ROŚLINY POKARMOWE I ZNACZENIE GOSPODARCZE PSZCZOLINEK Z PODRODZAJU PLASTANDRENA HEDICKE (ANDRENIDAE, HYMENOPTERA)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIV, 2000 — Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
strona 137PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIV 2000
Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Data nadesłania – 10 kwiecień 2000
Streszczenie
Na podstawie okazów pszczół zebranych w latach 1960-1995 oraz literatury zestawiono listę roślin pokarmowych dla 4 gatunków pszczolinek z podrodzaju Plastandrena, obejmującą dla Andrena carbonaria Fabr. – 102 gatunki roślin, dla A. tibialis (Kirby) – 66, dla A. bimaculata (Kirby) – 40 i dla A. pilipes (Fabr.) – 24 gatunki roślin.
Wśród badanych pszczolinek znajdują się potencjalni zapylacze rzepaku (A. tibialis, A. carbonaria i A. bimaculata), jabłoni i czarnej porzeczki (A. tibialis) oraz lucerny, nostrzyku i gryki (A. carbonaria). Biorą także prawdopodobnie udział w zapylaniu wielu innych roślin uprawnych.
Główną bazą pokarmową dla tych pszczolinek są Compositae, Cruciferae, Salicaceae i Rosaceae.
Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, Andrena, zapylanie, rośliny pokarmowe, rzepak, sady.
WPROWADZENIE I METODYKA
Obecna praca jest kontynuacją ustalania listy roślin pokarmowych i znaczenia gospodarczego pszczolinek (Andrena Fabr.). Dotyczy ona 4 gatunków z podrodzaju Plastandrena Hedicke: pszczolinki śliwowo-malinowej – Andrena tibialis (Kirby), smolistej – A. carbonaria Fabr., wierzbowo-malinowej – A. bimaculata (Kirby) i brunetki – A. pilipes (Fabr.).
Badania oparto na okazach ze zbiorów Oddziału Pszczelnictwa złowionych w latach 1960-1995, a oznaczonych częściowo przez Mirosławę Dylewską (część okazów A. carbonaria i A. tibialis), w większości zaś wspólnie przez A. Ruszkowskiego i J. Gosek, oraz na danych z literatury.
strona 138Metodykę stosowano taką samą jak w innych pracach tego cyklu (np. Ruszkowski i Gosek 1999, 2000). Nazwy polskie pszczolinek zaczerpnięto ze „Słownika polskich nazw owadów” (Ruszkowski i Ruszkowski 1998), a polskie nazwy roślin głównie z opracowania Mirek i in. 1995.
WYNIKI
Pszczolinka śliwowo-malinowa – Andrena tibialis (Kirby) oblatywała 66 gatunków roślin z 21 rodzin – a głównie z Compositae (23% całego oblotu), Rosaceae (20%), Salicaceae (18%), Cruciferae (11%), Papilionaceae (5%), Saxifragaceae (4%) i Aceraceae (3%). Najwierniej i najliczniej odwiedzała ona mniszki (Taraxacum) i wierzby (zwłaszcza Salix caprea); wiernie i czasem licznie – rzepak (Brassica napus), jabłonie (Malus ), porzeczki (Ribes), klony (Acer) i berberys (Berberis); wiernie, ale raczej mniej licznie – wiśnie (Cerasus), głogi (Crataegus), śliwy (Prunus), maliny (Rubus), pięciorniki (Potentilla), jarzębiny (Sorbus), jastrzębiece (Hieracium), nostrzyki (Melilotus) i jasieniec (Jasione montana); czasem licznie (ale raczej lokalnie) – obuwik (Cypripedium calceolus). Pszczolinkę tę można uznać za potencjalnego zapylacza przede wszystkim porzeczek, jabłoni i rzepaku, a prawdopodobnie także śliw, wiśni, malin i nostrzyku. Właściwie należałoby ją nazwać raczej pszczolinką porzeczkowo-jabłoniową.
