BADANIA NAD POZIOMEM GLUKOZY I LIPIDÓW CAŁKOWITYCH W HEMOLIMFIE ZIMUJĄCYCH PSZCZÓŁ
tekst: Barbara Tomaszewska, Anna Czernichowska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XX, 1976 — Barbara Tomaszewska, Anna Czernichowska
strona 203PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XX 1976
Barbara Tomaszewska, Anna Czernichowska
Instytut Chorób Zakaźnych i Inwazyjnych AR we Wrocławiu
WSTĘP
W dostępnym nam piśmiennictwie znajdują się bardzo skąpe i niekompletne dane na temat poziomu cukrów w hemolimfie pszczoły. Według Wiggleswortha (1966) w hemolimfie pszczół głównym cukrem jest glukoza. Z monosacharydów stwierdzono występowanie obok glukozy także znacznych ilości fruktozy, a z dwucukrów występuje trehaloza. Alumot i wsp. (1969) wykazali w hemolifmie pszczół obecność glukozy, fruktozy, trehalozy i jednego niezidentyfikowanego cukru. Schönfeld (1955) podaje, że średni poziom cukru w hemolimfie pszczoły wynosi około 2%, z wahaniami od 0 do 4%. Wyatt (1961) porównując poziomy cukru u poszczególnych gatunków owadów stwierdza, że w hemolimfie pszczoły miodnej poziom wolnych cukrów wynosi od 1—4%. Wartości te zostały ustalone metodami fermentacji i metodą chromatografii. Późniejsze badania wykazały, że wśród cukrów 20—40% stanowi fruktoza, a pozostały procent glukoza. Czarnowsky (1954) ustalił metodą chromatografii bibułowej, że u dorosłych pszczół w hemolimfie ogólny poziom cukru wynosi 2000—2300 mg%, w tym znajduje się około 800—2300 mg% fruktozy. Autor ten nie podaje jednak, w jakim wieku były pszczoły użyte do badań, ani w jakiej porze roku dokonano oznaczeń. Według Florkin i Jeniaux (1964) poziom glukozy w hemolimfie dorosłych pszczół waha się od 600—3200 mg%, fruktozy od 200—1600 mg%, a trehalozy od 600 do 1200 mg%. Niestety starsze źródła nie podają, jakimi metodami wykonano oznaczenia, a często wartości poziomów cukru podawane są sumarycznie w odniesieniu do glukozy, fruktozy i trehalozy.
strona 204
Według danych z dostępnego piśmiennictwa, w hemolimfie pszczół znajdują się znikome ilości lipidów (Demianowicz i Kirkor 1971). Zawartość tłuszczu w hemolimfie pszczół zależy według Taranova (1965) od pokarmu, a w hemolimfie larw pszczelich stwierdza się od 0,37—0,58% lipidopodobnych substancji.
Celem niniejszej pracy było oznaczenie poziomu glukozy i lipidów całkowitych w hemolimfie pszczół zimujących. Oznaczeń dokonano w okresie od września 1974 do marca roku następnego.
MATERIAŁ I METODA
Badania przeprowadzono na pszczołach robotnicach rasy miejscowej w 1974—1975. Pszczoły użyte do badań pochodziły z własnej pasieki zakładowej, umiejscowionej na peryferiach Wrocławia, z pni średniej siły, wolnych od schorzeń. Z początkiem września, kiedy rozpoczynano obserwacje, dwie rodziny przeznaczone do badań obsiadały kolejno, jedna 7, druga 8 ramek w ulach warszawskich poszerzanych. Pszczoły pobierano zawsze ze skrajnej ramki; między pobraniem pszczół z ula a wykonaniem oznaczeń upływał czas przeciętnie dwóch godzin.
Hemolimfę do badań pobierano od pszczół znajdujących się w narkozie chloroformowej. Przy pobieraniu hemolimfy posłużono się metodą stosowaną w badaniach bakteriologicznych, mianowicie pobierano hemolimfę, nakłuwając tułów owada pipetą pasteurowską u nasady skrzydeł (Wille i Pinter 1961).
Do oznaczenia poziomu glukozy w hemolimfie zastosowano metodę orto-toluidynową Hultmana. Przy użyciu tej metody oznacza się bezpośrednio wolne cukry we krwi, praktycznie wyłącznie glukozę, ponieważ orto-toluidyna daje reakcję barwną wyłącznie z aldoheksozami — glukozą i galaktozą. Fruktoza nie reaguje z orto-toluidyną (Tomaszewski 1970).
