BADANIA NAD MIĘDZYLINIOWYMI MIESZAŃCAMI PSZCZOŁY MIODNEJ. II. ROZWÓJ RODZIN PSZCZELICH W STOSUNKU DO UKŁADU POŻYTKÓW
tekst: Michał Gromisz, Leon Bornus, Jerzy Bobrzecki, Stanisław Kaczmarek, Józef Kalinowski, J. Nowakowski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXII, 1978 — Michał Gromisz, L. Bornus, J. Bobrzecki, S. Kaczmarek, J. Kalinowski, J. Nowakowski
strona 21PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXII 1978
Doc. dr hab. Michał Gromisz — Kierownik Zespołu Badawczego
II. ROZWÓJ RODZIN PSZCZELICH W STOSUNKU DO UKŁADU POŻYTKÓW
M. Gromisz, L. Bornus, J. Bobrzecki, S. Kaczmarek, J. Kalinowski, J. Nowakowski
WPROWADZENIE
Wydajność miodową rodzin pszczelich uzależnia się między innymi od ich siły, to znaczy od liczby pszczół nagromadzonych na okres pożytku. Poza tym odgrywa tu zasadniczą rolę biologiczna struktura rodziny pszczelej: korzystny stosunek ilościowy robotnic do czerwiu, zwłaszcza otwartego (Farrar 1953, Gromisz 1962, Banker 1968, Zmarlicki 1974). Do zapewnienia rodzinom pszczelim tej odpowiedniej struktury służą takie metody gospodarki pasiecznej, jak ograniczenie w odpowiednim czasie czerwienia matek, łączenie rodzin, naloty. Wyniki uzyskiwane w tym zakresie przez praktyków na ogół potwierdzają słuszność takiego postępowania, jakkolwiek często nie są przez nich wykorzystywane całkowicie możliwości produkcyjne rodzin pszczelich. Do osiągnięcia pełnego powodzenia w takim kompleksowym traktowaniu mocy produkcyjnych pasieki, przydaje się znajomość sezonowego kształtowania się siły rodzin pszczelich i ich zdolności produkcyjnych. Ten temat pragniemy przedstawić w niniejszej pracy.
MATERIAŁ I METODA
Doświadczenie przeprowadzono w ramach Zespołu Badawczego, powołanego przez Ministerstwo Rolnictwa na lata 1973—1975 w celu badań nad krzyżówkami międzyliniowymi pszczół. W pasiekach Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie (Zajączki), Akademii Rolniczej we
strona 22Wrocławiu i Wojewódzkiego Ośrodka Postępu Rolniczego w Sielinku zostały zgromadzone szczegółowe obserwacje na temat czerwienia matek. Materiały te wykorzystano do opracowania sezonowego rozwoju siły rodzin.
W badaniach uwzględniono 4 linie pszczół i ich mieszańce, według schematu kojarzenia: a × a, b × b oraz a × b i b × a, gdzie a — symbolizuje linię rodzimą, selekcjonowaną w danym regionie, a b — linię obcą terytorialnie temu regionowi. Pod względem ilościowym materiał badany przedstawiał się następująco:
| linie: a | linie: b | liczba rojów: 1974 | liczba rojów: 1975 | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Zajączki: | Mazurka | Beskidka | a × a | 8 | 7 |
| a × b | 8 | 6 | |||
| b × a | 8 | 6 | |||
| b × b | 8 | 6 | |||
| Sielinko: | Lechitka | Beskidka | a × a | 8 | 4 |
| a × b | 4 | 4 | |||
| b × a | 9 | 8 | |||
| b × b | 7 | 7 | |||
| Wrocław: | Luboszanka | Mazurka | a × a | — | 12 |
| a × b | — | 9 | |||
| b × a | — | 11 | |||
| b × b | — | 11 | |||
| Ogółem | 60 | 91 |
Od początku do końca każdego z dwóch kolejnych sezonów pszczelarskich oznaczano co około 21 dni ilość czerwiu w rodzinach pszczelich, według metodyki przyjętej przez Instytut Sadownictwa w tego rodzaju badaniach (Bornus i współautorzy 1974). Liczba kolejnych pomiarów czerwiu była następująca:
| 1974 | 1975 | |
|---|---|---|
| Zajączki | 6 | 5 |
| Sielinko | 6 | 6 |
| Wrocław | — | 9 |
Na podstawie wyników pomiaru czerwiu obliczano liczbę pszczół w rodzinie, przyjmując, że długość ich życia trwa 45 dni. Robotnice w wieku do 18 dni zakwalifikowano jako pszczoły nielotne. Przyjęto także, że ciężar 10000 robotnic wynosi 1 kg i w ten sposób wyrażano siłę rodziny.
