WPŁYW RODZAJU GLEBY NA NEKTAROWANIE I PLON NASION BOBIKU (VICIA FABA SUBSP. MINOR HARZ)
tekst: Zbigniew Kołtowski, Józef Bochniarz, Teresa Gałaś
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVI, 1992 — Zbigniew Kołtowski, Józef Bochniarz, Teresa Gałaś
strona 46PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE XXXVI 1992
Zbigniew Kołtowski
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Józef Bochniarz
Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa ul. Czartoryskich 8, 24-100 Puławy
Teresa Gałaś
Wojewódzki Ośrodek Doradztwa Rolniczego, 24-130 Końskowola
Streszczenie
W latach 1988-1990 w Puławach i okolicy badano nektarowanie (metodą pipetową) i plonowanie 3 popularnych odmian bobiku (Nadwiślański, Dino, Stego), uprawianego na 3 typach gleb: 1) pseudobielica wytworzona z lessów, 2) psudobielica wytworzona z pyłów na piaskach, 3) mada brunatna średnia.
Stwierdzono istotny wpływ typu gleby oraz układu czynników pogody panującej w okresie kwitnienia, zarówno na nektarowanie jak i na plonowanie bobiku. Lepsze o około 40% nektarowanie poszczególnych kwiatów i wyższe o około 20% plony nasion uzyskano na żyznej pseudobielicy na lessach niż na dwu pozostałych typach gleb oraz w roku o ciepłej, słonecznej i suchej pogodzie w okresie kwitnienia niż w latach o chłodniejszym i bogatszym w opady miesiącu czerwcu.
Zauważono wyraźną tendencję do mniejszych różnic w nektarowaniu i plonowaniu bobiku odmiany Nadwiślański, w porównaniu z dwoma pozostałymi, zarówno między badanymi typami gleb, jak i między latami badań.
Słowa kluczowe: bobik, nektarowanie, rodzaj gleby.
WSTĘP
Wydajność miodowa roślin z jednostki powierzchni, tj. ogólna ilość dostarczonego w okresie kwitnienia nektaru przeliczona na surowiec zawierający 80% cukrów, zależy od liczby kwiatów i obfitości ich nektarowania. Obfitsze wydzielanie nektaru przez poszczególne kwiaty decyduje także o intensywniejszym oblocie ich przez owady zapylające, lepszym zapyleniu oraz wyższych plonach owoców i nasion. Dotyczy to nie tylko gatunków i odmian wysoce obcopylnych, ale także samopłodnych (różni autorzy, cyt. za Free 1970).
Stwierdzono, że na obfitość nektarowania poszczególnych kwiatów różnych roślin duży wpływ wywiera m.in. zawartość składników pokarmowych w glebie, którą można regulować przez stosowanie odpowiedniego nawożenia (Lesik 1953, Shuel 1957, Bobrzecka, Bobrzecki 1973). Nawożenie wpływa także na liczbę wytwarzanych kwiatów, lecz nie zawsze wywołuje pozytywny efekt w postaci
strona 47zwiększonej wydajności miodowej. Jeżeli zasobność gleby w składniki pokarmowe jest optymalna (sprzyjająca wydzielaniu nektaru) to zastosowanie nawozów może obniżyć liczbę wytwarzanych kwiatów lub obfitość ich nektarowania, czyli w sumie obniżyć wydajność miodową rośliny (Rotmistrov 1951, Shuel 1955, Burmistrov 1963). Z badań wynika również, że ten sam składnik pokarmowy może różnie wpływać na obfitość nektarowania kwiatów różnych gatunków roślin (Ryle 1954, Girnik 1977, Zauralov 1986). Duże znaczenie ma przy tym wilgotność gleby (m.in. Pedersen 1953, Shuel 1955, Kaziev 1959), jak też jej rodzaj (Bonnier – cyt. za Beutler 1953, Johnson – cyt. za Shuelem 1955, Jabłoński, Jelinowska 1979).
Celem przedstawionej pracy było zbadanie wpływu trzech rodzajów gleby na ilość wydzielanych przez kwiaty bobiku cukrów w nektarze oraz wykazanie ewentualnych związków wysokości plonów nasion z obfitością nektarowania kwiatów.