Dla określenia poziomu lipidów całkowitych posłużono się metodą Swahna (Tomaszewski 1970).
Na wykonanie pięciu oznaczeń glukozy i pięciu oznaczeń lipidów całkowitych zużywano hemolimfę średnio od 100 osobników pszczelich. W ciągu miesiąca przeciętnie wykonywano 4 badania seryjne, dokonując od 2 do 5 oznaczeń w każdej serii. W sumie wykonano 79 oznaczeń poziomu glukozy i 132 oznaczeń lipidów całkowitych. Z określonej ilości oznaczeń w każdym miesiącu, zarówno dla glukozy jak i dla lipidów całkowitych, wyliczono średnie arytmetyczne i odchylenia standardowe.
strona 205WYNIKI I DYSKUSJA
Poziom glukozy, najwyższy w okresie września, spada stopniowo osiągając w marcu najniższe wartości (tab. 1).
Tabela 1 Poziom glukozy i lipidów całkowitych w hemolimfie pszczoły miodnej w mg%
| Miesiąc | Glukoza | Lipidy całkowite |
|---|---|---|
| Wrzesień | 545,50 | — |
| ±58,76 | ||
| Październik | 449,00 | — |
| ±117,76 | ||
| Listopad | 437,12 | 105,05 |
| ±101,10 | ±41,30 | |
| Grudzień | 370,80 | 100,30 |
| ±65,58 | ±40,71 | |
| Styczeń | 401,78 | 79,90 |
| ±101,26 | ±38,57 | |
| Luty | 471,75 | 57,33 |
| ±88,37 | ±25,26 | |
| Marzec | 340,21 | 62,04 |
| ±119,93 | ±22,17 |
Zróżnicowanie poziomów glukozy i lipidów, oznaczonych w poszczególnych miesiącach jest istotne (P = 0,95). Nieznaczne podwyższenie poziomu glukozy, obserwowane w okresie lutego, możnaby wiązać z niezwykle, jak na ten miesiąc, wysoką temperaturą powietrza i normalną, lotną działalnością pszczół. Dane dotyczące średnich temperatur powietrza dla miesięcy, w których dokonywano oznaczeń, w porównaniu ze średnią wieloletnią podano w tabeli 2.
Zimę 1974/75 należy uznać za niezwykle łagodną; pszczoły nie zawiązały kłębu zimowego i dokonywały oblotów w ciągu całej zimy. Najbardziej nietypowym zjawiskiem wydaje się oblot dokonany przez pszczoły 26 grudnia.
Tabela 2 Temperatura powietrza według Obserwatorium Agro-Hydrometeorologii AR Wrocław — Swojec
| Miesiąc | Średnia normalna 1951—1970 | Średnia w latach 1974 i 1975 |
|---|---|---|
| Wrzesień | 13,8 | 13,4 |
| Październik | 9,1 | 6,2 |
| Listopad | 4,2 | 4,2 |
| Grudzień | —0,1 | 0,4 |
| Styczeń | —2,1 | 4,1 |
| Luty | —2,2 | 0,0 |
| Marzec | 2,2 | 4,3 |
Również w przypadku lipidów obserwuje się wyraźny spadek ich poziomu w okresie od listopada do marca. Nieznaczny wzrost poziomu lipidów w marcu jest nieistotny.
Poziom lipidów w hemolimfie pszczół jest bardzo niski, ale zaobserwowany spadek ich poziomu w okresie zimowli należałoby chyba wiązać z wyczerpywaniem się rezerw organizmów pszczół, bez możliwości uzupełniania braków pokarmowych.
Jak wynika z dostępnego nam piśmiennictwa, badania nad poziomem cukrów w hemolimfie owadów są nieliczne, poza tym trudno jest porównywać wyniki badań dokonywanych na owadach należących nie tylko do różnych rzędów, rodzin, a nawet gatunków. Wyniki tych badań trudno jest także porównywać ze sobą ze względu na różną metodykę oznaczeń i różne stadia rozwojowe owadów, u których dokonano oznaczeń.
Pszczoła miodna jest nielicznym wyjątkiem wśród owadów, ponieważ jej hemolimfa zawiera bardzo duże ilości glukozy obok znacznych również ilości fruktozy i trehalozy.