Pszczolinka smolista – A. carbonaria Fabr. odwiedzała 102 gatunki roślin z 30 rodzin – głównie z Cruciferae (23%), Compositae (19%), Papilionaceae (10%), Rosaceae (9%), Umbelliferae (7%), Salicaceae (6%) oraz Saxifragaceae, Polygonaceae i Campanulaceae (po 3%). Najliczniej i najwierniej oblatywała ona rzepak (Brassica napus) i pyleniec (Berteroa); wiernie i czasem licznie – nostrzyki (Melilotus), lucerny (Medicago), grykę (Fagopyrum esculentum), gorczyce (Sinapis), chabry (Centaurea), starce (Senecio), mniszki (Taraxacum), podagrycznik (Aegopodium), derenie (Cornus) i jasieniec (Jasione); wiernie, ale raczej mniej licznie – koniczyny (Trifolium), krostawkę (Psoralea ), śliwy (Prunus), porzeczkę czarną (Ribes nigrum), borówki (Vaccinium), głogi (Crataegus), róże (Rosa), wierzby (zwłaszcza Salix caprea), rdesty (Polygonum) i przetaczniki (głównie Veronica chamaedrys); ostrożeń (Cirsium arvense); czasem licznie spotykano ją też na – kapuście (Brassica oleracea), malinach (Rubus), agreście (Ribes grossularia), berberysie (Berberis), rezedzie (Reseda lutea), barszczu (Heracleum sphondylium) i rzepisze (Rorippa sylvestris). Pszczolinkę smolistą można więc uznać za potencjalnego zapylacza rzepaku, lucerny, nostrzyku, gryki, a prawdopodobnie także gorczycy, koniczyny, śliw, porzeczki czarnej, borówek, kapusty, malin i agrestu.
Pszczolinka wierzbowo-malinowa – A. bimaculata (Kirby) łowiona była na 40 gatunkach roślin z 17 rodzin – głównie z Salicaceae (30%), Compositae
strona 139i Cruciferae (po 17%), Rosaceae (9%), Papilionaceae (6%) i Umbelliferae (5%). Najliczniej i najwierniej oblatywała ona wierzby (Salix); wiernie i czasem licznie – rzepak (Brassica napus) i gorczycę (Sinapis arvensis); wiernie ale raczej mniej licznie – maliny (Rubus), mniszki (Taraxacum), podbiał (Tussilago), pięciorniki (Potentilla), jasieniec (Jasione) i czarcikęs (Succisa); a czasem łowiona była na marchwi (Daucus), kozłku (Valeriana colchica), nostrzyku (Melilotus officinalis), rumianku (Matricaria chamomilla), starcach (Senecio) i rutniczce (Haplophyllum). Pszczolinka ta jest więc potencjalnym zapylaczem rzepaku, a prawdopodobnie także malin, marchwi i nostrzyku.
Pszczolinkę brunetkę – A. pilipes (Fabr.) zebrano z kwiatów 24 gatunków roślin z 6 rodzin – głównie z Cruciferae (43%), Compositae (18%), Umblliferae (14%) i Rosaceae (11%).
Tabela 1 Rośliny pokarmowe pszczolinek z podrodzaju Plastandrena Hedicke Food plants of Andrena-species of the subgenus Plastandrena Hedicke
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | tibialis / Ti | carbonaria / Ca | bimaculata / Bi | pilipes / Pi |
|---|---|---|---|---|
| COMPOSITAE | – | – | 46 | – |
| Achillea millefolium L. | – | 41 | – | – |
| Acroptilon picris C.A.M. | – | 57 | – | – |
| Bellis perennis L. | – | 21 | – | – |
| Carduus | – | 38 | – | – |
| Centaurea balsamita Lam. | – | 57 | – | – |
| C. jacea L. | – | 24,41 | – | 47a |
| C. rhenana Bor. | – | 45-46m | – | – |
| C. scabiosa L. | – | 2,56;C.sp.38 | – | 47a |
| C. solstitialis L. | – | 58 | – | – |
| Cichorium intybus L. | – | 38 | – | – |
| Cirsium arvense (L.) Scop. | C.sp.35,38 | 22,25,41,43 | 38,41,48;C.sp.45 | 47a |
| Crepis | – | 38 | – | – |
| Doronicum | 38 | – | – | – |
| Hieracium pilosella L. | 43;H.sp.38,49 | 43;H.sp.44 | – | – |
| Hypochoeris radicata L. | – | 43 | – | – |
| Leontodon autumnalis L. | 49 | – | – | – |