MATERIAŁ I METODYKA
Badania wykonano w latach 1988-1990, uwzględniając w nich 3 powszechnie uprawiane w kraju odmiany bobiku tj. Dino, Stego i Nadwiślański. Doświadczenia przeprowadzono na 3 typach gleb: a) mada brunatna średnia w Zakładzie Doświadczalnym IUNG w Puławach, b) pseudobielica wytworzona z lessów w Wojewódzkim Ośrodku Doradztwa Rolniczego w Końskowoli koło Puław, c) pseudobielica wytworzona z pyłów zwykłych zalegających średnio głęboko na piaskach słabo gliniastych w Oddziale Pszczelnictwa ISK w Puławach (Tab. 1).
Tabela 1 Charakterystyka gleb, na których wykonywano doświadczenia z bobikiem oraz stosowane nawożenie i niektóre zabiegi agrotechniczne Characterization of soils used for experiments with faba bean, fertilization and cultivation of plants
| Miejscowość / Locality | Rodzaj gleby / Kind of soil | Kompleks rolniczy / Agricultural complex | Klasa bonit. / Bonitation class | pH gleby / Soil acidity | Stosunki wod.-pow. / Water-airs ratio | Nawożenie / Fertilization and manuring | Zabiegi pielęgnacyjne / Cultivation of plants |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Górna Niwa | pseudobielica wytw. z pyłów na piaskach / sandy pseudo-podsol | żytni dobry / rye good | IV a | 5,2 | średnio dobre / almost good | 360 kg NPK/ha bez obornika / without manuring | dwukrotne odchwaszczanie ręczne / twice manual weeding |
| Kępa | mada brunatna średnia / middle brown mud | pszenny b.dobry / wheat very good | III a | 6,6-7,0 | dobre / good | 280 kg NPK/ha bez obornika / without manuring | Afalon 2 kg/ha odchw. ręczne / manual weeding |
| Końskowola | pseudobielica wytw. z lessów / pseudo-podsol formed from loess | pszenny dobry / wheat good | III a | 6,3 | dobre / good | 220 kg NPK/ha III rok po oborniku / third year after manuring | Afalon 1,5 kg/ha odchw. ręczne / manual weeding |
Odległość między polami doświadczalnymi nie przekraczała 5 km, wobec czego przyjęto, że warunki meteorologiczne były wszędzie mniej więcej podobne i w przbliżeniu charakteryzować je mogą dane ze Stacji Meteorologicznej IUNG w Puławach (Tab. 2).
Tabela 2 Niektóre dane meteorologiczne z okresu kwitnienia bobiku (uzyskane ze Stacji meteorologicznej IUNG w Puławach) Some meteorological date from blooming period of faba bean (taken from Meteorological Station IUNG in Puławy)
| Rodzaj danych / Kind of date | Rok / Year | Czerwiec – June: I | Czerwiec – June: II | Czerwiec – June: III | Cały m-c / All month |
|---|---|---|---|---|---|
| Średnia dobowa temperatura w °C / Average daily temperature in °C | 1988 | 17,9 | 15,3 | 17,3 | 16,8 |
| 1989 | 15,6 | 13,9 | 18,8 | 15,8 | |
| 1990 | 16,1 | 16,9 | 19,6 | 17,5 | |
| Suma opadów w mm / Sum of precipitations in mm | 1988 | 38,9 | 3,9 | 40,9 | 83,7 |
| 1989 | 30,3 | 32,2 | 15,8 | 78,3 | |
| 1990 | 8,2 | 7,3 | 27,9 | 43,4 | |
| Suma godzin usłonecznienia / Sum hours of insolation | 1988 | 70,7 | 60,6 | 39,3 | 170,6 |
| 1989 | 48,4 | 63,1 | 73,3 | 184,8 | |
| 1990 | 71,2 | 88,9 | 76,5 | 236,6 |
Różniły się tylko warunki pogody podczas kwitnienia bobiku w poszczególnych latach badań. Czerwiec roku 1988 był umiarkowanie ciepły i dostatecznie wilgotny. W roku 1989 występowały w miesiącu tym częste, prawie ciągłe opady deszczu, którym towarzyszyło obniżenie temperatury, co w sumie nie sprzyjało dobremu nektarowaniu. Z kolei w roku 1990 zaznaczyła się w okresie kwitnienia bobiku susza, powodująca na najsłabszej z trzech badanych gleb w Oddziale Pszczelnictwa nawet częściowe więdnięcie roślin bobiku.