U większości owadów głównym cukrem występującym w hemolimfie jest trehaloza, której poziom może być bardzo wysoki. Np. u larw Chalcophora mariana (Coleoptera) poziom trehalozy wynosi aż 5200 mg%. W hemolimfie gąsienic Galleria mellonella (Lepidoptera) poziom trehalozy wynosi 1700 mg%, ale glukozy tylko 21%. W hemolimfie larw Schistocerca gregaria (Orthoptera) stwierdza się do 1500 mg% trehalozy przy równoczesnym braku glukozy i fruktozy (Florkin i Jeniaux 1964).
W hemolimfie Bombyx mori (Lepidoptera) stwierdzono 0,6—0,7% trehalozy, co stanowi 90% wszystkich cukrów. Zawartość glukozy i innych cukrów prostych jest nieznaczna w porównaniu z trehalozą (Załuska 1963).
Według Maurizio (1965) skład i zawartość cukrów w hemolimfie zależy od ich zawartości w pokarmie. Potwierdzają ten wniosek wyniki własnych obserwacji, dokonanych orientacyjnie dla oznaczenia poziomu glukozy w hemolimfie pszczół, osypujących się z głodu. Średnia z 10 takich oznaczeń wynosiła zaledwie 75 mg.
Dane dotyczące poziomu lipidów w hemolimfie pszczół są istotnie bardzo skąpe, aczkolwiek w piśmiennictwie spotyka się sporo informacji o lipidach w hemolimfie innych owadów. Wyatt (1961) podaje, że w hemolimfie poczwarki Celerio euphorbiae (Lepidoptera) w zimie poziom całkowitych lipidów wynosi 1975 mg%, a po okresie zimowli 830 mg%. W hemolimfie Hydrophilus piecus (Coleoptera) poziom ten wynosi 920 mg%. U poczwarki Bombyx mori (Lepidoptera) poziom ten wynosi 10—27 mg% lipidów związanych z fosforem.
Wybór metody orto-toluidynowej do wykonania oznaczeń poziomu glukozy w hemolimfie pszczół wydaje się celowy z uwagi na jej wybiórczość, dokładność i prostotę wykonania. Te zalety zadecydowały właśnie o możliwościach zastosowania metody orto-toluidynowej w rutynowej diagnostyce
strona 207laboratoryjnej (Krygier 1963). Równie istotną sprawą przy zastosowaniu tej metody jest mała ilość materiału potrzebnego do badań. Do wykonania jednego oznaczenia zużywa się tylko 0,05 ml hemolimfy (także i surowicy krwi). Dzięki odbiałczaniu kwasem trójchlorooctowym unika się kłopotliwego odwirowywania hemolimfy w celu pozbawienia jej elementów morfotycznych.
Metoda Swahna do oznaczania poziomu lipidów całkowitych ma obecnie szerokie zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej. Może również mieć zastosowanie przy oznaczaniu poziomu lipidów całkowitych w hemolimfie owadów. Zaletą tej metody jest również mała ilość materiału wymagana do wykonania oznaczeń. Na jedno oznaczenie potrzeba tylko 0,02 ml hemolimfy.
WNIOSKI
- Poziom glukozy w hemolimfie pszczół robotnic waha się w zależności od okresu, w którym dokonano oznaczeń. U pszczół zimowych, najwyższy poziom glukozy (średnia miesięczna 545,5 mg%) stwierdza się we wrześniu, najniższy zaś poziom glukozy w marcu (średnia miesięczna 340,2 mg%).
- Średni poziom lipidów całkowitych w hemolimfie pszczół robotnic waha się od 104,0 mg% w listopadzie do 57,3 mg% w lutym.
LITERATURA
Alumot E., Lensky Y., Holstein P. (1969) — Sugars and trehalasa in the reproductive organs and hemolymph of the queen and drone honey bees (Apis mellifica L. var. ligustica Spin.). Compar. Biochem. and Physiol. 28 (3): 1419—1425.
Czarnowsky C. (1954) — Zur papierchromatographischen Blutzuckerbestimmung bei der Honigbiene. Naturwissenschaften 41 (24): 577.
Demianowicz A., Kirkor St. (1972) — Anatomia i fizjologia pszczoły. Hodowla pszczół. Warszawa PWRiL.
Florkin M., Jeniaux Ch. (1964) — Hemolymph: Composition. The psychology of insecta. New York—London.
Krygier B. (1963) — Szybka i dokładna metoda oznaczania poziomu glikozy we krwi i płynie mózgowo-rdzeniowym za pomocą o-toluidyny. Wiad. lek. 16 (15): 1133—1136.
