WPŁYW POGODY NA KWITNIENIE I OBLOT PRZEZ OWADY ZAPYLAJĄCE PORZECZKI CZARNEJ (RIBES NIGRUM L.)

tekst: Zbigniew Kołtowski, Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, Nr 1, 1998 — Zbigniew Kołtowski, Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska

strona 253

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998

(RIBES NIGRUM L.)

Zbigniew Kołtowski, Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska*

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy *Akademia Rolnicza, Katedra Botaniki, ul. Akademicka 15, 20-950 Lublin

Streszczenie

W latach 1994-1996 w Puławach badano niektóre zjawiska biologii kwitnienia oraz oblot przez owady zapylające 8 odmian porzeczki czarnej. Stwierdzono, że zmienne warunki wiosennej pogody wywierają duży wpływ na procesy rozkwitania i pylenia kwiatów tej rośliny oraz na oblot jej przez owady zapylające, wśród których zwykle 80(90)% stanowią pszczoły miodne, a resztę pszczoły samotnice i trzmiele. Proces pylenia zachodzi na ogół przy pogodzie sprzyjającej lotom owadów pszczołowatych. Nektar wydziela się w kwiatach dość obficie i nie jest łatwo wypłukiwany przez deszcze, lecz pszczoły zbierają go niezbyt chętnie. Dlatego oblot krzewów przez te owady jest często słaby, niewystarczający nawet do jednokrotnego odwiedzenia wszystkich kwiatów. Radą na to może być zapewnianie odpowiedniej liczby rodzin pszczelich do zapylania kwitnących plantacji.

<u>Słowa kluczowe</u>: porzeczka czarna, kwitnienie, oblot przez owady.

WPROWADZENIE

Z badań różnych autorów (m.in. Zacharov 1958, Jabłoński 1966, Soczek 1971, Gwozdecki i Smolarz 1974, Popovič 1982, Szklanowska, Dąbska 1993, Zalasińska i Wiąckowski 1994) wynika, że do dobrego owocowania porzeczki czarnej konieczne jest zapylanie jej kwiatów przez owady. Kwitnienie tej rośliny wypada u nas na przełomie kwietnia – maja, kiedy warunki pogody są bardzo zmienne i wpływają silnie zarówno na przebieg procesów kwitnienia, jak też na oblot kwiatów przez owady zapylające.

Celem niniejszej pracy było bliższe poznanie przebiegu niektórych zjawisk biologii kwitnienia porzeczki czarnej oraz oblotu jej przez owady pszczołowate w zależności od przebiegu pogody w ciągu okresu kwitnienia.

strona 254

METODYKA

Badania prowadzono w latach 1994-1996 w Puławach, na plantacji doświadczalnej założonej w 1993 roku wiosną. Składała się ona z 8 odmian porzeczki czarnej: Ben Alder, Ben Lomond, Ben Nevis, Ben Tirran, Ceres, Ojebyn, Titania i Triton. Każda odmiana była reprezentowana przez 20 krzewów, rosnących po 5 sztuk na 4 losowo rozmieszczonych poletkach.

Obserwacje dotyczyły pory i długości okresu kwitnienia poszczególnych odmian, dynamiki rozkwitania i długości życia kwiatów, przebiegu ich pylenia i nektarowania, a ponadto obfitości kwitnienia krzewów i intensywności oblotu ich przez owady zapylające. Większość szczegółowych obserwacji wykonywano systematycznie przez cały okres kwitnienia.

W celu określenia tzw. sezonowej dynamiki rozkwitania kwiatów brano dla poszczególnej odmiany po 4 krzewy (jeden w każdym powtórzeniu) i przed kwitnieniem zaznaczano na nich po jednym średniej wielkości pędzie. Następnie codziennie wieczorem (przez cały okres kwitnienia) liczono na tych pędach świeżo rozkwitłe kwiaty obcinając im dla zaznaczenia szczyty ząbków korony. Aby określić tzw. dzienną dynamikę rozkwitania liczenie nowo rozkwitłych kwiatów wykonywano co godzinę, przez 3-4 doby podczas okresu pełni kwitnienia.