Nektar pobierano szklanymi mikropipetkami przez 6 dni okresu pełni kwitnienia bobiku, jednocześnie na wszystkich trzech typach gleb. Stosowano 3-dniowy okres izolowania kwiatów przed dostępem owadów, licząc od momentu rozchylenia się płatków korony, gdyż wcześniej stwierdzono, że w tym czasie nagromadzają się w nich całe porcje wydzielanego nektaru. Jako izolatorów używano małych tiulowych woreczków, zakładanych na jeden kwiatostan. W kolejnych dniach badań na poszczególnym typie gleby, z każdej odmiany bobiku brano próbę nektaru z 10 kwiatów należących do 5 roślin. Masę nektaru w próbach określano na wadze torsyjnej, procentową zawartość cukrów w nektarze – na refraktometrze Abbe’go, zaś ilość cukrów uzyskiwano w drodze obliczeń.
Zebrane wyniki opracowano statystycznie, przyjmując model doświadczenia trójczynnikowego mieszanego. Istotność różnic oceniono na podstawie reguł Crumpa i Schultza oraz przybliżonej funkcji testowej Satterthwajte’a.
strona 49WYNIKI
Koncentracja cukrów w nektarze bobiku wahała się od 30 do ponad 50%. Przy małej ilości opadów w czerwcu 1990 roku była ona istotnie wyższa niż w dwu latach poprzednich (Tab. 3). Jest to zrozumiałe, ponieważ procentowa zawartość cukrów w nektarze zależy przede wszystkim od wilgotności względnej powietrza, a także od wilgotności gleby, z którą ściśle powiązana jest wilgotność powietrza.
Tabela 3 Procentowa zawartość cukrów w nektarze bobiku w zależności od rodzaju gleby, roku badań i odmiany (wartości średnie dla lat z 3 badanych odmian, a dla odmian – z 3 lat badań) Concentration (%) of sugars in nectar of faba bean in dependence from kind of soil, year of investigations and cultivar of plant (average for years from 3 investigated cultivars, and for cultivars from 3 years of investigations)
| Rodzaj gleby / Kind of soil | Rok badań / Year of investigations: 1988 | Rok badań / Year of investigations: 1989 | Rok badań / Year of investigations: 1990 | Odmiana / Cultivar: Dino | Odmiana / Cultivar: Stego | Odmiana / Cultivar: Nadwiślański | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Pseudobielica na piaskach | 30,2 | 30,0 | 37,7 | 31,8 | 31,6 | 43,4 | 32,6 a |
| Mada brunatna średnia | 34,3 | 34,1 | 41,7 | 34,5 | 35,9 | 39,6 | 36,7 a |
| Pseudobielica na lessie | 34,5 | 44,4 | 54,3 | 43,0 | 44,3 | 45,9 | 44,4 b |
| Średnio – Average | 33,0a | 36,2a | 44,5b | 36,4a | 37,3a | 40,0a | 37,9 |
Uwaga: Wartości różniące się między sobą istotnie zaznaczono w tabeli różnymi literami alfabetu Attention: Values marked by diferent letters of the abc are high significantly diferent
Istotnie wyższą koncentrację cukrów w nektarze wykazał bobik rosnący w Końskowoli na glebie pseudobielicowej wytworzonej na lessie niż uprawiany w Puławach, zarówno na pseudobielicy wytworzonej na piaskach, jak i na madzie brunatnej średniej. Nie badano niestety wilgotności względnej powietrza bezpośrednio na wysokości piętra kwiatów bobiku w poszczególnych miejscowościach, a nie wykluczone, że była ona w Końskowoli niższa, na skutek usytuowania tam doświadczenia w bardziej otwrtym polu niż na obu glebach w Puławach. Możliwe też, że dłuższy z konieczności transport kwiatów z Końskowoli do laboratorium w Puławach, mimo ich ochrony, mógł mieć wpływ na pewne zagęszczanie się nektaru.