| Matricaria chamomilla L. | – | – | 57m | – |
| Petasites | 47 | – | – | – |
| Senecio jacobaea L. | – | 50;S.sp.23m,25m | – | – |
| S. vernalis Waldst. et Kit. | 19,22,47a | 19 | – | – |
| S. vulgaris L. | – | 50 | S.sp.23m,45 | – |
| Tanacetum | – | 22 | – | – |
| Taraxacum | 20m,39,m,47m,3,5,12,13,19,21,22,38,30,35,38,41,43-45,47a,49,50,51 | 44m,55m,21,22,38,43,49,51 | 38,43,45,46,49 | 35 |
| Tussilago farfara L. | 38,43 | 22,49 | 22,38,43,49,54 | 35 |
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | tibialis / Ti | carbonaria / Ca | bimaculata / Bi | pilipes / Pi |
|---|---|---|---|---|
| CRUCIFERAE | 35,38 | 38,46 | 35m,38 | 47am,35,38 |
| Barbaraea | – | 38 | – | – |
| Berteroa incana (L.) DC. | 19 | 11m,25m,46m,19,43 | 2 | 47a |
| Brassica napus L. | 42m,3,38,43,47a | 32m,38m,43m,46m,3,10,25 | 38m,32,35,40,47a | 47a |
| B. oleracea L. | 43 | 43m | – | 47a |
| B. rapa L. | – | 51 | – | 47a |
| B. sinapistrum | – | 38 | – | – |
| Capsella bursa-pastoris L. Medik. | 38 | 38 | 38 | – |
| Cardaminopsis arenosa (L.) Hayek | 49 | – | – | – |
| Cardaria draba (L.) Desv. | 38 | 38 | – | 47a |
| Erophila verna (L.) Chevall. | – | – | 51 | – |
| Erysimum | – | 38,58 | – | – |
| Isatis tinctoria L. | – | 38 | – | – |
| Lepidium sativum L. | – | 41 | – | – |
| Nasturtium | 38 | – | – | – |
| Raphanus raphanistrum L. | 43;R.sp.38 | 38 | – | – |
| Rapistrum | – | 38 | – | – |
| Rorippa sylvestris (l.) Besser | 43 | R.sp.35m | – | – |
| Sinapis alba L. | – | 3 | S.sp.35,38 | – |
| S. arvensis L. | 38 | 35m,3,7,11,19,21,22, 38,43 | 34m,21,38,47a | 47a |
| Sisymbrium officinale (L.) Scop. | S.sp.38 | S.sp.36,38 | 47a;S.sp.35,38 | S.sp.38 |
| PAPILIONACEAE | ||||
| Caragana arborescens Lam. | 53 | – | – | – |
| Cercis siliquastrum L. | – | – | 58 | – |
| Dorycnium pentaphyllum Scop. | 38 | – | – | – |
| Laburnum anagyroides Med. | 41 | – | – | – |
| Lupinus luteus L. | – | 15 | – | – |
| Medicago falcata L. | – | – | 25b | – |
| M. lupulina L. | 43 | M.sp.53 | – | – |
| M. media Pers. | – | 11m | 11,12 | – |
| M. sativa L. | – | 57m,42 | – | – |
| Melilotus alba Medik. | 2 | 57m,2 | 22 | 47a |
| M. officinalis (L.) Pall. | 48; M.sp.38 | 57m;M.sp.22,38 | 57m | – |
| Ornithopus sativus Brot. | – | 15 | – | – |
| Psoralea drupacea Bge. | – | 57m | – | – |
| Robinia pseudacacia L. | – | 53 | – | – |
| Trifolium dubium Sibth. | – | 21,38,43 | – | – |
| T. pratense L. | – | 24 | – | – |
| T. repens L. | – | – | 12 | 47a |
| ROSACEAE | ||||
| Cerasus avium (L.) Moench | 47a;C.sp.22 | – | 25a,52 | – |
| C. mahaleb Mill. | 47a | – | – | – |
| C. vulgaris Mill. | 19,38 | 38 | 25a,52 | – |
| Crataegus laevigata (Poir.) DC. | 38,41,43;C.sp.19,39 | 19,38,43;C.sp.39,40,46 | 25 | 47a |
| Fragaria vesca L. | – | – | – | 47a |
| Malus domestica Borkh. | 11m,3;M.sp.35,38 | 11,38;M.sp.25a | 11;M.sp.25a | – |
| Prunus domestica L. | 43;P.sp.35,38,47 | 11;P.sp.25a,38 | – | – |
| P. spinosa L. | 19,41 | 38,51 | – | – |
| Potentilla erecta (L.) Raeusch. | 38,43 | – | – | – |
| P. nemanniana Rchb. | P.sp.35,49 | – | 38;P.sp.49,58 | – |
| Pyrus communis L. | 11,17 | 18,50 | P.sp.25a- | – |
| Rosa canina L. | – | 40;R.sp.38 | – | – |
| R. centifolia L. | R.sp.5 | 41 | R.sp.35,38 | – |
| R. spinosa | – | – | 47a | – |
| Rubus fruticosus L. nom. ambig. | 43;R.sp.35,38 | 46m;R.sp.38 | 46;R.sp.38,45,47a | 47a |