Przy określaniu długości życia kwiatów, pory ich pylenia i długości nektarowania zaznaczano kolorową włóczką świeżo rozkwitające kwiaty, a następnie obserwowano co się z nimi dzieje. Obserwacje te wykonywano kilkakrotnie w okresie kwitnienia krzewów. Obecność nektaru w kwiatach sprawdzano przy pomocy szklanych mikropipetek.

Oblot krzewów przez owady zapylające kontrolowano codziennie, przez cały okres kwitnienia, w odstępach godzinnych. Za każdym razem liczono i notowano na poszczególnym poletku pracujące pszczoły miodne, trzmiele i pszczoły samotnice.

Liczbę kwiatów na krzewach ustalano podczas zbioru owoców. W tym celu w pierwszym roku liczono na każdym krzewie wszystkie jagody w gronach oraz szypułki po kwiatach, które nie wydały jagód. W dwu następnych latach tylko na części pędów poszczególnego krzewu ustalano liczbę kwiatów w powyższy sposób. Liczbę kwiatów na reszcie krzewu wyliczano z plonu owoców przyjmując taki sam stosunek kwiatów do owoców, jaki był w dokładnie określonej próbie z kilku pędów.

Aby można było prześledzić przebieg badanych zjawisk na tle ważniejszych czynników pogody ustawiano w sąsiedztwie plantacji termohigrograf i deszczomierz.

W pobliżu plantacji znajdowało się też kilka rodzin pszczelich, lecz z każdym rokiem – niestety – coraz mniejszej siły, gdyż silne rodziny były wywożone na pożytek w teren.

strona 255

Wyniki przedstawiono w pracy graficznie w formie wykresów oraz liczbowo w tabelach.

WYNIKI

Niektóre szczegóły biologii kwitnienia, nektarowania, pylenia i odwiedzania kwiatów porzeczki czarnej przez owady zapylające. Za moment rozkwitnięcia pąka przyjmowano czas, kiedy płatki korony rozchyliły się na tyle szeroko, że pszczoła miodna lub inny owad pszczołowaty mógł wsunąć języczek do wnętrza kwiatu. Zaobserwowano, że młody kwiat po około 2 dobach osiąga pełną wielkość, a korona jego w stanie świeżym (nie zwiędniętym) utrzymuje się długo, przez 7(10) dni. Sekrecja nektaru zaczyna się już w pąku, tuż przed rozchyleniem się korony i trwa przeważnie do trzeciego dnia życia kwiatu. Nie pobierany przez owady nektar nagromadza się w kwiecie i utrzymuje przez kilka dni, przy czym zwykle od czwartego dnia zaczyna go stopniowo ubywać. Padające niezbyt ulewne deszcze nektaru nie wypłukują.

Pękanie pylników i wysypywanie się pyłku następuje przy suchej pogodzie już w kilka godzin po rozkwitnięciu kwiatu. Proces pylenia odbywa się w zasadzie tylko w dzień, a sprzyja temu niska wilgotność powietrza i wyższa temperatura.

Owady zapylające interesują się zarówno młodymi kwiatami porzeczki czarnej, jak też średnimi wiekiem oraz starszymi. W ciągu 1 minuty pszczoła miodna odwiedzała średnio 5,0 ±1,27 kwiatów, trzmiel 14,3 ±3,55, a pszczoła samotnica 4,3 ±1,95. Dzikie pszczołowate zbierały z kwiatów pyłek i nektar, natomiast pszczoły miodne głównie nektar, zaś zbieraczki pyłku były wśród nich nieliczne. Ogólnie odnoszono wrażenie, że kwiaty porzeczki czarnej są mało atrakcyjne dla pszczół miodnych, gdyż przez wiele dni zawierały one nie pobrany nektar. Możliwe, że decydowała o tym w jakimś stopniu stosunkowo niska koncentracja zawartych w nim cukrów, ponieważ w kubeczkowatym kwiecie nie ulega on łatwo zagęszczaniu w ciągu dnia nawet przy ładnej pogodzie.

