 | 1,4 | 0,3 | 1,0 | 1,5 | 0,4 | 2,3 |
| CC | 0,1 | 0,7 | 0,1 | 0,1 | 0,6 | 0,6 | 0,1 | 0,5 | 0,3 |
| CW | 1,2 | 0,6 | 3,0 | 2,1 | 0,6 | 0,4 | 2,1 | 0,1 | 1,2 |
| NC | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 1,8 | 0,3 | 0,1 | 0,1 | 0,2 |
| NW | 1,5 | 0,1 | 1,2 | 4,1 | 0,5 | 1,5 | 0,9 | 0,1 | 1,5 |
B) Wielkości średnie Mean values
| Grupa pszczół wg rodzaju pokarmu / Bee group according to kind of food Narząd / Body organ | Ciało tłuszczowe / Fat body | Gruczoły gardzielowe / Pharyngeal glands | Zwój nadprzełykowy / Supraoesophageal ganglion |
|---|---|---|---|
| K | 0,91 | 1,61 | 0,65 |
| W | 1,10 | 1,73 | 1,00 |
| C | 0,51 | 1,38 | 0,77 |
| N | 0,74 | 0,75 | 1,11 |
| CC | 0,19 | 0,33 | 0,25 |
| CW | 1,29 | 0,69 | 0,63 |
| NC | 0,10 | 0,38 | 0,13 |
| NW | 0,55 | 1,45 | 0,51 |
Objaśnienie: Notes:
- K — kontrola Control C — 7 dni ciasto 7 days candy W — 7 dni ciasto z witaminą B1 7 days candy with witamin B1 N — 7 dni ciasto (pszczoły chore) 7 days candy (infected bees) CC — 7 dni ciasto + 7 dni ciasto 7 days candy + 7 days candy NC — 7 dni ciasto + 7 dni ciasto (pszczoły chore) 7 days candy + 7 days candy (infected bees) CW — 7 dni ciasto + 7 dni ciasto z witaminą B1 7 days candy + 7 days candy with vitamin B1 NW — 7 dni ciasto + 7 dni ciasto z witaminą B1 (pszczoły chore) 7 days candy + days candy with vitaminy B1 (infected bees)
- I, II, III — numer powtórzenia I, II, III — consecutive numbers of replication
starcza aby przedłużyć ich okres życia oraz spowodować rozwój gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego.
W latach 1931—1932 w pszczelarskich punktach obserwacyjnych Szwajcarii podkarmiano pszczoły na zimę syropem cukrowym z dodatkiem witamin. W rodzinach tych w porównaniu z rodzinami kontrolnymi nie stwierdzono różnic: w wielkości osypu zimowego, w czerwieniu wiosną oraz w wielkości zbiorów w następnym sezonie pszczelarskim.
Maurizio, w latach 1951—1953, podawała zamkniętym w ulikach weselnych świeżo-wygryzionym pszczołom, do pokarmu białkowo-węglowodanowego (pozbawionego witamin) dodatek witamin B1, B6 oraz kwasu pantotenowego. U pszczół doświadczalnych w porównaniu z pszczołami kontrolnymi — pozbawionymi w pokarmie witamin nie stwierdzono zmian w: długości życia, stopniu rozwoju gruczołów gardzielowych, ciała tłuszczowego i jajników (Ligocki 1959).
Zastosowanie w przedstawionej pracy bardzo czułej metody oznaczania witaminy B1, pozwoliło po raz pierwszy na określenie zawartości tej witaminy w wybranych narządach pszczół.
Zawartość witaminy B1 oznaczano w różnych okresach fizjologicznych pszczół. Ustalono, że zawartość witaminy B1 w zwoju nadprzełykowym utrzymana jest na stałym poziomie. W gruczołach gardzielowych i ciele tłuszczowym poziom jej ulega znacznym wahaniom, w zależności od stanu fizjologicznego badanych osobników.
Bardzo młode pszczoły posiadają duże zasoby witaminy B1 zgromadzone w ciele tłuszczowym i gruczołach gardzielowych. Wskazuje to, że młode pszczoły są nie tylko nową siłą roboczą ale także swego rodzaju „magazynem” składników odżywczych rodziny, co jest zgodne z wynikami uzyskanymi przez Backa (1956) i Haydaka (1949).