| Sorbus aucuparia L. | 41,43;S.sp.38 | – | – | – |
| Spiraea salicifolia L. | S.sap. 38 | 38;S.sp.58 | S.sp.47a | – |
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | tibialis / Ti | carbonaria / Ca | bimaculata / Bi | pilipes / Pi |
|---|---|---|---|---|
| SALICACEAE | ||||
| Salix | 19m,46-47m,46am,28,29,35-38,41,4549,54 | 19,22,25,30,36,38,41,43,44,46,49 | 19m,34-35m,44m,46m,49m,6a,18,22,25,27,30,31,37,38,40,43,45,47a,54 | 35 |
| S. alba L. | 50 | – | – | – |
| S. aurita L. | 22,47a | – | – | – |
| S. caprea L. | 36-37m,9,12,28,47a | 3,9,12,53 | 30 | – |
| S. cinerea L. | – | – | 44m,43 | – |
| S. fragilis L. | – | 12 | – | – |
| S. purpurea L. | – | – | 43 | – |
| S. repens L. | – | – | 43 | – |
| S. silesiaca Willd. | 29 | – | – | – |
| S. triandra L. | 12 | – | – | – |
| UMBELLIFERAE | – | 35m,38 | 38,45,46 | 35 |
| Aegopodium podagraria L. | – | 35m,41,43 | – | 47a |
| Angelica sylvestris L. | – | 41 | – | – |
| Daucus carota L. | – | 26 | 57m | – |
| Eryngium campestre L. | – | 38 | – | 47a |
| E. planum L. | – | 16 | – | – |
| Heracleum sphondylium L. | – | 46 | – | 47a |
| Pimpinella saxifraga L. | – | 19 | – | – |
| Prangos bucharica B. Fedt. | – | 58 | – | – |
| RANUNCULACEAE | ||||
| Anemone ranunculoides L. | 47 | – | – | – |
| Clematis vitalba L. | – | 38 | – | – |
| Ficaria verna Huds. | – | – | 43 | – |
| Ranunculus | – | – | 38 | – |
| Thalictrum | 38 | – | – | – |
| LABIATAE | ||||
| Ajuga reptans L. | – | 16 | – | – |
| Galeopsis tetrahit L. | – | – | 49 | – |
| Lamium purpureum L. | 43;L.sp.38 | – | – | – |
| Mentha longifolia (L.) L. | – | 57 | – | – |
| Thymus serpyllum L. Em. Fr. | 43 | Th.sp.21 | – | – |
| SAXIFRAGACEAE | ||||
| Ribes alpinum L. | 28 | – | – | – |
| R. grossularia L. | R.sp.35,38,44 | 44m | – | – |
| R. nigrum L. | 11m | 3,25,25a,35,38 | 11 | – |
| POLYGONACEAE | ||||
| Fagopyrum esculentum Moench | 49 | 15m,41,43 | – | – |
| Fallopia convolvulus (L.) Á. Löve | 3 | – | – | – |
| Polygonum bistorta L. | – | 19,21;P.sp.38 | – | – |
| ACERACEAE | ||||
| Acer campestre L. | 47a | – | – | – |
| A. ginnala Maxim. | 3m | A.sp.38 | – | – |
| A. negundo L. | 38 | – | – | – |
| A. platanoides L. | 47a | – | – | – |
| A. pseudoplatanus L. | 43,47a | – | – | – |
| CORNACEAE | ||||
| Cornus mas L. | 38 | C.sp.38 | – | – |
| C. sanguinea L. | – | 50 | – | – |
| C. tatarica Mill. | – | 58m | – | – |
| RHAMNACEAE | ||||
| Rhamnus s.l. | 38 | – | 35 | – |
| Frangula alnus Mill. | 19 | 19,38 | 38 | – |
| Pallinurus aculeatus Lam. | – | 58 | – | – |
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | tibialis / Ti | carbonaria / Ca | bimaculata / Bi | pilipes / Pi |
|---|---|---|---|---|
| SCROPHULARIACEAE | ||||
| Verbascum nigrum L. | – | 41 | – | – |
| Veronica chamaedrys L. | – | 19,21,38 | – | – |
| V. sibirica L. | – | 25 | – | – |
| CARYOPHYLLACEAE | ||||
| Gypsophila fastigiata L. | – | 19 | – | – |
| Stellaria holostea L. | – | 38 | S.sp.38 | – |
| S. media (L.) Vill. | – | – | 43 | – |
| ERICACEAE | ||||
| Vaccinium uliginosum L. | 41 | 41 | – | – |
| V. vitis-idaea L. | – | 21;V.sp.38 | – | – |
| BORAGINACEAE | ||||
| Anchusa officinalis L. | – | 19,38 | – | – |
| Lindelofia anchusoides (Lindl.) Lehm. Borg. | – | 57 | – | – |
| CAMPANULACEAE | ||||
| Campanula rotundifolia L. | 43 | – | – | – |
| Jasione montana L. | 35,38,43 | 46m,21,38,41,43 | 38,45,46 | – |