Dzienna dynamika rozkwitania kwiatów porzeczki czarnej i oblotu jej przez owady zapylające. Stwierdzono, że kwiaty porzeczki rozkwitają w zasadzie przez całą dobę, ale w ciągu dnia 2-3-krotnie intensywniej (ryc.1 – słupki). W godzinnych odcinkach czasu nocą rozkwitało 2-3% całodobowej porcji kwiatów, a w ciągu dnia 5-6(7)%.

Oblot krzewów przez owady zapylające przy sprzyjającej pogodzie zaczynał się około godziny 8 (czasu letniego), a kończył około godziny 19(20). Wszystkie 3 grupy owadów pszczołowatych, tj. pszczoły miodne, trzmiele i pszczoły samotnice, rozpoczynały pracę na porzeczce rano prawie równocześnie. Intensywny oblot krzewów przez pszczoły miodne wypadał w

strona 256

godzinach 10-17, przez pszczoły samotnice w godz. 10-15, a przez trzmiele w godz. 11-19. Szczyt zagęszczenia pszczół miodnych na kwiatach zaznaczał się około godz. 10, pszczół samotnic około godz. 15, a trzmieli około godz.19.

Ryc. 1 — wykres słupkowo-liniowy
Ryc. 1 — wykres słupkowo-liniowy

Ryc. 1. Dzienna dynamika rozkwitania porzeczki czarnej i oblotu jej przez owady zapylające: słupki oznaczają liczbę kwiatów rozkwitających w jednogodzinnych odcinkach czasu, wyrażoną w procentach w stosunku do wszystkich kwiatów rozkwitających na pędach doświadczalnych w ciągu całej doby; – linie oznaczają analogicznie liczbę obserwowanych na kwiatach pszczół miodnych, trzmieli i pszczół samotnic. Diurnal dynamics of black currant blooming and their foraging by pollinating insects: the bars designate the number of blooming flowers in one-hour intervals expressed in per cent to sum up the flowers blooming on experimental branches during the whole days; – lines designate by analogy, the number of honeybees, bumblebees and solitary bees observed on the flowers.

Przebieg rozkwitania kwiatów badanych odmian porzeczki czarnej w zależności od warunków pogody panujących w czasie kwitnienia. Wśród badanych odmian porzeczki można wydzielić 3 grupy różniące się porą kwitnienia: a) wcześnie kwitnące (Ceres), b) średnio wcześnie kwitnące (Ben Lomond, Triton, Ben Nevis, Ojebyn i Titania) oraz c) późno kwitnące (Ben Alder i Ben Tirran).

Na rycinie 2 przedstawiono sezonową dynamikę rozkwitania tych grup odmian. W warunkach ustalonej pogody normalnie obserwuje się od początku okresu kwitnienia stopniowy wzrost liczby rozkwitających w ciągu doby kwiatów na krzewie, a po osiągnięciu pewnego szczytu stopniowy jej spadek aż do zera. Regularność ta była co roku silnie modyfikowana przez panujące zmienne warunki pogody. Największy wpływ na proces rozkwitania kwiatów wywierała temperatura, której spadek wiązał się często z opadami. Wzrost temperatury wpływał zawsze na wzmożenie procesu rozkwitania kwiatów, a spadek na osłabienie. Przy sprzyjającej pogodzie dobowe porcje rozkwitających kwiatów w okresie pełni kwitnienia sięgały nawet 15(20)% ogólnej ich liczby na krzewie, zaś przy spadkach temperatury malały do kilku procent.

strona 257
Ryc. 2 — sześć paneli wykresów ułożonych w trzy pary (1994, 1995, 1996); w każdej parze panel górny przedstawia czynniki pogody, panel dolny — rozkwitanie kwiatów
Ryc. 2 — sześć paneli wykresów ułożonych w trzy pary (1994, 1995, 1996); w każdej parze panel górny przedstawia czynniki pogody, panel dolny — rozkwitanie kwiatów