Ocenę istotności różnic dokonano oddzielnie dla poszczególnych pasiek i lat obserwacji, stosując test istotności „t” Duncana przy poziomie istotności 0,05 (Ruszczyc 1970).
strona 23WYNIKI
ZMIANY SEZONOWE
Według informacji podręcznikowych w miesiącu maju następuje w ulu wymiana pszczół starych, zimujących, na młode. W naszym doświadczeniu rodziny pszczele w końcu maja liczyły średnio po około 2 kg pszczół, wywodzących się z czerwienia wiosennego (tab. 1). W późniejszym okresie zachodził dość silny przyrost ich ilości aż do połowy lipca, kiedy oszacowaliśmy ciężar rojów na blisko 5 kg. Do połowy sierpnia siła rodzin utrzymywała się na najwyższym w przekroju sezonu poziomie, następnie się obniżała. W połowie września ilością pszczół upodabniają się roje do stanu odpowiadającemu w swym sezonowym rozwoju drugiej połowie czerwca.
Tabela 1 Siła rodzin w przekroju sezonu pasiecznego w kg pszczół/rój
| Pasieka | Rok | Liczba rodzin | 31 V | 15 VI | 30 VI | 15 VII | 31 VII | 15VIII | 31VIII | 15 IX |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Zajączki | 1974 | 32 | 2,28 e | 2,75 d | 3,69 c | 4,66 b2 | 5,18 a2 | 5,20 a1 | 4,84 a3b1 | |
| 1975 | 25 | 4,22 c | 4,80 b | 5,42 a3 | 5,46 a2 | 5,76 a1 | ||||
| Sielinko | 1974 | 28 | 3,96 b1 | 5,11 a3 | 5,26 a1 | 5,37 a2 | 4,86 a4 | 3,52 b2 | ||
| 1975 | 23 | 3,56 b1 | 4,44 a3 | 4,95 a1 | 4,91 a2 | 4,43 a4 | 3,17 b2 | |||
| Wrocław | 1975 | 43 | 1,89 g | 2,87 f | 3,73 d | 4,73 b | 5,12 a1 | 5,09 a2 | 4,25 c | 3,27 e |
Uderza nas stosunkowo niewielka siła rodzin notowana na dzień 31.V. Według teoretycznych obliczeń rodziny powinny zajmować w ulu 6 ramek systemu dadana (1 kg pszczół na 3 ramki systemu dadana). W rzeczywistości zajmowały one w tym okresie gniazda pojemności równej 12 ramkom (Zajączki — 12,1, Wrocław — 12,0). Zachodzi tu więc niezgodność w wynikach szacowania siły rodzin dwoma sposobami: liczbą ramek i na podstawie pomiarów czerwiu. Może to wynikać z następujących przyczyn: 1) różnic sezonowych ilości pszczół w przeliczeniu na 1 ramkę, 2) udziału pszczół jesiennych w składzie rodziny nawet na początku czerwca, 3) większej długowieczności pszczół niż przyjęto w doświadczeniu (mogą zachodzić tutaj różnice sezonowe), 4) poszerzania gniazd „na wyrost”. Niezależnie jaki z tych czynników zaważył w naszym doświadczeniu, i wobec tego w jakim stosunku pozostają nasze szacunkowe dane od rzeczywistości, mogą one dobrze nadawać się do porównań względnych w przekroju sezonu. Są bowiem dokładne, bo opierają się na pomiarach czerwiu, a ewentualne odchylenia
strona 24od wartości absolutnych wynikają przede wszystkim z unifikacji wskaźników przyjętych w przeliczeniach.
W sezonowym kształtowaniu się siły rodzin nie było większych różnic pomiędzy miejscowościami, w których prowadzono obserwacje. Jedynie w roku 1975 w pasiece olsztyńskiej Akademii Rolniczo-Technicznej (Zajączki) rodziny liczyły bardzo dużo pszczół na początku lata. Miały one ich po 1—1,5 kg więcej niż notowano w Sielinku i we Wrocławiu. W późniejszym okresie — w lipcu i sierpniu, różnice te zmalały znacznie (tab. 1). Jeżeli ten wyjątek wyłączymy z analizy to należy stwierdzić, że położenie geograficzne pasiek, a stąd i różnice klimatyczne, nie odgrywały zasadniczej roli w sezonowym narastaniu siły rodzin, zarówno co do dat kalendarzowych, jak i ilości pszczół. Średnia siła rodzin w okresie od 30 VI do 15 VIII (bez Zajączek, 1975) wynosiła 4,53 kg pszczół robotnic, a odchylenia od niej dla miejscowości i lat obserwacji wahały się do 0,17 kg na plus (Zajączki 1974) i 0,29 kg na minus (Sielinko, 1975).