| DIPSACACEAE | ||||
| Knautia arvensis (L.) Coult. | – | 38 | – | – |
| Succisa pratensis Moench | – | – | 35,38,46 | – |
| CAPRIFOLIACEAE | ||||
| Viburnum lanthana L. | 38 | V.sp.38 | – | – |
| V. opulus L. | 43 | – | – | – |
| LILIACEAE | ||||
| Allium cepa L. | – | – | 47a | 47a |
| A. porrum L | – | 16;A.sp.38 | – | – |
| INNE – OTHER FAMILIES | ||||
| Aesculus hippocastanum L. | 43 | – | – | – |
| Armeria maritima (Mill.) Willd. | – | A.sp.38 | 22 | – |
| Berberis vulgaris L. | 47m;B.sp.3,38 | 58m | – | – |
| Convolvulus arvensis L. | – | 57 | – | – |
| Cypripedium calceolens L. | 33m | – | – | – |
| Euphorbia helioscopia L. | E.sp.38 | 58;E.sp.38 | – | – |
| Haplophyllum sieversi Fisch. | – | – | 57m | – |
| Helianthemum | 38 | – | – | – |
| Horaninowia ulicina Fish. et Mey. | – | 57 | – | – |
| Hypericum perforatum L. | – | 22 | – | – |
| Picea abies (L.) H. Karst. | 28 | – | – | – |
| Reseda lutea L. | – | 35m,38 | 35,38 | – |
| Salvia pratensis L. | – | – | – | 47a |
| Tamarix | – | 57 | – | – |
| Tilia tomentosa Moench | 1 | – | T.sp.47a | – |
| Valeriana colchica Utk. | – | – | 57m | – |
| Viola tricolor L. | 47 | – | – | – |
| Bez rośliny – Without any plant | 4,6,8 | 3m,14 | – | – |
Objaśnienia do tab. 1 – Explanation to the table 1
Symbole gatunków pszczolinek – Symbols of the Andrena species:
Bi – A. bimaculata (Kirby) – wierzbowo-malinowa Ca – A. carbonaria Fabr. – smolista Pi – A. pilipes (Fabr.) – brunetka Ti – A. tibialis (Kirby) – porzeczkowo-jabłoniowa (śliwowo-malinowa)
strona 143b) Liczby w tabeli oznaczają teren badań, lata i autorów (w nawiasach powiat z 1975 r. i dane bibliograficzne). The numbers in the table indicate the regions, years and authors of the investigations (in parenthesis the districts of the year 1975 and bibliographic data, woj. = province).
Osoby zbierające okazy – The persons collecting the bee specimens: AK – Andrzej Kosior, AR – Andrzej Ruszkowski, BJ – Bolesław Jabłońsaki, JG – Janina Gosek, JW – Janina Wojdaszka, KB – Krystyna Kuna, KK – Krystyna Kaczmarska, MB – Mieczysław Biliński, MZ – Maria Zadura, RS – Ryszard Szadziewski, TP – Tadeusz Pawlikowski, ZK – Zofia Konopacka.
POLSKA – POLAND:
Woj. lubelskie:
- Puławy – park 1964-1967 MZ, 1999 AR;
- Puławy- Włostowice 1975-1977, 1986 KB, JW, MB;
- Puławy – Górna Niwa 1967-1995 MB, BJ, KB, KK;
- Kazimierz Dolny (Puławy) 1983 MB;
- Jaroszyn (Puławy) 1990-1991 AR;
- Bronowice (Puławy) 1988 JG, KK; 6a. Łęka (Puławy) 1988 AR;
- Tomaszówka (Zamość) 1966-1967 MB;
- Tarnoszyn (Tomaszów Lub.) 1986 AK;
- Dobużek (Tomaszów Lub.) 1987 TP;
- (Miczulski 1967);
- (Anasiewicz, Warakomska 1971, Anasiewicz 1972, 1973, 1975);
- (Kosior, Fijał 1992).
Woj. mazowieckie:
- Piskorów (Zwoleń) 1990 KK;
- Otwock 1970 RS;
- (Domagała-Lipińska 1961);
- (Banaszak, Plewka 1981).
Woj. łódzkie:
- Skierniewice 1960 ZK.
Woj. warmińsko-mazurskie:
- (Alfken 1913).
Woj. kujawsko-pomorskie:
- (Torka 1912, 1932);
- (Pawlikowski 1978).
Woj. pomorskie:
- (Alfken 1909, 1912).
Woj. zachodniopomorskie:
- (Blüthgen 1919);
- (Banaszak 1973).
Woj. wielkopolskie:
- Huta (Czarnków) 1974 MB;
- (Banaszak 1973a, 1976); 25a. (Wójtowski, Feliszek 1977); 25b. (Cierzniak, Ratyńska 1997).
Woj. podkarpackie:
- Kamień (Nisko) 1972 KK.
Woj. małopolskie:
- (Łoziński 1920);
- (Dylewska, Noskiewicz 1963);
- (Dylewska 1966);
- (Dylewska 1988).
Woj. śląskie:
- (Torka 1927).