Ryc. 2. Sezonowa dynamika rozkwitania kwiatów porzeczki czarnej na tle przebiegu niektórych czynników pogody: 1 – maksymalna temperatura powietrza w °C, 2 – minimalna wilgotność względna powietrza w %, 3 – opady deszczu w mm, 4, 5 i 6 – liczba kwiatów rozkwitających na krzewach w kolejnych dniach okresu kwitnienia wyrażona w procentach w stosunku do sumy kwiatów wytworzonych (4 – odmiany wczesne, 5 – średnio wczesne i 6 – późne). Seasonal dynamics of black currant blooming against the course of some weather factors: 1 – maximal temperature of the air in °C, 2 – minimal relative humidity of the air in %, 3 – rainfalls in mm, 4, 5 and 6 – number of flowers blooming on bushes in the following days of the blooming period expressed in per cent to whole number of produced flowers (4 – early, 5 – middling early and 6 – late cultivars).

strona 258

Warunki pogody wpływały silnie również na porę i długość okresu kwitnienia porzeczki. Coraz późniejsza pora kwitnienia kwiatów w kolejnych latach badań wiązała się z coraz późniejszym nastawaniem wiosny. Stąd różnice w zakwitaniu sięgały 2 tygodni. Natomiast długość okresu kwitnienia zależała od temperatury panującej w tym czasie. Przy niższej temperaturze w latach 1994 i 1995 (zbliżonej bardziej do przeciętnie panującej u nas wiosną) okres kwitnienia wszystkich badanych odmian trwał około 4 tygodni, a przy wyjątkowo wysokiej temperaturze w roku 1996 był on o połowę krótszy. Wyższa temperatura wpływała też na zmniejszenie różnic w porze kwitnienia między odmianami.

Oblot porzeczki czarnej przez owady zapylające w zależności od panujących warunków pogody w kolejnych dniach okresu kwitnienia. Na rycinie 3 słupki kropkowane przedstawiają procentowo (ogólnie dla porzeczki czarnej bez rozróżniania odmian) liczbę rozkwitających kwiatów w kolejnych dniach okresu kwitnienia, a linie krzywe (również procentowo) liczbę roboczogodzin trzech grup owadów zapylających, tj. pszczół miodnych, trzmieli i pszczół samotnic. Można tu ogólnie zauważyć, że intensywność oblotu plantacji przez owady zapylające pokrywa się z intensywnością rozkwitania kwiatów, ale podlega silniej modyfikacji przez panujące warunki pogody. Jest to zrozumiałe, ponieważ spadek temperatury maksymalnej oraz opady deszczu w znacznie mniejszym stopniu hamują rozkwitanie kwiatów niż lot owadów, który może wynosić nawet zero.

Przedłużanie się oblotu plantacji przez owady zapylające parę dni po zakończeniu okresu rozkwitania kwiatów wiązało się z obecnością nektaru w długo żyjących kwiatach porzeczki czarnej. Zwłaszcza w ostatnim roku (1996) uwidoczniło to się wyraźnie, ponieważ oblot był w ogóle bardzo słaby, który nie zapewniał dobrego i szybkiego wykorzystywania nektaru.

W ciągu okresu kwitnienia zachodziła pewna zmiana proporcji intensywności oblotu plantacji przez poszczególne grupy owadów zapylających. Mianowicie trzmiele najliczniej występowały zawsze na początku okresu kwitnienia, później zaś było ich na ogół coraz mniej, z wyjątkiem pewnego wzrostu liczebności podczas pełni kwitnienia w dniach cieplejszych przychodzących po chłodach. Krzywe charakteryzujące przebieg oblotu porzeczki przez pszczoły miodne i pszczoły samotnice wykazują szczyty w dniach o wyższej temperaturze, które następują po dniach chłodnych i deszczowych, co jest zrozumiałe.

