CZAS ZUŻYWANY PRZEZ RÓŻNE GATUNKI ZIEMNYCH PSZCZÓŁ SAMOTNIC (HYMENOPTERA, APOIDEA) NA BUDOWĘ I ZAOPATRZENIE GNIAZDA
tekst: Janina Gosek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIII, 1999 — Janina Gosek
strona 311PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIII 1999
Janina Gosek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W latach 1974-1976 prowadziłam w hodowli badania nad czasem zużywanym przez samice niektórych ziemnych pszczół samotnic na zebranie jednego ładunku pyłku i umieszczenie go w komórce, a także na budowę całego gniazda.
Przeprowadzono obserwacje dotyczące następujących gatunków pszczół: Melitta leporina (Panz.) i M. hispanica Friese, Rhophitoides canus (Ev.), Amegilla quadrifasciata (Vill.), Anthophora quadrimaculata (Panz.), Eucera longicornis (L.) i E. interrupta Baer, Tetralonia dentata Klug, Andrena ovatula Kirby i A. gelriae v.d. Vecht oraz Melitturga clavicornis (Latr.).
Zebrane obserwacje są nowe dla nauki i powinny być pomocne dla skutecznej ochrony i rozmnożenia tych gatunków, z których większość jest cennymi zapylaczami upraw.
Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, gniazdowanie, czas pracy, spójnica, kornutka, pszczolinka.
WPROWADZENIE I METODYKA
W latach 1974-1976 (głównie w ramach tematu polsko-amerykańskiego – Ruszkowski i in. 1974, 1975, 1976, 1979) przeprowadziłam szereg obserwacji nad czasem zużywanym przez samice różnych, gnieżdżących się w ziemi, pszczół samotnic na budowę komórki larwalnej i zaopatrzenie jej w pokarm oraz na budowę całego gniazda.
Obserwacjami objęte zostały następujące gatunki: spójnica lucernowa – Melitta leporina Panz. i wykowa – M. hispanica Friese (Melittidae); wigorczyk lucernowiec – Rhophitoides canus Ev. (Halictidae); porobnica przepaskowana – Amegilla quadrifasciata (Vill.) i ruda – Anthophora quadrimaculata Panz.), kornutka koniczynowa – Eucera longicornis (L.) i wykowa – E. interrupta Baer, rozrożka chabrowa – Tetralonia dentata Klug (Anthophoridae) oraz pszczolinka wierzbowo-lucernowa – Andrena ovatula Kirby i koniczynowa –
strona 312A. gelriae v.d. Vecht., a także trutnica lucernowa – Melitturga clavicornis (Latr.) (Andrenidae).
Wybór miejsc gniazdowania oraz struktura i wymiary gniazd i kokonów tych pszczół, a także ich długość życia, omówione zostały we wcześniejszych pracach (Ruszkowski i in. 1998ab, Gosek i in. 1999). Inni autorzy podejmowali wprawdzie badania nad sposobami gnieżdżenia się niektórych ziemnych pszczół samotnic, jak porobnica mularka – Anthophora plagiata (Ill.) (Wójtowski 1964), trutnica lucernowa – Melitturga clavicornis (Latr.) i spójnica lucernowa – Melitta leporina (Panz) (Tirgari 1965, 1968). Nie badali oni jednak czasu zużywanego na związane z tym czynności. Jedynie Banaszak (1993) pisze, że Anthophora plagiata na założenie jednej komórki larwalnej potrzebuje około 2 dni.
Metodykę obserwacji stosowałam taką samą jak w badaniach nad miesiarkami i murarkami (Gosek 1999).
Hodowle prowadzono w szklarence o ścianach z okien inspektowych, dachu z folii i podłodze betonowej, oraz w klatkach o konstrukcji drewnianej, obitych siatką plastykową o oczkach 1,5-2 mm, lub żelazną, ocynkowaną o oczkach 2mm x 2mm; również podłoga tych klatek była zabezpieczona siatką, a dach folią. Szklarenka miała powierzchnię 6m x 5m i wysokość 3 m, a klatki osiatkowane miały 2m x 2m x 2m, lub 2,7m x 2,7m x 2,7m.