Woj. dolnośląskie:
- (Gałuszkowa 1965).
Różne rejony – Different regions:
- (Szafer 1927);
- (Dylewska, Zabłocki 1972);
- (Dylewska 1987).
Śląsk polski i czeski – Polish and Czech Silesia:
- (Ducke 1898);
- (Dittrich 1903).
CZECHY i SŁOWACJA – CZECH and SLOVAKIA:
- (Kocourek 1966);
- (Beláková, Dorn 1968);
- (Beláková 1970ab, 1971).
NIEMCY i AUSTRIA – GERMANY and AUSTRIA
- (Müller 1873);
- (Knuth 1898);
- (Alfken 1914);
- (Friese 1926);
- (Hedicke 1922, 1930);
- (Stoeckhert 1933); 46a. (Warncke 1981);
- (Dylewska 1993); 47a. (Westrich 1989).
WĘGRY – HUNGARY:
- Cegled 1981 MB.
LITWA – LITHUANIA:
- (Adolph 1934, 1937).
UKRAINA:
- (Bramson 1879);
- (Noskiewicz 1922);
- (Niewkrita 1957);
- (Osyčniuk 1960).
ROSJA – RUSSIA:
- (Baer 1903);
- (Popov 1948).
KAZACHSTAN – KAZAKSTAN:
- Matogoł 1977 MB.
UZBEKISTAN:
- Dżuma + Kurgan Tiube (Popov 1967).
TADŻYKISTAN – TADJIKISTAN:
- Duszanbe (Popov 1967). m – liczny oblot – a frequent visiting
WNIOSKI
Większość pszczolinek z podrodzaju Plastandrena można zaliczyć do potencjalnych zapylaczy rzepaku (Andrena tibialis, A. carbonaria i A. bimaculata), a także jabłoni i czarnej porzeczki (A. tibialis) albo lucerny, nostrzyku i gryki (A. carbonaria). Prawdopodobnie jednak biorą one udział także w zapylaniu innych roślin uprawnych, zwłaszcza malin i śliw.
Główną ich bazę pokarmową stanowią rośliny z rodzin Compositae i Cruciferae (dla A. tibialis, A. carbonaria, A. bimaculata i A. pilipes), a także Salicaceae (dla A. tibialis, a zwłaszcza dla A. bimaculata) oraz Rosaceae (dla A. tibialis).
LITERATURA
Adolph W. (1934)- Materiały do znajomości fauny pszczół Wileńszczyzny. Prace Tow. Przyj. Nauk w Wilnie, Wydz. Nauk Mat.-Przyr., 8, 27:1-38.
Adolph W. (1937)- Zespoły wiosenne pszczół w Ponarach pod Wilnem. Prace Tow. Przyj. Nauk w Wilnie, Nauk Mat. i Przyr., 11.
Alfken J.D. (1909)- Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., 31:101-123.
Alfken J.D. (1912)- Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-Zool. Ver., 34:1-96.
strona 146Alfken J.D. (1913)- Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-ökon. Gesell. Königsberg, 53:114-182.
Alfken J.D. (1914)- Die Bienenfauna von Bremen. Abh. Naturwiss. Ver. Bremen, 22:1-220.
Anasiewicz A. (1972)- Oblot niektórych drzew owocowych i porzeczki czarnej przez błonkówki pszczołowate (Hymenoptera, Apoidea). Pol. Pismo Ent., 42(2):491-506.
Anasiewicz A. (1973)- Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Rozpr. Nauk. AR Lublin, 5:1-39.
Anasiewicz A. (1975)- The bees (Apoidea, Hymenoptera) on alfalfa (Medicago media Pers.) plantations. I. The species composition and variation of fligth. Ekol. Pol., 23(1):129-146.
Anasiewicz A., Warakomska Z. (1971)- Analysis of pollen collected by wild Apoidea from fruit trees and bushes. Ekol. Pol. 19(34):509-523.
Baer W. (1903)- Zur Apidenfauna der Kurischen Nehrung. Int. Allg. Z. Ent., 8:157-161.
Banaszak J. (1973a)- Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., B, 26:33-78.
Banaszak J. (1973b)- Pszczołowate (Apoidea) Wolińskiego Parku Narodowego. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., B, 26:79-88.
Banaszak J. (1976)- Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. I. Pol. Pismo Entomol, 46:251-256.
Banaszak J., Plewka T. (1981)- Apoidea (Hymenoptera) Kampinoskiego Parku Narodowego. Fragm. Faun., 25:435-452.
Beláková A. (1970)- Príspevok k poznaniu niektorých druhov samotárskych včiel rodov Andrena (Fabricius) a Halictus (Latreílle) a ich žívných rastlín na Slovensku. Entomol. Probl., 8:154-169.