Intensywność oblotu porzeczki czarnej przez owady zapylające. Udział pszczół miodnych pracujących na kwiatach porzeczki stanowił średnio około 79(74-82)% ogólnej liczebności owadów zapylających, pszczół samotnic około 16(12-20)%, a trzmieli 5(4-6)% – tab.1.

strona 259
Ryc. 3 — sześć paneli wykresów ułożonych w trzy pary (1994, 1995, 1996); w każdej parze panel górny przedstawia czynniki pogody, panel dolny — rozkwitanie kwiatów i oblot owadów
Ryc. 3 — sześć paneli wykresów ułożonych w trzy pary (1994, 1995, 1996); w każdej parze panel górny przedstawia czynniki pogody, panel dolny — rozkwitanie kwiatów i oblot owadów

Ryc. 3. Sezonowa dynamika oblotu porzeczki czarnej przez owady zapylające na tle przebiegu niektórych czynników pogody: 1 – maksymalna temperatura powietrza w °C, 2 – minimalna wilgotność względna powietrza w %, 3 – opady deszczu w mm, 4 – liczba rozkwitających kwiatów na plantacji w kolejnych dniach okresu kwitnienia wyrażona w procentach w stosunku do sumy kwiatów wytworzonych, 5 – liczba pszczół miodnych, 6 – liczba trzmieli, 7 – liczba pszczół samotnic – obserwowanych na krzewach doświadczalnych w kolejnych dniach okresu kwitnienia wyrażona w procentach analogicznie jak liczba kwiatów. Seasonal dynamics of foraging black currant by pollinating insects against the course of some weather factors: 1 – maximal temperature of the air in °C, 2 – minimal relative humidity of the air in %, 3 – rainfalls in mm, 4 – number of flowers blooming on plantation in following days of the blooming period expressed in per cent to whole number of produced flowers, 5 – number of honeybees, 6 – number of bumblebees, 7 – number of solitary bees – observed on experimental bushes in the following days of the blooming period expressed in per cent by analogy to the number of flowers.

strona 260

Tabela 1 Skład owadów pszczołowatych oblatujących porzeczkę czarną w Puławach w latach 1994-1996. Composition of bees foraging black currant in years 1994-1996 in Puławy.

Grupa owadów
Group of insects
Lata badań – Year of investigations
1994
Lata badań – Year of investigations
1995
Lata badań – Year of investigations
1996
Średnio
Average
Pszczoły miodne
Honeybee
76,8% 82,0% 73,5% 78,4%
Trzmiele
Bumblebees
3,5% 5,7% 6,4% 5,4%
Pszczoły samotnice
Solitary bees
19,7% 12,3% 20,1% 16,2%
Razem
Together
100,0% 100,0% 100,0% 100,0%

Z pszczół samotnic występowały głównie pszczolinki (Andrena), przy zdecydowanej dominacji pszczolinki porzeczkowej (Andrena fulva). Wśród trzmieli dominował trzmiel ziemny (Bombus terrestris) i gajowy (B. lucorum), a następnie w coraz mniejszej liczebności występowały: trzmiel kamiennik (B. lapidarius), trzmiel rudy (B. pascuorum), trzmiel rudonogi (B. ruderarius) i bardzo nielicznie także trzmiel drzewny (B. hypnorum) oraz trzmiel rudoszary (B. sylvarum).

Dzięki obserwacjom wykonywanym co godzinę przez cały okres kwitnienia oraz dzięki określeniu liczby kwiatów na krzewach, można stosunkowo miarodajnie ocenić intensywność oblotu poszczególnych odmian liczbą roboczogodzin owadzich przypadających na 1000 kwiatów. Okazało się, że kwiaty odmiany Ojebyn były istotnie lepiej odwiedzane przez owady pszczołowate niż kwiaty odmiany Ben Alder (tab.2). Pozostałe odmiany plasowały się pod tym względem na miejscu pośrednim, nie różniąc się między sobą istotnie.

Coraz słabszy oblot kwitnących krzewów w kolejnych latach badań (2,82 rbg, 0,87 rbg i 0,35 rbg na 1000 kwiatów) wiązał się prawdopodobnie głównie z wywózką miejscowej pasieki w latach 1995 i 1996 na pożytki w teren. Dodatkowo, opóźniona wiosna w roku 1996 spowodowała jednoczesne kwitnienie wielu roślin, które mogły odciągać pszczoły od porzeczki czarnej.