ZDOLNOŚĆ PRODUKCYJNA RODZIN
Z narastaniem ilości pszczół w ulu zwiększają się możliwości rodziny pszczelej w podejmowaniu różnorakiego rodzaju zadań, czy to przy wychowie czerwiu, czy gromadzeniu miodu. Na początku lipca możliwości te są dwukrotnie większe niż były w końcu maja, bo rodzina liczy wtedy dwa razy więcej pszczół. W tabeli 2 zestawiliśmy dane z tego zakresu, ale z wyłączeniem obserwacji z roku 1975 dla Zajączek, a to też z tego względu, że były one niekompletne.
Tabela 2 Charakterystyka sprawności produkcyjnej rodzin pszczelich w przekroju sezonu pasiecznego (średnie na 1 rodzinę z dwóch lat obserwacji, bez 1975 dla Zajączek)
| Wyszczególnienie | 31 V | 15 VI | 30 VI | 15 VII | 31 VII | 15 VIII | 31 VIII |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Pszczoły w kg/rój | 2,09 | 2,81 | 3,74 | 4,74 | 5,13 | 5,14 | 4,60 |
| Larwy w dm2/rój | 13,62 | 17,88 | 17,64 | 16,56 | 14,64 | 11,40 | 4,68 |
| Liczba pszczół na 1 larwę | 3,9 | 3,9 | 5,3 | 7,2 | 8,8 | 11,9 | 25,9 |
Główny podział prac produkcyjnych w ulu dotyczy wychowu czerwiu i zbiorów miodu. Jeżeli zmniejszy się zapotrzebowanie na pierwszy rodzaj zajęć, to zyskuje na tym drugi. Miarą tego typu korzyści dla gromadzenia miodu mogą być zmiany ilości czerwiu otwartego w rodzinie. Do połowy czerwca liczba larw silnie wzrastała, później zaznaczył się jej spadek, do połowy lipca nieznaczny, potem dość duży (tab. 2). W miarę upływu lata maleje więc obciążenie pszczół wychowem larw, a zwiększają się ich zdolności produkcyjne w gromadzeniu miodu. Tego
strona 25typu zależności możemy charakteryzować liczbą pszczół-robotnic przypadającą na 1 larwę. Do połowy maja jest ich niecałe 4, później liczba ta stopniowo się zwiększa do 11,9 w połowie sierpnia i do 25,9 na końcu tego miesiąca (tab. 2).

Rys. 1. Sezonowe kształtowanie się zdolności produkcyjnej rodziny pszczelej (stan na 31 V przyjęto za 100%)
Z tej ogólnej charakterystyki wynika, że z przebiegiem sezonu pasiecznego w strukturze biologicznej rodziny pszczelej zachodzi szereg zmian z korzyścią dla potencjalnych możliwości gromadzenia miodu. Ilustrujemy je na rycinie 1, przyjmując jako punkt wyjściowy (100%) stan rodziny pszczelej w dniu 31 V. W pierwszym dwutygodniowym okresie nie zaobserwowano istotnych zmian, jakkolwiek przybyło w ulu sporo pszczół (o 36%). Warunki do pracy nad miodem się nie polepszyły z tego powodu, bo i przybyło dużo czerwiu (0,25%). Do 30 VI sytuacja uległa poprawie, ale niewielkiej, na korzyść zbioru nektaru. Dopiero w lipcu i później, a zwłaszcza od 15 VII do 15 VIII, rodziny pszczele osiągają pełnię swoich możliwości produkcyjnych pod tym względem.
Nasza ocena polega na liczbowym zestawieniu i porównaniu pszczół i czerwiu otwartego w rodzinie pszczelej. Ta kalkulacja nie jest pozbawiona racji biologicznych. Zachowanie się pszczół i osiągnięcia praktyków-pszczelarzy
strona 26potwierdzają to najlepiej. Możemy zatem uzasadniać wzrost potencjalnych możliwości produkcji miodowej rodzin pszczelich następująco:
- przyrostem liczby pszczół w rodzinie: więcej robotnic może zebrać więcej miodu;
- spadkiem czerwienia matek: a) pszczoły mniej tracą energii przy wychowie czerwiu, przeznaczając ją na gromadzenie miodu, b) część pszczół może przejść od zbioru pyłku do zbioru nektaru, c) zmniejsza się zużycie miodu do karmienia larw.