Duże zasoby witaminy B1 wykazywały gruczoły gardzielowe i ciało tłuszczowe pszczół w początkowym okresie zimowania. Najniższą zawartość witaminy B1 w badanych narządach stwierdzono u pszczół po zimowaniu.
Nasilenie inwazji nosemozy zależne jest od pory roku. Znaczne jej nasilenie obserwujemy w okresie przedwiośnia i wiosny. Zasoby witaminy B1 w tkankach pszczoły są wtedy niskie. Jesienią następuje spadek inwazji pasożyta: trudno go nawet wykryć w badaniach laboratoryjnych (Kirkor 1953). W tym okresie wysoka jest zawartość witaminy B1 w tkankach. Możliwe, że istnieje jakaś zależność pomiędzy zawartością witaminy B1 w tkankach pszczoły, a rozwojem nosemozy. Może duże zasoby witaminy B1 w tkankach pszczoły nie sprzyjają rozwojowi pasożyta? Czy zatem uda się wpłynąć na przebieg inwazji pasożyta przy pomocy witaminy B1?
W badaniach przeprowadzonych przez Hartwig i wsp. (nie publikowane) podawano pszczołom zarażonym nosemozą witaminę B1 i antywitaminę B1 (amprolium). Mniejszą liczbę spor stwierdzono u pszczół otrzymujących witaminę w porównaniu z grupą kontrolną. Najmniejszą liczbę spor obserwowano u pszczół mających antywitaminę B1.
strona 55Kokcydiozy należą do tej samej grupy chorób inwazyjnych (wywołanych przez pierwotniaki) co nosemoza. Amprolium od 1960 r. znajduje szerokie zastosowanie w leczeniu kokcydioz. Cuckler i wsp. (1960) byli jednymi z pierwszych badaczy, którzy wykazali profilaktyczne działanie amprolium przeciw siedmiu gatunkom kokcydii kurcząt. Amprolium jest również skuteczne przy kokcydiozie cieląt, jagniąt oraz kóz (Baker i wsp. 1972, Kenneth 1977, Pellerdy 1973). Czy amprolium znajdzie zastosowanie również w leczeniu nosemozy?
W następnych etapach pracy zajmowano się podawaniem rodzinom zdrowym pokarmu z witaminą B1 lub antywitaminą B1 i ich wpływem na ciężar ciała wychowanych pszczół. Zarówno przy diecie z witaminą B1 jak i antywitaminą B1 stwierdzono obniżenie ciężaru ciała pszczół w porównaniu z grupą kontrolną.
Według danych z literatury w eksperymentach przeprowadzonych na szczurach, otrzymujących różne dawki witaminy B1, stwierdzono zależność żywej wagi od ilości dostarczonej tiaminy (Tang 1961). Obniżenie ciężaru wychowanych pszczół w rodzinach otrzymujących pokarm z witaminą było zaskoczeniem. W pracy Konopackiej (1974), dotyczącej oceny kondycji robotnic, ustalono, że w silnych rodzinach istnieje tendencja do wychowu pszczół o wyższej świeżej masie niż w rodzinach słabych. Decydują o tym głównie warunki wychowu czerwia. Należy podejrzewać, że w naszych rodzinkach doświadczalnych, było zbyt wiele czerwia odsklepionego, którego wychowanie tak dalece obciążyło pracą pszczoły wychowujące, że wszystkie wychowane przez nie pszczoły były lżejsze.
W grupie rodzin zarażonych nosemozą, a więc słabszych, otrzymujących w pokarmie witaminę B1, ciężar wychowanych pszczół był wyższy aniżeli w grupie kontrolnej.
W rodzinach otrzymujących pokarm z antywitaminą B1 stwierdzono, że wychowane pszczoły były lżejsze od kontrolnych. W jednym przypadku nie doszło w ogóle do wychowania pszczół, a w pozostałych rodzinach wychowane pszczoły były często kalekie, o niedorozwiniętych skrzydłach.