Maurizio A. (1965) — Untersuchungen über das Zuckerbild der Hämolymph der Honigbiene (Apis mellifica L.). I Das Zuckerbild des Blutes Erwachsener Bienen. J. Insect. Physiol. 11 (6): 745—763.
Schönfeld A. (1955) — Anatomie, morfologie a fysiologie včely medonosné. Praha.
Taranov G. T. (1965) — Krovoobraščenije pčely. Pčelovodstvo. 44 (4): 30—32.
Tomaszewski L. (1970) — Mikrometody biochemiczne w laboratorium klinicznym. Warszawa PZWL.
strona 208Wigglesworth W. (1966) — Insect Physiology. London.
Wille M., Pinter L. (1961) — Rechearches sur les septicemies bacteriennes de l’abeille adulte en Suisse. Bull. de l’Office des Epizooties. 55: 1770—1772.
Wyatt G. R. (1961) — The Biochemistry of Insect Hemolymph. Animal Rev. Entomol. Paolo Alto Calif. 6: 75—102.
Załuska H. (1963) — Zagadnienie metabolizmu węglowodanów w okresach embriogenezy i wzrostu jedwabnika morwowego (B.m.L.). Postępy Biochemii. 9 (2): 283—289.
ИССЛЕДОВАНИЯ УРОВНЯ ГЛУКОЗЫ И ПОЛНЫХ ЛИПИДОВ В ГЕМОЛИМФЕ ЗИМУЮЩИХ ПЧЕЛ
Б. Томашевска, А. Черниховска
Резюме
Определение уровня глюкозы ведено в периоде от сентября одного года до марта следующего года. Определение уровня липидов — в периоде от ноября до марта. Содержание глюкозы в гемолимфе определяли по орто-толуидиновому методу Гультмана. Затем расчитали средние, составляющие поочередно для сентября 545,5 мг%, октября 449,0 мг%, ноября 437,12 мг%, декабря 370,8 мг%, января 401,7 мг%, февраля 471,75 мг%, марта 340,21 мг%. Вместе сделано 79 определений уровня глюкозы.
Определение уровня полных липидов сделано по методу Свана. В каждом месяце расчитано средние, составляющие поочередно для ноября 100,3 мг%, января 79,9 мг%, февраля 57,33%, марта 62,04 мг%. Вместе сделано 118 определений.
INVESTIGATION OF THE LEVEL OF GLUCOSE AND WHOLE LIPIDS IN THE HAEMOLYMPH OF WINTERING BEES
B. Tomaszewska, A. Czernichowska
Summary
Determinations of glucose in the hoemylomph of wintering bees were performed from September to March. The level of whole lipids was determined from November to March. The contents of glucose in the haemolymph of wintering bees was determined by orto-toluiden Hultman method. The average results were: in September 545,5 mg%, in October 449,0 mg%, in November 437,12 mg% in December 370,8 mg%, in January 401,7 mg%, in February 471,75 mg%, in March 340,21 mg%. Seventy nime analyses of the glucose level were performed.
Determinations of the whole lipids level were performed by Swahn method. During each month the average data were calculated which were the following: in November 105,05 mg%, in December 100,3 mg%, in January 75,9 mg%, in February 57,33 mg%, in March 62,04 mg%. The total number of analyses performed for lipids was 118.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 203: „hemolifmie” → hemolimfie
- s. 203, 206, 207: „Jeniaux” → Jeuniaux
- s. 206: „Hydrophilus piecus” → Hydrophilus piceus
- s. 207: „104,0 mg% w listopadzie” → 105,05 mg% w listopadzie
- s. 207, literatura: „trehalasa” → trehalase
- s. 207, literatura: „The psychology of insecta” → The Physiology of Insecta
- s. 207, literatura: „poziomu glikozy” → poziomu glukozy
- s. 207, literatura: „der Hämolymph der” → der Hämolymphe der
- s. 208, literatura: „Rechearches” → Recherches
- s. 208, literatura: „septicemies bacteriennes” → septicémies bactériennes
- s. 208, literatura: „Animal Rev. Entomol.” → Annual Rev. Entomol.
- s. 208, literatura: „Paolo Alto” → Palo Alto
- s. 208, streszczenie: „расчитали” → рассчитали
- s. 208, streszczenie: „расчитано” → рассчитано
- s. 208, streszczenie: „hoemylomph” → haemolymph
- s. 208, streszczenie: „orto-toluiden” → o-toluidine
- s. 208, streszczenie: „in January 75,9 mg%” → in January 79,9 mg%
- s. 208, streszczenie: „Seventy nime” → Seventy nine