W koncentracji cukrów w nektarze między badanymi odmianami bobiku statystycznie istotnych różnic nie stwierdzono. Zaznaczyła się jednak tendencja do wyższej procentowej ich zawartości w nektarze bobiku Nadwiślańskiego,
strona 50w porównaniu z Dino i Stego, zwłaszcza na najsłabszej z gleb – pseudobielicy wytworzonej na piaskach w Puławach. Można to przypisywać właściwościom tej odmiany, która górowała również wzrostem nad dwoma pozostałymi odmianami.
Względna (procentowa) zawartość cukrów w nektarze, która zależy bezpośrednio silnie od wilgotności względnej powietrza, wykazuje zawsze duże wahania nawet u takich roślin jak bobik, gdzie nektar ukryty jest w kwiecie głęboko. Przy ocenie miododajności roślin nie jest to jednak cecha najważniejsza, ponieważ owady interesują się nektarem zawierającym od kilkunastu do kilkudziesięciu (70-80) % cukrów. Najważniejsza jest bezwzględna zawartość tj. ilość cukrów w wydzielonym przez kwiat nektarze.
W omawianych doświadczeniach kwiaty bobiku w roku 1990, kiedy w okresie kwitnienia (w czerwcu) panowała piękna słoneczna pogoda, wydzielały blisko dwa razy tyle cukrów w nektarze co w dwu latach poprzednich (Tab. 4). Jest to zrozumiałe, ponieważ na obfitość nektarowania kwiatów największy wpływ wywiera zwiększająca asymilację insolacja słoneczna.
Tabela 4 Ilość mg cukrów wydzielanych przez 10 kwiatów bobiku w zależności od rodzaju gleby, roku badań i odmiany (wartości średnie dla lat z 3 badanych odmian, a dla odmian – z 3 lat badań) Quantity of sugars in mg secreted by 10 flowers of faba bean in dependence from kind of soil, year of investigations and cultivar of plant (average for years from 3 investigated cultivars, and for cultivars from 3 years of investigations)
| Rodzaj gleby / Kind of soil | Rok badań / Year of investigations: 1988 | Rok badań / Year of investigations: 1989 | Rok badań / Year of investigations: 1990 | Odmiana / Cultivar: Dino | Odmiana / Cultivar: Stego | Odmiana / Cultivar: Nadwiślański | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Pseudobielica na piaskach | 6,16 | 5,37 | 9,87 | 6,99 | 6,25 | 8,15 | 7,13 a |
| Mada brunatna średnia | 6,13 | 6,48 | 11,05 | 7,21 | 7,09 | 9,37 | 7,89 a |
| Pseudobielica na lessie | 7,44 | 8,70 | 15,32 | 10,39 | 10,62 | 10,46 | 10,49 b |
| Średnio – Average | 6,58a | 6,85a | 12,08b | 8,20a | 7,99a | 9,33a | 8,50 |
Attentions in table 3
Istotny okazał się również wpływ gleby na ilość wydzielanych cukrów przez kwiaty bobiku. Wszystkie 3 badane odmiany we wszystkich 3 latach badań lepiej nektarowały w Końskowoli na pseudobielicy wytworzonej na lessie niż w Puławach na madzie brunatnej średniej i na pseudobielicy wytworzonej na piaskach.
Zarysowała się też pewna tendencja do lepszego nektarowania kwiatów bobiku odmiany Nadwiślański na obu typach gleb w Puławach, podczas gdy w
strona 51Końskowoli (żyzna pseudobielica na lessie) wszystkie 3 odmiany nektarowały jednakowo obficie. Wskazuje to, że stara renomowana odmiana bobiku Nadwiślański jest mniej wrażliwa pod względem obfitości nektarowania kwiatów na rodzaj gleby, na której jest uprawiana, niż odmiana Dino i Stego.
Tabela 5 Plony nasion bobiku w t/ha w zależności od rodzaju gleby, roku badań i odmiany (wartości średnie dla lat z 3 badanych odmian, a dla odmian z 3 lat badań) Yield of seeds (t/ha) from faba bean in dependence from kind of soil, year of investigations, and cultivar of plant (average for years from 3 investigated cultivars, and for cultivars from 3 years of investigations)
| Rodzaj gleby / Kind of soil | Rok badań / Year of investigations: 1988 | Rok badań / Year of investigations: 1989 | Rok badań / Year of investigations: 1990 | Odmiana / Cultivar: Dino | Odmiana / Cultivar: Stego | Odmiana / Cultivar: Nadwiślański | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Pseudobielica na piaskach | 4,49 | 3,48 | 4,58 | 4,17 | 4,02 | 4,36 | 4,18 a |
| Mada brunatna średnia | 4,56 | 3,57 | 4,94 | 4,16 | 4,14 | 4,78 | 4,36 a |
| Pseudobielica na lessie | 5,17 | 4,20 | 6,10 | 5,05 | 5,35 | 5,07 | 5,16 b |
| Średnio – Average | 4,74b | 3,75a | 5,21b | 4,46a | 4,50a | 4,74a | 4,57 |
Attentions in table 3.