Jako materiał gniazdowy stosowano skrzynki wypełnione lessem, gliną, piaskiem, madą, a najczęściej ziemią uprawną, lekką, zbliżoną do lessu. Skrzynki miały powierzchnię ziemi poziomą (wtedy były wkopane w ziemię w otworze osiatkowanej podłogi), skośną – w skrzynkach ustawionych na betonie lub półkach, a pionową – w skrzynkach na ławce albo półkach. Skośna i pionowa powierzchnia tworzyła jakgdyby sztuczne zbocza i urwiska. Skrzynki o poziomej powierzchni miały wymiary 34cm x 39cm (głębokość 32 cm), albo 10cm x 10cm (głębokość 30 cm), o powierzchni skośnej – 34cm x 33cm lub 40cm x 36cm (głębokość 31-60 cm), a o powierzchni pionowej – 25cm x 18cm (głębokość 22,5 cm) lub 42cm x 37cm (głębokość 32 cm). W większości skrzynek zapoczątkowano (nawiercono) w ziemi kanały gniazdowe o średnicy 4-10,5 mm, a głębokości 2-6 cm.
Pożytku pszczołom dostarczała lucerna, rosnąca w wiadrach lub skrzynkach, a w szklarence częściowo także bukiety innych kwitnących roślin (nostrzyk, gorczyca, koniczyna czerwona, nawłoć, facelia).
Pszczoły do hodowli łowiono na kwiatach na terenie Puław lub sąsiednich miejscowości. Nazwy polskie pszczół brano ze „Słownika polskich nazw owadów” (Ruszkowski, Ruszkowski 1998).
Badania te, poprzez lepsze poznanie biologii i ekologii tych pszczół, powinny stanowić pomoc w opracowywaniu i ulepszaniu metod ich chowu i ochrony, a tym samym w zwiększaniu ich liczebności w terenie. Prawie
strona 313wszystkie zaś badane gatunki pszczół należą do efektywnych zapylaczy lucerny, koniczyny czerwonej lub wyki.
WYNIKI
Samice wszystkich badanych tu gatunków ziemnych pszczół samotnic zbierają pyłek na szczoteczki, znajdujące się na tylnych nogach (u pszczolinek także na flocullus i propodeum). Zebrany ładunek pyłku zanoszą do gniazda wykopanego w ziemi i umieszczają w komórce larwalnej, ubijając i utwardzając jej ścianki oraz wygładzając je przy pomocy wosku. Pyłek polewają nektarem i na to „ciasto” składają jajo, a następnie otwór komórki lub cały korytarz zasypują ziemią.
Tabela 1 Przeciętny czas zbioru i umieszczenia w komórce jednego ładunku pyłku u ziemnych pszczół samotnic An average time of collecting of one pollen load and of placing it into the cell by ground-nesting solitary bees.
| Gatunek pszczoły i rok — Bee species and year | Zużywany czas (w minutach) – The needed time (in minutes): n^1 | Zużywany czas (w minutach) – The needed time (in minutes): na zebranie 1 ładunku pyłku^2 – for collecting of one pollen load^2 | Zużywany czas (w minutach) – The needed time (in minutes): na umieszczenie 1 ładunku w komórce^3 – for placing of the one load in a cell^3 | |
|---|---|---|---|---|
| Melitta leporina | 1974 | 7 | 31,0 (27-40) | 5,6 (3-15) |
| 1975 | 13 | 22,3 (12-39) | 9,2 (4-33) | |
| Ogółem – Total | 20 | 25,3 (12-40) | 8,8 (3-33) | |
| Rhophitoides canus | 1974 | 7 | 7,0 (5-8) | 2,0 (2) |
| 1976 | 14 | 8,8 (4-15) | 10,0 (4-23) | |
| Ogółem – Total | 21 | 8,2 (4-15) | 7,3 (2-23) | |
| Melitta hispanica | 1974 | 2 | 47,5 (35-60) | 12,5 (12-13) |
| Melitturga clavicornis | 1974 | 11 | 30,0 (15-50) | 5,0 (4-8) |
| Amegilla quadrifasciata | 1975 | 8 | 32,4 (20-59) | 5,0 (3-7) |
| Anthophora quadrimaculata | 1975 | 3 | 39,3 (27-55) | 8,3 (5-12) |
| Eucera longicornis | 1974 | 1 | 40,0 (40) | 9,0 (7-11) |
| Eucera interrupta | 1974 | 3 | 30,0 (13-34) | 5,0 (5-6) |
| Andrena ovatula + A. gelriae | 1974 | 3 | 58,0 (30-100) | 15,0 (10-23) |
Odnośniki – Notes: ^1 Liczba obserwacji – Number of observations ^2 Średni czas od wylotu z gniazda do powrotu z pyłkiem (w nawiasie: od – do) An average time since the flight out of the nest to the return with the pollen load (in parenthesis: from – to) ^3 Średni czas od powrotu do gniazda do wylotu z niego An average time from return to the nest till to flight out of this
Na zebranie jednego ładunku pyłku samica wigorczyka lucernowca zużywała średnio około 8 min., samica spójnicy lucernowej – około 25 min.,
strona 314kornutki wykowej i trutnicy lucernowej – 30 min., porobnicy paskowanej – 32 min., porobnicy rudej – 39 min., kornutki koniczynowej – 40 min., spójnicy wykowej – 47-48 min., a pszczolinek – 58 min.