Znając liczbę roboczogodzin owadów zapylających na 1000 kwiatów oraz szybkość pracy tych owadów, można w przybliżeniu określić liczbę odwiedzeń jednego kwiatu. Przy udziale pszczoły miodnej średnio około 80%, trzmieli około 5% i pszczół samotnic 15% oraz szybkości pracy tych owadów odpowiednio około 5, 14 i 4 kwiatów na minutę, sumaryczna liczba odwiedzeń na jedną godzinę wynosiła 318 (bo 48 min. x 5 kwiatów + 3min. x 14 kwiatów + 9min. x 4 kwiaty = 318). Zatem w roku 1994, kiedy na 1000

strona 261

kwiatów przypadało 2,82 roboczogodziny, czyli 897 odwiedzeń (2,82 x 318 = 897), jednokrotne odwiedzenie przez owada zapylającego miało zapewnione około 90% kwiatów. Natomiast oblot stwierdzony w roku 1995 mógł zapewnić jednokrotne odwiedzenie blisko 30% kwiatów, a w roku 1996 tylko około 12%.

Tabela 2 Liczba roboczogodzin owadzich przypadająca na 1000 kwiatów różnych odmian porzeczki czarnej według obserwacji wykonanych w Puławach w latach 1994-1996. The number of work-hours of bees per 1000 flowers of different black currant cultivars according to the observation done in Puławy in 1994-1996.

Odmiana
Cultivar
Lata badań – Year of investigations
1994
Lata badań – Year of investigations
1995
Lata badań – Year of investigations
1996
Średnio
Average
Ben Alder 2,04 0,79 0,25 1,03 a
Ben Lomond 2,59 0,63 0,21 1,14 ab
Ben Nevis 3,09 0,76 0,44 1,43 ab
Ben Tirran 2,62 1,12 0,27 1,34 ab
Ceres 2,83 0,64 0,36 1,28 ab
Ojebyn 3,73 1,19 0,42 1,78 b
Titania 2,16 0,96 0,38 1,17 ab
Triton 3,53 0,87 0,49 1,63 ab
Średnio – Average 2,82 c 0,87 b 0,35 a 1,35

Tabela 3 Średnie szczytowe (w pogodnych dniach okresu pełni kwitnienia) zagęszczenie owadów zapylających na 1 ha plantacji porzeczki czarnej w Puławach w latach 1994-1996. The average top density of pollinating insects for 1 hectare of black current plantation measured during fine days of full blooming period in Puławy in 1994-1996.

Grupa owadów
Group of insects
Lata badań – Year of investigations
1994
Lata badań – Year of investigations
1995
Lata badań – Year of investigations
1996
Średnio
Average
Pszczoły miodne
Honeybee
587 1884 599 1023
Trzmiele
Bumblebees
8 28 19 18
Pszczoły samotnice
Solitary bees
97 125 125 116
Razem
Together
692 2037 743 1157

Zagęszczenie pszczół miodnych na jednostce powierzchni kwitnącej uprawy, jakie obserwuje się w szczytowych godzinach oblotu podczas

strona 262

pogodnych dni okresu pełni kwitnienia roślin, pozwala zorientować się o wielkości zapotrzebowania pszczół do zapylania. W omawianych badaniach największe zagęszczenie tych owadów stwierdzono w roku 1995, wynoszące blisko 2 tys. na 1 ha (tab.3). Po intensywności oblotu kwiatów w roku 1994 można jednak sądzić, że zagęszczenie to mogłoby być 3 razy większe i wynosić około 6 tys. zbieraczek na 1 ha.