Zestawione w tabeli 5 dane dowodzą, że najwyższe plony nasion wydawał bobik na glebie pseudobielicowej wytworzonej z lessów, niższe na madzie brunatnej średniej, a najniższe na pseudobielicy wytworzonej na piaskach. Ponadto widać, że różnice w plonie nasion bobiku między wymienionymi typami gleb były znacznie większe w uboższym w opady roku 1990 niż w dwu latach poprzednich, choć ogólne zbiory były istotnie wyższe. Na uwagę zasługuje także fakt, że odmiana Nadwiślański wykazała wyraźną tendencję do mniejszej zniżki plonu nasion na glebie słabszej (pseudobielicy na piaskach), w porównaniu z mocniejszą (pseudobielicą na lessach), niż pozostałe dwie badane odmiany. Najwyraźniej zaznaczyło się to w uboższym w opady roku 1990, czego w tabeli już nie podano. Zjawisko powyższe wskazuje, że bobik Nadwiślański nie tylko pod względem obfitości nektarowania kwiatów, ale także pod względem wysokości plonów nasion, nie jest tak wrażliwy na rodzaj gleby, jak inne odmiany.
Należy zwrócić również uwagę na prostą korelację wysokości plonów nasion bobiku z obfitością nektarowania jego kwiatów, uzależnioną od stopnia usłonecznienia w okresie kwitnienia. Z obfitym nektarowaniem kwiatów wiąże się zawsze lepszy oblot ich przez owady zapylające, zaś wyższa temperatura sprzyja lepszemu wiązaniu nasion z zapylonych kwiatów. Miało to niewątpliwie miejsce w omawianym doświadczeniu.
strona 52WNIOSKI
W wyniku badań stwierdzono, że bobik uprawiany na żyznej pseudobielicy wytworzonej na lessach może nektarować o ponad 40% lepiej niż na pseudobielicy wytworzonej na piaskach i o ponad 30% lepiej niż na madzie brunatnej średniej. Różnice te w latach o ciepłym, słonecznym i ubogim w opady miesiącu czerwcu mogą być większe, a przy chłodnej i wilgotnej pogodzie w okresie kwitnienia – mniejsze.
Zarysowała się wyraźnie tendencja do mniejszych różnic w ilości wydzielanych cukrów przez kwiaty bobiku Nadwiślańskiego, w porównaniu z Dino i Stego, na badanych typach gleb i także w różnych latach badań. Wskazuje to na niejednakową wrażliwość poszczególnych odmian tej rośliny pod względem obfitości nektarowania kwiatów na rodzaj gleby i na układ czynników pogody w okresie kwitnienia.
Stwierdzono dużą zbieżność wysokości plonów nasion bobiku z obfitością nektarowania jego kwiatów, na różnych glebach i w latach badań różniących się układem czynników pogody. Świadczy to o tym, że warunki sprzyjające lepszemu nektarowaniu kwiatów, a tym samym częstszemu odwiedzaniu ich przez owady zapylające, sprzyjają jednocześnie lepszemu plonowaniu tej rośliny, choć odznacza się ona wysokim stopniem samopylności.