Beláková A. (1971)- Včely (Apoidea) z niektorých významných oblasti Slovenska. Entomol. Probl., 10:141-191.
Beláková A., Dorn M. (1968)- Príspevok k poznaniu opelovačov rodu Andrena (Fabricius) v prírodnej rezervácií Jurský Šúr a Chotín. Ochrana Fauny, 2(3):7-13.
Blüthgen P. (1919)- Die Bienenfauna Pommerns. Stettiner Ent. Ztg., 80:65-131.
Bramson K.Z. (1879)- Die Hymenoptera Mellifera der Umgegend von Jetaterinoslaw. Bull. Soc. Nat. Mosc., 54 (2):253-306.
Cierzniak T., Ratyńska K. (1997)- Wstępne wyniki badań nad zanczeniem przytorzy dla fauny pszczół (Apoidea) Zesz. Nauk.. WSP, Stud. Przyr. 13:63-88.Dittrich R. (1903) – Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z. Entom., 28:21-54.
strona 147Dittrich R. (1903)- Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z. Entom., 28:21-54.
Domagała-Lipińska A.(1961)- Rozmieszczenie Hymenoptera – Aculeata w środowiskach miododajnych w Dziekanowie Leśnym k. W-wy. Ekol. Pol., A, t. 9:525-540.
Ducke A. (1898)- Die Bienenfauna Österreich.-Schlesiens. Entom. Nachr. Berlin, 24:129-146.
Dylewska M. (1966)- The Apoidea of the Babia Góra Mountain. Acta Zool. Cracov., 11(5):111-175.
Dylewska M. (1987)- Die Gattung Andrena Fabricius (Andrenidae, Apoidea) in Nord- und Mitteleuropa. Acta Zool. Cracov., 30 (12):359-708.
Dylewska M. (1988)- Apoidea of the Ojców National Park. Part I. Colletidae, Halictidae, Andrenidae, Melittidae, Megachilidae, Anthophoridae. Acta Biol. Cracov., Zool. 30:19-72.
Dylewska M. (1993)- Apoidea (except Apidae) on the northern slopes of the Hohe Tauern Mts. Acta Zool. Cracov., 35(3):509-564.
Dylewska M., Noskiewicz (1963)- Apoidea of the Pieniny National Park. Part 2. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Apidae (Nomada Scop.). Acta Zool. Cracov., 8:477-532.
Dylewska M., Zabłocki J. (1972)- Nowe i mało znane Apoidea (Hymenoptera) z obszaru Polski. Acta Zool. Cracov., 17(18):405-414.
Friese H. (1926)- Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insekten Mitteleuropas, insbesondere Deutschlands. Stuttgart.
Gałuszkowa I. (1965)- Pszczołowate (Apidae) zebrane na rzepaku ozimym na Niżu i Wyżu Dolnego Śląska. Pol. Pismo Entomol., 14(3-4):146-155.
Hedicke H. (1922)- Die Hymenopterenfauna des Gr.- Machnower Weinbergs bei Mitterwalde (Mark.). Deut. Entomol. Z. Berlin, 3.
Hedicke H. (1930)- Hautflügler, Hymenoptera. Die Tierwelt Mitteleuropas, 5(2):1-246.
Knuth P. (1898)- Handbuch der blütenbesuchenden Insecten, Leipzig,, 1:280-339.
Kocourek M. (1966)- Prodromus Insectorum Bohemoslovakiae. IX. Apoidea, Andrena. Ac. Faun. Entomol. Mus. Nat., Pragae, 12 suppl.:1-122.
Kosior A. i Fijał J. (1992)- Analiza faunistyczno-ekologiczna owadów pszczołowatych Apoidea województwa zamojskiego. Stud. Ośr. Dokum. Fizjogr., 20:13-53.
Łoziński P. (1920)- Błonkówki pszczołowate okolic Krakowa. Spraw. Kom. Fizjogr., 53:125-137.
Miczulski B. (1967)- Błonkówki (Hymenoptera) w biocenozie upraw rzepaku. Cz. IV. Żądłówki (Aculeata). Pol. Pismo Entomol., 37:487-506.
Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M. (1995)- Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Kraków
strona 148Müller H. (1873)- Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider. Leipzig.
Niewkrita O.H. (1957)- K izuczeniju nasiekomych opylitielej czereszni i wiszni na Ukrainie. Z b. prac. Zool. Muzeju A.N. URSR, 28:49-61 (według Ref. żurn. biol. 1958, ref. 73586).
Noskiewicz J. (1922)- Pszczołowate okolic Lwowa. Spraw. Kom. Fizj. 55-56:157-179.
Osyčniuk A.W. (1960)- Swiazi pčelinych s bobowymi v stepi pravobereżja Ukrainy. Entomoł. Obozr., 39 (2):384-394.