DYSKUSJA

Większość przedstawionych w tej pracy danych nie ma odpowiedników w literaturze, nie można więc skonfrontować ich z wynikami badań innych autorów. Ogólnie biorąc, porzeczka czarna należy do grupy roślin o kwiatach rozkwitających całą dobę ze zwiększonym nasileniem w ciągu dnia i żyjących bardzo długo (do 10 dni). Na zmieniające się warunki pogody w okresie kwitnienia reaguje ona podobnie jak inne rośliny (Jabłoński, Szklanowska 1997), tj. wzmożeniem procesów rozkwitania i pylenia przy wzroście temperatury, a zwolnieniem przy jej spadku.

Ponadto zgodnie z tym co stwierdzili inni autorzy krajowi (Wieniarska, Lipecki 1965, Jabłoński 1966, Soczek 1971, Szklanowska, Dąbska 1993, Zalasińska, Wiąckowski 1994) i zagraniczni (Zacharov 1958, Petkov 1969, Clinch i Eaulke 1976, Popovič 1982, Hofman 1995) okazało się, że owadami najliczniej odwiedzającymi kwiaty porzeczki czarnej były pszczoły miodne, które stanowiły około 80% osobników wszystkich gatunków zapylających. Interesujące może być to, że wśród dzikich pszczołowatych było 3 razy więcej pszczół samotnic niż trzmieli.

Stwierdzone szczytowe zagęszczenie pszczół miodnych na kwiatach, sięgające 2 tys. jednocześnie pracujących zbieraczek na 1 ha plantacji i mogące przekraczać nawet trzykrotnie tę liczbę, pozwala (zgodnie z literaturą – m.in. Bornus i inni 1976) sądzić, że będąc w pełni owocowania jednohektarowa plantacja porzeczki czarnej może zapewnić zatrudnienie zbieraczkom z 2-3 rodzin pszczelich średniej siły. Taką liczbę rodzin pszczelich poleca się do dobrego zapylenia 1 ha plantacji porzeczki czarnej, a ze względu na możliwość rozlatywania się zbieraczek na inne rośliny nawet dwukrotnie większą.

WNIOSKI

Zmienne warunki wiosennej pogody wywierają duży wpływ na procesy rozkwitania i pylenia kwiatów porzeczki czarnej oraz na oblot ich przez owady zapylające. Samo jednak zjawisko pylenia zachodzi przeważnie

strona 263

dopiero w warunkach sprzyjających lotom owadów pszczołowatych, a okres niekorzystnej pogody kwiaty potrafią w dużym stopniu niejako przeczekiwać. Nektar natomiast nie ulega łatwemu wypłukiwaniu przez deszcze, dzięki czemu kwiaty mogą być atrakcyjne dla interesujących się nimi owadów przez kilka dni. Kwiaty porzeczki czarnej są chętnie odwiedzane przez pszczoły samotnice i przez trzmiele zbierające nektar i pyłek, lecz owadów tych jest obecnie za mało do dobrego zapylania zwłaszcza większych plantacji.

Pszczoły miodne niezbyt chętnie lecą na kwiaty porzeczki czarnej prawdopodobnie dlatego, że pyłku dostarczają one bardzo mało, a wydzielany dość obficie nektar charakteryzuje się stosunkowo niską koncentracją cukrów. Liczebnie pszczoły miodne zawsze dominują na kwitnących krzewach porzeczki czarnej, stanowiąc 80(90)% liczebności wszystkich zapylaczy nawet wtedy, gdy występują duże ich braki w stosunku do potrzeb. Aby plantacje porzeczki czarnej mogły być dobrze zapylane, co jest warunkiem niezbędnym dobrego ich owocowania, należy zapewniać zawsze obsadę minimum 2-3 rodzin pszczelich na 1 ha, a ze względu na duże możliwości rozlatywania się pszczół po okolicy – nawet obsadę dwukrotnie większą.

LITERATURA

Bornus L., Jabłoński B., Król S. (1976)- Próba określenia optymalnej ilości pszczół do dobrego zapylenia sadu jabłoniowego. Część I. Pszczeln. Zesz. Nauk., 20:1-20.

Clinch P.G., Eaulke J. (1976)- Observations on the role of the honey bees in the pollination of black currants v. „Magnus”. New Zeland J. of Experimental Apiculture, 4(4):399-402.