Na umieszczenie w komórce zebranego obnóża potrzebowały samice (średnio) znacznie mniej czasu: trutnica lucernowa, porobnica paskowana i kornutka wykowa – zaledwie 5 min.; wigorczyk lucernowiec – około 7 min.; porobnica ruda, spójnica lucernowa i kornutka koniczynowa – 8-9 min.; spójnica wykowa – 12-13 min., a pszczolinki – 15 min. (tab. 1).
Łącznie więc zebranie ładunku pyłku i umieszczenie go w komórce zajmowało (przeciętnie) samicy: wigorczyka lucernowca – 15-16 min.; spójnicy lucernowej, trutnicy lucernowej i kornutki wykowej – 34-35 min.; porobnicy przepaskowanej – około 37 min.; porobnicy rudej i kornutki koniczynowej 48-49 min.; spójnicy wykowej – 60 min., a samicom pszczolinek – aż 73 min., czyli ponad godzinę (tab. 2).
Liczbę kwiatów, którą musiała samica odwiedzić, żeby zebrać jeden ładunek pyłku, udało mi się ustalić tylko u trutnicy lucernowej, która odwiedzała w tym celu 311 kwiatów. Na zaopatrzenie jednej komórki larwalnej zużywała ona 2-3 (średnio 2,5) ładunki pyłku, co zajmowało jej około 70 minut. Banaszak (1993) podaje, że porobnica mularka – Anthophora plagiata (Ill.) na założenie jednej komórki potrzebuje do 2 dni. Innych danych nie udało się tu uzyskać. Obserwacje nad budowaniem komórek u pszczół ziemnych są szczególnie trudne, dlatego zebrałam niewiele danych na ten temat.
Czas potrzebny samicy na zbudowanie i zaopatrzenie całego gniazda także był bardzo zróżnicowany, było to niewątpliwie związane z różną długością korytarza głównego w gnieździe oraz z różną liczbą i głębokością korytarzy bocznych i z liczbą zakładanych komórek. Czas ten (tab. 2) najkrótszy był u porobnic (4-5 dni), dłuższy u spójnic (10-13 dni), wigorczyka (14-15 dni), rozrożki chabrowej (16 dni), oraz u pszczolinek i kornutki wykowej (17-19 dni), a najdłuższy u kornutki koniczynowej i trutnicy (około 21 dni).
W porównaniu z miesiarkami i murarkami (Gosek 1999) u połowy gatunków pszczół, omawianych w tej pracy, dłuższy był czas zbierania jednego ładunku pyłku, jak również czas budowy całego gniazda. Mogło to być spowodowane tym, że miesiarki i murarki nie musiały kopać długich korytarzy i na szczoteczkę brzuszną mogły zebrać większy zwykle ładunek, niż inne pszczoły na obnóża.
strona 315Tabela 2 Średni czas zbioru jednego ładunku pyłku oraz budowy jednego gniazda An average time to collect one pollen load and to build one nest
| Gatunek pszczoły – Bee species | Zużywany czas – A needed time: w minutach – in minutes: na zebranie 1 ładunku pyłku^1 – for collecting of one pollen load^1 | Zużywany czas – A needed time: w minutach – in minutes: na zaopatrzenie 1 komórki – to furnish one cell | Zużywany czas – A needed time: w dniach – in days: na budowę 1 gniazda – to build one nest |
|---|---|---|---|
| Rhophitoides canus | 15,5 | – | 14,5 |
| Melitta leporina | 34,1 | – | 10,6 |
| Melitta hispanica | 60,0 | – | 12,5 |
| Melitturga clavicornis | 35,0 | 70,0 | 21,3 |
| Amegilla quadrifasciata | 37,4 | – | 4,1 |
| Eucera interrupta | 35,0 | – | 18,6 |
| Eucera longicornis | 49,0 | – | 21,3 |
| Anthophora quadrimaculata | 47,6 | – | 4,7 |
| Andrena ovatula + A. gelriae | 73,0 | – | 17,5 |
| Tetralonia dentata | – | – | 16,0 |
Odnośniki – Notes: ^1 Czas potrzebny na zebranie 1 ładunku pyłku i umieszczenie go w komórce – The time needed for collecting of one pollen load and for placing the load in the cell
PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI
- Jeden ładunek pyłku różne gatunki ziemnych pszczół samotnic zbierały przeciętnie w ciągu 8 do 58 minut – najkrócej wigorczyk lucernowiec – Rhophitoides canus, najdłużej pszczolinki – Andrena gelriae i A. ovatula.