Pawlikowski T. (1978)- Związki pokarmowe pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) występujących na uprawach rzepaku ozimego – Brassica napus L. z innymi roślinami zielnymi w okolicy Torunia. Pol. Pismo Entomol., 48: 267-277.
Popov V.V. (1948)- Apidae – pčelinyje (w Opredelitel nasekomych ewropejskoj časti SSSR. Moskwa-Leningrad.
Popov V.V. (1967)- Pčelinyje (Hymenoptera, Apoidea) Sredniej Azii i ich raspredelenije po cvetkovym rastenijam. Tr. ZIN AN SSSR, 38:11-329.
Ruszkowski A., Gosek J. (1999)- Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze pszczolinek (Andrena Fabricius) z podrodzajów Poecilandrena Hedicke, Margandrena Warncke i Carandrena Hedicke. Pszczeln. Zesz. Nauk., 43(1):351-360.
Ruszkowski A., Gosek J. (2000)- Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze pszczolinek z grupy enslinella (podrodzaj Micrandrena Ashm. partim, Hymenoptera, Andrenidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 44:
Ruszkowski A., Ruszkowski J. (1998)- Słownik polskich nazw owadów. Część I. Puławy.
Stoeckhert F.K. (1933)- Die Bienen Frankens (Hym., Apid.). Deut. Entomol. Z., 1932.
Szafer W. (1927)- Życie kwiatów (Zarys biologii kwiatów). Lwów.
Torka V. (1912)- Die Bienen der Provinz Posen. Z. Naturwiss. Abt. Posen, 20:97-181.
Torka V. (1927)- Zur Bienenfauna Oberschlesiens. Inter. Entom. Zeit. Guben, 20: 125-130.
Torka V. (1932)- Nachträge zu meiner Veröffentlichung über „Die Bienen der Provinz Posen”. Deut. Wiss. Z. f. Polen.
Warncke K. (1981)-Die Biennen des Klagefurter Beckens (Hymenoptera, Apidae) Carinthia II, 171(91):275-348.
Westrich P. (1989)- Die Wildbienen Baden-Württenbergs. Spezieller Teil. Stuttgart.
Wójtowski F., Feliszek H. (1977)- Apidofauna zapylająca drzewa krzewy owocowe w pracowiczych ogródkach działkowych Poznania. Roczn. Ak. Rol. Pozn. 94:235-241.
strona 149FOOD PLANTS AND AN ECONOMIC IMPORTANCE OF ANDRENA SPECIES OF SUBGENUS PLASTANDRENA HEDICKE (ANDRENIDAE, HYMENOPTERA)
A. Ruszkowski, J. Gosek, M. Biliński, K. Kaczmarska
Summary
The lists of food plants for Andrena species of subgenus Plastandrena were compiled on the basis of own bee specimens collected during the years 1960-1995 and of the literature. The list for Andrena carbonaria Fabr. included 102 plant species, for A. tibialis (Kirby) – 66, for A. bimaculata (Kirby) – 40 and for A. pilipes (Fabr.) – 24 plant species.
These bee species should be accepted as the potential pollinators of Brassica napus (A. tibialis, A. carbonaria, A. bimaculata); of Malus and Ribes nigrum (A. tibialis); of Medicago, Melilotus and Fagopyrum (A. carbonaria); and probably also of many other cultivated plants.
A fundamental basis for these Andrena species are: Compositae, Cruciferae, Salicaceae and Rosaceae.
Keywords: solitary bees, Andrena, pollination, rape, orchard, food-plants.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 139: „Umblliferae” → Umbelliferae
- s. 140, tab. 1: „P. nemanniana” → P. neumanniana
- s. 140, tab. 1: „S.sap. 38″ → S.sp. 38
- s. 141, tab. 1: „Pallinurus” → Paliurus
- s. 142, tab. 1: „Viburnum lanthana” → Viburnum lantana
- s. 142, tab. 1: „Cypripedium calceolens” → Cypripedium calceolus
- s. 143: „Jabłońsaki” → Jabłoński
- s. 146, piśmiennictwo: „fligth” → flight
- s. 146, piśmiennictwo: „Latreílle” → Latreille
- s. 146, piśmiennictwo: „Jetaterinoslaw” → Jekaterinoslaw
- s. 146, piśmiennictwo: „zanczeniem” → znaczeniem
- s. 148, piśmiennictwo: „Biennen” → Bienen
- s. 148, piśmiennictwo: „Klagefurter” → Klagenfurter
- s. 148, piśmiennictwo: „Baden-Württenbergs” → Baden-Württembergs
- s. 148, piśmiennictwo: „drzewa krzewy” → drzewa i krzewy
- s. 148, piśmiennictwo: „pracowiczych” → pracowniczych