STRUKTURA POŻYTKÓW A MOŻLIWOŚCI PRODUKCYJNE RODZIN PSZCZELICH
Potencjalne możliwości produkcyjne rodzin pszczelich nie są równoznaczne z produkcją miodu zrealizowaną. Nawet najkorzystniejszy układ struktury biologicznej rodziny nie wiele znaczy, jeżeli brakuje odpowiedniego pożytku. Powinna zachodzić tutaj ścisła zbieżność. Nasze warunki pożytkowe nie są tego dobrym przykładem. Według badań Gromisza i Kochańskiej (1978) przybytek netto wagi ula rozkładał się w sezonie 1976 roku następująco: maj — 23,3%, czerwiec — 45,1%, lipiec — 29,8%, sierpień — 1,8%, a w roku 1977 odpowiednio: 27,2%, 56,2%, 8,2% i 8,4%. Są to średnie dla kraju (zachodzą odchylenia regionalne), ale dobrze charakteryzują przeciętny rozkład wziątku w sezonie. Widzimy zatem, że rodziny pszczele w naszym doświadczeniu osiągnęły pełnię sprawności produkcyjnej w zasadzie już po pożytku przedstawiającym wartość towarową. Nasuwają się następujące refleksje: 1) pożytki wczesne mogą pozostać nie wykorzystane w pełni, 2) niepotrzebnie produkujemy dużo pszczoły na okres, kiedy brakuje wziątków (koszty wychowu czerwiu, koszty utrzymania przy życiu robotnic). W sumie sprowadza się to do jak najbardziej nieracjonalnego gospodarowania pożytkami pszczelimi. Chcielibyśmy rozwinąć nieco ten temat w stosunku do myśli zawartej w punkcie drugim, jako istotnej a nie zawsze docenianej w organizowaniu technologii pszczelarskich.
Zdajemy sobie sprawę, że jeżeli kulminacyjny wzrost siły rodziny pszczelej wypadnie po głównym nasileniu pożytku, to pszczelarz traci na miodzie towarowym. Straty uzasadnia on najczęściej w sposób następujący: rodziny pszczele nie osiągnęły na czas pożytku dostatecznej siły, więc zebrały mniej miodu niż było to możliwe. Nie umie on niestety wliczyć w bilans produkcyjny nakładów na zbyteczną bo spóźnioną siłę rodzin. Jak wielkie są te nakłady? Czytamy w podręcznikach, że rodzina pszczela rocznie zużywa około 90 kg miodu (od 70 do 110 kg), z tego w okresie zimowym około 10%. Na czas wiosny i lata przypada więc ogromna większość rocznego zużycia. Przyjmijmy, że od 1 III do 31 VIII wyniesie ono 70 kg dla jednej rodziny pszczelej. W tym okresie czasu w pasiece we Wrocławiu — skąd mamy szczegółowe dane za
strona 271975 rok, każda rodzina wychowała przeciętnie po 12,45 kg pszczół. Wychowanie 1 kg pszczół kosztuje więc 5,62 kg miodu. Jeżeli w rodzinie pszczelej ilość pszczół na okres po pożytku zostanie zmniejszona o 1 kg, znaczy to, że jej zużycie miodu na własne potrzeby zmniejszy się o 5,62 kg. Ten miód pozostanie w zapasach, po które może sięgnąć pszczelarz, a ilość ta stanowi 50,2% średniego zbioru z rodziny pszczelej (11,2 kg), jaki w 1975 roku uzyskano we Wrocławiu.
Rachunek, jaki przedstawiliśmy, jest bardzo uproszczony, nie mniej wskazuje on na rezerwy, które można uruchomić w intensyfikacji produkcji pszczelarskiej. Tego rodzaju zabiegi powinny być dopasowane do miejscowych warunków rolniczo-przyrodniczych. W organizowaniu technologii pasiecznej można brać pod uwagę: 1) przyśpieszenie rozwoju rodzin pszczelich, 2) regulowanie czerwienia matek, 3) wywożenie pszczół na pożytki, 4) wykorzystanie nadmiaru pszczoły po pożytkowej do innych celów niż produkcja miodu, na przykład do produkcji mleczka.