Wielu badaczy (Anderson i Dietz 1976, Haydak 1949, Haydak i Dietz 1965, Wahl i Back 1955) stwierdziło, że witaminy z grupy B są niezbędne dla normalnego rozwoju czerwia. Haydak i Dietz (1972), w pracy nad znaczeniem poszczególnych witamin z grupy B dla rodziny pszczelej, przy braku pirydoksyny w diecie nie otrzymali w rodzinie, utworzonej z nowowygryzionych pszczół, żadnych dojrzałych osobników. Natomiast przy braku tiaminy lub kwasu pantotenowego pszczoły wychowały pięć cykli czerwia — tyle samo ile przy diecie kontrolnej. Ostatnio wykonane badania Herberta i Shimanuki (1978) udowodniły, że tiamina jest niezbędna dla nowowygryzionych pszczół. U pszczół żywionych kazeiną z dodatkiem 9-ciu witamin z grupy B z wyjątkiem tiaminy, gruczoły gardzielowe nie rozwijały
strona 56się, spadła zawartość azotu ogólnego. Po 20 dniach od wygryzienia 95% pszczół doświadczalnych padło w przeciwieństwie do kontrolnych, otrzymujących wszystkie witaminy, wśród których śmiertelność wynosiła 35%.
W terapi kokcydiozy kurcząt, przy stosowaniu wysokich dawek amprolium obserwowano obniżenie tempa przybierania na wadze (Johnachen i wsp. 1972). U niosek wysokie dawki amprolium wpływały niekorzystnie na reprodukcję, powodując brak witaminy B1 w żółtku jaj (Polin i inni 1962a).
W dalszych badaniach nad zastosowaniem antywitaminy B1 w terapii nosemozy, konieczne jest zwrócenie uwagi na dobór odpowiedniej dawki preparatu.
W trzeciej części badań zajmowano się określeniem zawartości witaminy B1 w narządach pszczół zdrowych i zakażonymi sporami nosema apis, przetrzymywanych na różnej diecie. Zebrane wyniki przedstawiono w tabeli V-tej. Z danych tych widzimy spadek zawartości witaminy B1 w narządach pszczół przetrzymywanych przez okres tygodnia na pokarmie węglowodanowym. Natomiast podawanie przez taki sam okres witaminy B1 w pokarmie powodowało wzrost zawartości witaminy B1 w narządach pszczół. Oceny zawartości witaminy w tkankach, wykonane po 7 i 14 dniach, wykazały systematyczny spadek zawartości witaminy B1 w tkankach na diecie bezwitaminowej. Jeżeli pszczołom po okresie 7-miu dni diety bezwitaminowej dodano do pokarmu witaminę B1, zawartość jej w zwoju nadprzełykowym i gruczołach gardzielowych była zbliżona do wartości jakie stwierdzono u pszczół na początku doświadczenia. W ciele tłuszczowym natomiast widoczny był nawet pewien wzrost zawartości tiaminy.
Uzyskane wyniki wskazują, że zapotrzebowanie organizmu pszczoły na witaminę B1 występuje niezależnie od wykonywania przez nią pracy karmicielki. Stosując dietę z witaminą B1, można oddziaływać na zawartość tej witaminy w gruczołach gardzielowych i ciele tłuszczowym.
Największy spadek zawartości witaminy w tkankach był u pszczół chorych na nosemozę. Podawanie witaminy w pokarmie powodowało wzrost zawartości witaminy w badanych tkankach, przy czym otrzymane wartości były mniejsze od wartości uzyskanych na początku doświadczenia.
Widać z tego, że podając witaminę B1 w pokarmie, oddziałujemy na jej zawartość w tkankach, a tym samym na funkcjonowanie całego organizmu.
Otrzymane wyniki upoważniają do wyciągnięcia następujących wniosków:
- Witamina B1 odgrywa ważną rolę w rozwoju rodziny pszczelej. Doświadczalnie wywołany niedobór witaminy powodował obniżenie ciężaru ciała rozwijających się pszczół oraz wychowywanie osobników kalekich, o niedorozwiniętych skrzydłach.
- Młode pszczoły wynoszą ze stadium larwalnego duże zasoby witaminy B1 (w cele tłuszczowym i gruczołach gardzielowych).
- Pszczoły jesiennej i wiosennej populacji wykazują znaczne różnice w zawartości witaminy B1 w gruczołach gardzielowych.
- Zawartość witaminy B1 w zwoju nadprzełykowym jest prawie stała.
- Witamina B1 podawana pszczołom w pokarmie w formie roztworu do injekcji jest chętnie przez nie pobierana.