- Umieszczenie ładunku pyłku w komórce zajmowało im średnio 5-15 min.
- Zbudowanie i zaopatrzenie całego gniazda wymagało u tych pszczół średnio 4 do 21 dni – najmniej u porobnic (Anthophora i Amegilla), najwięcej u kornutki (Eucera) i trutnicy (Melitturga).
- Dane o szybkości zbierania pyłku i budowania gniazd ziemnych przez pszczoły samotnice są nowe dla nauki. Poznanie ich bionomii powinno ułatwić w przyszłości ich chów i ochronę, co podniosłoby ich liczebność, a tym samym także plony nasion roślin przez nie zapylanych, a szczególnie lucerny i koniczyny czerwonej.
LITERATURA
Banaszak J. (1993)- Ekologia pszczół. PWN, Warszawa – Poznań.
Gosek J., Ruszkowski A., Jabłoński B. (1999)- Badania nad przebiegiem życia imaginalnego niektórych ziemnych pszczół samotnic (Hymenoptera, Apoidea) w hodowli. Pszczeln. Zesz. Nauk., 43:303-309.
strona 316Gosek J. (1999)- Czas zużywany przez miesiarki – Megachile Latr. i murarki – Osmia Panz. (Hymenoptera, Megachilidae) na budowę i zaopatrzenie gniazda. Pszczeln. Zesz. Nauk., 43:339-350.
Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J. (1998a)- Struktura gniazd niektórych ziemnych pszczół samotnic (Hymenoptera, Apoidea). Pszczeln. Zesz. Nauk., 42 (1):283-297.
Ruszkowski A., Jabłoński B., Biliński M., Gosek J., Kuna K., Cybula A. (1974-1979)- The search for the methods to increase population of insects pollinating alfalfa (project PL-ARS-42 – duplicated typescript), Puławy: (1974) – First annual report; (1975) – Second annual report; (1976) – Third annual report; (1979) – Final annual report.
Ruszkowski A., Jabłoński B., Biliński M., Gosek J., Kuna K., Cybula A., Kaczmarska K. (1998b)- Wybór miejsc gniazdowania przez niektóre gatunki ziemnych pszczół samotnic (Hymenoptera, Apoidea). Pszczeln. Zesz. Nauk., 42 (1):273-281.
Ruszkowski A., Ruszkowski J. (1998)- Słownik polskich nazw owadów. Część I. Puławy.
Tirgari S. (1965)- Observations sur un site de nidification de Melitturga clavicornis Latr. Hymenopt., Apoidea. Ann. Abeille, 8(2):109-111.
Tirgari S. (1968)- Le choix du site de nidification par Melitta leporina (Panz.), Hym., Melittidae et Melitturga clavicornis (Latr.), Hym., Andrenidae. Ann. Abeille, 11(2):79-109.
Wójtowski F. (1964)- Z doświadczeń nad tworzeniem przenośnych kolonii porobnic (Anthophora parietina F.). Roczn. WSR Pozn., 19:177-184.
THE TIME USED BY DIFFERENT SPECIES OF GROUND-NESTING SOLITARY BEES (Hymenoptera, Apoidea) TO BUILD AND FURNISH A NEST
J. Gosek
Summary
The investigations on the time used by the females of some ground-nesting solitary bee species to collect one pollen load and to place it in a cell, and also to build and furnish a whole nest were performed in the rearing during the years 1974-1976.
The observations were performed on the following species: Melitta leporina (Panz.) and M. hispanica Friese, Rhophitoides canus (Ev.), Amegilla quadrifasciata (Vill.), Anthophora
strona 317quadrimaculata (Panz.), Eucera longicornis (L.) and E. interrupta Baer, Tetralonia dentata Klug, Andrena ovatula Kirby and A. gelriae v.d. Vecht, and Melitturga clavicornis (Latr.).
It was stated that one pollen load was collected (on an average) by different ground-nesting bee species during 8-58 minutes (the shortest time by Rhophitoides and the longest time by Andrena). A pollen load was placed in a cell during (on an average) 5-15 minutes. These bees used 4-21 days to build and to furnish a whole nest (Anthophora and Amegilla – the least days, Eucera and Melitturga – the most days).
The observed species of ground-nesting solitary bees are in majority the valuable pollinators of cultivated plants. These observations are new for the knowledge, and they should be helpful for an effective protection and increasing of these bee species.
Keywords: solitary bees, nesting, Melitta, Eucera, Andrena, working-time.