Gwozdecki J., Smolarz K. (1974)- Stopień samopylności i samopłodności 5 odmian porzeczki czarnej. Prace Inst. Sad., 18:49-59.

Hofman S. (1995)- Effect of bee pollination on yield components of red and black currant. Erwerbsobstbau, 37(3):82-84.

Jabłoński M. (1966)- Wpływ owadów zapylających na plonowanie porzeczki czarnej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10:95-99.

Jabłoński B., Szklanowska K. (1997)- Wpływ niektórych czynników pogody na kwitnienie, nektarowanie, pylenie i oblot przez owady zapylające entomofilnych roślin uprawnych. I Ogólnop. Konf. Nauk. – Biologia kwitnienia, nektarowania i zapylania roślin. Lublin 13-14 listopada 1997:53-58.

Petkov V. (1969)- Proućvane medonosnite kaćestva na niakoj rastienija. Zivotnovodni nauki, 6(7): 69-85.

Popovič J. (1982)- Opelovane kvetov drobneho ovocia včelou medonosnou (Apis mallifera L.) Polnohospodarstvo, 28(9):802-809.

Soczek Z. (1971)- Wpływ zapylania przez owady kwiatów 7 odmian porzeczki czarnej na wysokość plonów. Prace. Inst. Sad., 15:161-167.

strona 264

Szklanowska K., Dąbska B. (1993)- The influence of pollinating on fruit setting of three black currant cultivars (Ribes nigrum L.). Acta Horticult. Sixth International Symp. on Rubus and Ribes. Skierniewice, Poland, Nr 352:222-229.

Wieniarska J., Lipecki J. (1965)- Wstępne obserwacje nad zapylaniem i owocowaniem czarnych porzeczek. Ogrodnictwo, 2:6-9.

Zacharov G.A. (1958)- Pčely v opylenii černoj smorodiny i kryżovnika. Pčelovodstvo, 5:29-33.

Zalasińska A., Wiąckowski St.K. (1994)- Wpływ pszczół na plonowanie porzeczki czarnej (Ribes nigrum L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 38:119-129.

THE INFLENCE OF WEATHER CONDITION ON FLOWERING OF BLACK CURRANT (RIBES NIGRUM L.) AND IT’S FORAGING BY POLLINATING INSECTS

Zbigniew Kołtowski, Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska

Summary

Some factors of blooming biology and foraging by pollinating insects of eight black currant cultivars: Ben Alder, Ben Lomond, Ben Nevis, Ben Tirran, Ceres, Ojebyn, Titania and Triton were investigated in 1994 -1996 in Puławy. It was stated, that changeable weather conditions have an effect on blooming and pollen production of black currant flowers and their foraging by pollinating insects. The pollening of flowers takes place mostly during conditions favorable to flying of bees, and they can wait to the end of the bad weather period. The nectar is not rinsed from the flowers by rainfalls, and flowers are still attractive to bees by several days. The black currant flowers are quite good foraged by solitary bees and bumblebees, which collect nectar and pollen from them. Recently there are too few these insects to render more efficient pollination of flowers especially on big plantations. Honey bees are not very interested in black currant flowers, probably because they supply small quantity of pollen, and nectar secreted abundantly has comparatively low concentration of sugars. The honey bees are dominant insects on blooming black currant bushes, and they reach 80(90)% of whole number of pollinators, even in that case when the big shortage of them appears in relation to the requirements. For good pollination of black currant plantation, what is the imperative condition for their good yielding, in every case we need to ensure at least 2-3 honey bee colonies per 1 hectare, and even twice as big, because there are the big possibilities of bees dispersion in surrounding.

<u>Keywords</u>: black currant, flowering, foraging by bees.

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 256, ryc. 1: „Horus” → Hours
  • s. 261, tab. 3: „black current plantation” → black currant plantation
  • s. 263, literatura: „New Zeland” → New Zealand
  • s. 263, literatura: „Apis mallifera” → Apis mellifera
  • s. 264, tytuł angielski: „INFLENCE” → INFLUENCE

Podobne wpisy