Składam serdeczne podziękowania PANI DOC. DR HABIL. ALEKSANDRZE HARTWIG za niezmiernie przychylną, pełną poświęcenia opiekę nad pracą i pomoc w jej przygotowaniu oraz PANU PROF. DOC. DR HABIL. KAZIMIERZOWI SZCZEPAŃSKIEMU za pomoc w przeprowadzeniu analizy statystycznej otrzymanych wyników.
LITERATURA
Anderson L. M., Dietz A. (1976) — ”Pyridoxine requirement of the honey bee (Apis mellifera) for brood rearing”. Apidologie 7: 67—84
Back E. (1956) — „Einfluss der im Pollen enthaltenen Vitamine auf Lebensdauer, Ausbildung der Pharynxdrüsen und Brutfähigkeit der Honigbiene”. Insectes Sociaux 3: 285—292
Baker N. L., Walters G. T., Fisk R. A. (1972) — „Amprolium for control of coccidiosis in feedlot lambs”. Am. J. Vet. Res. 33(1): 83—86
Braunlich K., Zintzen H. (1976) — „Vitamin B1 in Animal Nutrition”. F. Hoffman — La Roche and Co. AG, Basel, Schweip) Switzerland.
Cuckler A. C., Garzillo M., Malanga C., Mc Manus E. C. (1960) — ”Amprolium. 1. Efficacy for coccidia in chickens”. Poult. Sci. 39: 1241
Hartwig A., Kręglewska A., Kwiatkowska J., Kłosiewicz A., Topolska G. (nie publikowane) — „Wpływ witamin z grupy B na rozwój inwazji Nosema apis Zander u pszczół”.
Haydak M. H. (1949) — ”Causes of Deficiency of Soybean Flour as a Pollen Substitute for Honeybees”. J. econ. Ent. 43: 573—579
Haydak M. H., Dietz A. (1965) — ”Influence of diet on the development and broods rearing of honey bees”. Proc. XX inf. Beekeep. Congr. 158—162
Haydak M. H., Dietz A. (1972) — ”Cholesterol, pantothemic acid, pyridoxine and thiamine requirements of female honeybees for brood rearing”. J. Apic. Res. 11(2): 105—109
Haydak M. H., Vivino A. E. (1950) — ”The changes in the thiamine, riboflavin, niacin and panthothenic acid content in the food of female honeybees during growth with a note on the vitamin K activity of royal jelly and beebread”. Ann. ent. Soc. Am. 43: 361—367
Baker N. L., Walters G. T., Fisk R. A. (1972) — „Amprolium for
Herbert E. W Jr., Shimanuki H. (1978) — ”Effects of thiamine or riboflavin — deficient diet fed to new emerged honeybees, Apis mellifera L.”. Apidologie 9(4)· 341—348
Ishiguro J., Ikeno T., Matsubara H. (1973) — ”Studies on the body constituent in the four kinds of bees (and wasps’)). Yakugaku Zasshi 93(9): 1222—1230
Ishiguro I., Naito I., Tanaka K. (1963) — ”Nutritional studies on royal jelly (Part I). On the distribution of thiamine and riboflavine in royal jelly”. J. Jap. Soc. Fd. Nutr. 16(2): 127—129
strona 58Johnachan P. M., Rojagopalan M. K., Cherian Z., Nair K. P. D. (1972) — ”Clinical trial with amprolium compound in caecal coccidiosis in chicken”. Karela J. Vet. Sci. 3(2): 137—142
Kenneth S. (1977) — ”Conccidi aof Mammals exept Man”. in Parasitic protozoa III, ed. Kreier P.J., Academic Press, New York — San Francisco — London 77—79
Kirkor S. (1953) — „Choroby pszczół”. PWRiL, Warszawa
Konopacka Z. (1974) — „Jakość pszczół robotnic w rodzinach silnych i słabych”. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18: 161—172
Ligocki A. (1959) — „Wpływ witamin grupy B na pszczoły”.