LITERATURA
Beutler R. (1953) – Nectar. Factors affecting the quantity and composition of nectar: external influences. Bee Wld 34(7):128-136
Bobrzecka D., Bobrzecki J. (1973) – Wpływ zróżnicowanego nawożenia mineralnego na nektarowanie, obloty przez pszczoły oraz plonowanie rzepaków. Pszczeln.Zesz.Nauk. 17:87-109
Burmistrov A. N. (1963) – Vlijanie udobrenij na wydelenie nektara. XIX Międzynarodowy Kongres Pszczelarski w Pradze
Free I. B. (1970) – Insect Pollination of crops. Acad.Press, London – New York
Girnik D. W. i inni (1977) – Poćvennoe pitanie i nektaroproduktivnost medonosnych rastenij. XXVI Międzynarodowy Kongres Pszczelarski w Adelajdzie
Jelinowska A., Jabłoński B. (1979) – Wpływ rodzaju gleby na nektarowanie lucerny mieszańcowej. Pszczeln.Zesz.Nauk. 23:149-153
Kaziev T. J. (1959) – Vlijanie udobrenija i poliva na nektarovydelenie chłopćatnika. Pćelovodstvo 1:25-28
Lesik F. Ł. (1953) – Mikroudobrenija povyśajut nektarnost medonosnych rastenij. Pćelovodstvo 4:42-45
Pędersen M. W. (1953) – Environmental factors affecting nectar secretion and seed production in alfalfa. Agron.J. 45:359-361
Rotmistrov N. G. (1951) – Povyśenie nektarovydelenija medonosnych kultur s pomośćju udobrenija. Pćelovodstvo 5:38-41
Ryle M. (1954) – The influence of nitrogen, phosphate and potash on the secretion of nectar, part I and II. J.agric.Sci. 44:400-419
Shuel R. W. (1955) – Nectar secretion. Am.Bee J. 95(6):229-234 Shuel R. W. (1957) – Some aspects of the relation between nectar secretion and nitrogen, phosphorus, and potassium nutrition. Can.J.Plant.Sc. 37:220-236
Zauralov O. A. (1986) – Regulacija processa vydelenija nektara. Izv.Akad.Nauk. SSSR, Ser.Biolog. 1:77-84
strona 53INFLUENCE OF KIND OF SOIL ON THE NECTAR SECRETION AND YIELDING OF FABA BEAN (VICIA FABA SSP. MINOR HARZ)
Zbigniew Kołtowski, Józef Bochniarz, Teresa Gałaś
Summary
Abundance of nectar secretion of the three popular in Poland faba bean cultivars (Dino, Stego, Nadwislanski), growing on the three kind of soil: 1) middle brown mud in Experimental Station IUNG in Puławy, 2) pseudo-podsol formed from loess in WODR in Końskowola, 3) pseudo-podsol formed from normal dusts covered middle deep on sand in Apiculture Division ISK in Puławy were investigated.
Nectar was collected 6 times during full blooming period, simultaneously from every kinds of soil, by usual glass micropipettes. The one sample contain nectar from 10 flowers belong for 5 plants. In order to take whole quantity of secreted nectar, flowers was isolated by three days. After statement weight of every samples of nectar, was stated concentration of sugars in nectar by Abbe’s refractometer. Quantity of sugars was calculated. Results was elaborated statistically.
Was found significant influence of kind of soil on the nectar secretion by faba bean flowers. Average quantity of sugars from 10 flowers of faba bean growing on pseudo-podsol formed from loess amounted 10,49 mg, on middle brown mud – 7,89 mg, and on sandy pseudo-podsol – 7,13 mg. Was found some deferences between cultivars too. No deferences was found in quantity of sugars secreted by flowers of cv. Nadwiślański on pseudo-podsol formed from loess, but on other soils this cultivar secreted nectar much better than other cultivars. Furthermore flowers of faba bean more nectar secreted in warmer thought dryer 1990 year then in both of two years previous. In 1990 faba bean yelded the best too.
Keywords: faba bean, nectar secretion, kind of soil.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 46, streszczenie: „psudobielica” → pseudobielica
- s. 48: „przbliżeniu” → przybliżeniu
- s. 48: „Satterthwajte’a” → Satterthwaite’a
- s. 48, tab. 2: „Some meteorological date” → Some meteorological data
- s. 48, tab. 2: „Kind of date” → Kind of data
- s. 49: „otwrtym” → otwartym
- s. 49, tab. 3, pseudobielica na piaskach, Nadwiślański: „43,4″ → 34,4
- s. 49, tab. 3, 2×: „diferent” → different
- s. 52, literatura: „Pędersen” → Pedersen
- s. 53, streszczenie, 2×: „deferences” → differences
- s. 53, streszczenie: „thought dryer” → though dryer
- s. 53, streszczenie: „then in both” → than in both
- s. 53, streszczenie: „yelded” → yielded