Ligocki A. (1959) — „Wpływ witamin grupy B na pszczoły”. Pszczelarstwo 10: 283—285
Mastropietro M., Prinivalle M. (nie publikowane)
Pellerdy L. P. (1973) — ”Coccidia and coccidiosis”. Academia Kiado Budapest 1973
Polin D., Wynosky E. R., Porter C. C. (1962a) — ”Amprolium V. Studies of thiamine deficiency in laying chikens and their eggs”. J. Nutrition 76: 59—68
Poltev V. I. (1957) — „Matočnoe moločko, ego sostav i lečebnye svojstva”. Pčelovodstvo 7: 50—52
Sebrell W. H., Haris R. S. (1967) — ”The Vitamins. Chemistry, physiology, pathology, methods”. Academik Press. New York
Tang L. H. (1961) — „Witaminy, hormony i antybiotyki w hodowli zwierząt”. PWRiL, Warszawa
Wahl O., Back E. (1955) — ”Effect of vitamins in pollen on the length of life, pharyngeal gland development, and abilit yto rear brood in the honey bee”. Naturwiss. 42: 103—104
OCCURENCE OF VITAMIN B1 IN HONEYBEES (APIS MELLIFICA) IN PHYSIOLOGICAL TERMS AND SOME PATHOLOGICAL STATES
G. Topolska
Summary
Determinations of vitamin B1 were performed in the fat body, pharyngeal glands, and supraoesophageal ganglion of newly emerging bees, bees at the begining of overwinterings, and after overwintering. The presence of vitamin B1 was determined by microbiological methods. It was observed that presence of thiamine was almost constant in the supraoesophageal ganglion, whereas it varied according to the physiological state in the fat body and pharyngeal glands. Young bees exhibited conciderable amounts of vitamin B1 in the fat body and pharyngeal glands. Bees before overwintering had the greatest concentrations of vitamin B1 in pharyngeal glands. After overwintering the concentrations of vitamin B1 was low in the three investigated organs.
Also investigated was the effect of the administration of large amounts of vitamin B1 (amprolium) to the healthy and nosema infected colonies on the reared bees weight. Administration of antivitamin B1 to the bee colonies caused decreased body weight of developing bees and the rearing of bees with underdeveloped wings.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 41: „większoości” → większości
- s. 41: „Ishigurc” → Ishiguro
- s. 42, 58: „Haris” → Harris
- s. 43: „Superiorre” → Superiore
- s. 44, ryc. 2: „Standard kurve” → Standard curve
- s. 44, ryc. 2: „semilogarithic” → semilogarithmic
- s. 45: „pojedyńczo” → pojedynczo
- s. 45: „Noosemy” → Nosemy
- s. 46: „nadstwkach” → nadstawkach
- s. 46: „syroop” → syrop
- s. 46: „poszczoły” → pszczoły
- s. 47: „rozdzialono” → rozdzielono
- s. 47: „gradzielowe” → gardzielowe
- s. 48, tab. 2: „Fat doby” → Fat body
- s. 48, tab. 2: „Begining” → Beginning
- s. 50, tab. 3: „pszczołły” → pszczoły
- s. 50, tab. 3: „antymitaminy” → antywitaminy
- s. 50: „mieściała” → mieściła
- s. 51, tab. 4: „ninfected” → uninfected
- s. 51, tab. 4: „antiviamin” → antivitamin
- s. 51, tab. 4: „śrenich” → średnich
- s. 53, tab. 5: „wodzaju” → rodzaju
- s. 53, tab. 5: „with witamin” → with vitamin
- s. 53, tab. 5: „with vitaminy” → with vitamin
- s. 56: „W terapi” → W terapii
- s. 57: „w cele tłuszczowym” → w ciele tłuszczowym
- s. 57, piśmiennictwo: „inf. Beekeep.” → int. Beekeep.
- s. 57, piśmiennictwo: „pantothemic” → pantothenic
- s. 57, piśmiennictwo: „panthothenic” → pantothenic
- s. 58, piśmiennictwo: „Rojagopalan” → Rajagopalan
- s. 58, piśmiennictwo: „Karela” → Kerala
- s. 58, piśmiennictwo: „Conccidi aof” → Coccidia of
- s. 58, piśmiennictwo: „exept” → except
- s. 58, piśmiennictwo: „Prinivalle” → Princivalle
- s. 58, piśmiennictwo: „chikens” → chickens
- s. 58, piśmiennictwo: „Academik” → Academic
- s. 58, piśmiennictwo: „abilit yto” → ability to
- s. 58, streszczenie: „OCCURENCE” → OCCURRENCE
- s. 58, streszczenie: „begining” → beginning
- s. 58, streszczenie: „conciderable” → considerable