RÓŻNICE POMIĘDZY LINIAMI PSZCZÓŁ
W ogólnym rachunku pomiędzy pszczołami linii miejscowych i pszczołami linii terenowo obcych oraz dwojakiego typu ich mieszańcami nie występowały znaczniejsze różnice w sile rodzin. W okresie od 30 VI do 15 VIII dochodziły one średnio do 0,16 kg pszczół w przeliczeniu na 1 rodzinę pszczelą, ale kojarzenia typu a × a i b × b oraz a × b wypadały tu zupełnie podobnie (tab. 3). Lecz w poszczególnych miejscowościach i w obrębie lat obserwacji zróżnicowanie siły rodzin było znaczniejsze, a często i istotne pod względem statystycznym. Brakowało jednak pewnej regularności w zachowaniu się poszczególnych grup porównywalnych. Pszczoły tego samego typu kojarzenia wypadały w porów-
Tabela 3 Średnia siła rodzin w okresie 30 VI—15 VIII w obrębie grup porównywanych (w kg pszczół/rój)
| Pasieka | Rok | a × a | a × b | b × a | b × b | Średnio |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zajączki | 1974 | 3,62 c | 4,83 b1 | 4,75 b2 | 5,61 a | 4,70 |
| 1975 | 5,63 a2 | 5,50 a3 | 5,98 a1 | 4,29 b | 5,35 | |
| Sielinko | 1974 | 4,07 c2 | 4,91 b1 | 4,30 a | 4,78 b2c1 | 4,92 |
| 1975 | 4,45 a1 | 3,84 b2 | 4,44 a2 | 4,26 a3b1 | 4,24 | |
| Wrocław | 1975 | 5,57 a | 4,30 c1 | 4,55 b | 4,24 c2 | 4,24 |
| średnio | 4,67 | 4,67 | 4,80 | 4,64 | 4,70 |
naniach jednego roku lepiej, następnego zaś gorzej, na przykład grupa a × a i b × b w Zajączkach. Podobnie też i mieszańce międzyliniowe zajmowały różne pozycje w stosunku do form rodzicielskich. Możemy się więc tutaj dopatrywać działania i współdziałania na kształtowanie siły rodzin wielu czynników, przede wszystkim pogodowo-przyrodniczych, na których doraźne zmienianie się reagują rozmaicie swoim rozwojem pszczoły poszczególnych linii. Różnice w sposobie reakcji mogą być istotne, co udowodniliśmy statystycznie w naszym doświadczeniu. Z tym trzeba się liczyć przy wykorzystaniu pszczół różnych linii. Nie możemy jednak tutaj bez cienia wątpliwości podać konkretnych wskazań, która z badanych linii i w jakim regionie ma szanse wyróżnić się wybitną zdolnością rozwoju.
W naszym doświadczeniu linia Mazurka i linia Beskidka występują w dwóch miejscowościach, pierwsza jako typ kojarzenia a × a (Zajączki) i b × b (Wrocław), druga — tylko jako b × b (Zajączki i Sielinko). O osiągnięciach rodzin tych linii w nagromadzaniu pszczół możemy dowiedzieć się z tabeli 3. Na tym miejscu podajemy tylko w procentach stosunek siły tych rodzin do średnich wartości, odpowiadających danym miejscowościom:
| 1974 | 1975 | ||
|---|---|---|---|
| Mazurka: | |||
| Zajączki | (a × a) | 77,0 | 105,2 |
| Wrocław | (b × b) | — | 90,8 |
| Beskidka: | |||
| Zajączki | (b × b) | 119,4 | 80,2 |
| Sielinko | (b × b) | 105,8 | 100,5 |
W tej względnej ocenie pszczoły linii Mazurka wypadają podobnie jak w Zajączkach jak i we Wrocławiu, ale niezbyt rewelacyjnie w porównaniu do poziomu czerwienia innych rojów doświadczalnych. Beskidka wychodziła lepiej pod tym względem, lecz nie występowały dla niej większe różnice między pasiekami. Trzeba tu jednakże zaznaczyć, że ogólny poziom siły rodzin w Zajączkach był wyższy niż w Sielinku i we Wrocławiu (5,03 kg wobec 4,38 i 4,67 kg, tab. 3). Znaczyłoby to, że poziom czerwienia matek jest w większej mierze limitowany przez lokalne warunki utrzymania pszczół, niż przez możliwości rodzin pszczelich.
ILOŚCIOWY UDZIAŁ PSZCZÓŁ LOTNYCH
Pszczoła robotnica w miarę upływu swojego życia podejmuje co raz to inne prace. W najprostszy sposób dzielimy te czynności robotnicy na prace w ulu i na pracę w polu, przede wszystkim nad zbiorem pożywienia. Podziałowi temu odpowiada charakteryzowanie pszczół jako „nielotne” i „lotne”.
strona 29Stosunek liczbowy pszczół nielotnych do lotnych może mieć wpływ na sprawność produkcyjną rodzin pszczelich. Znajomość jego wartości jest także często niezbędna w szacowaniu strat wśród pszczół na skutek ich zatrucia środkami ochrony roślin.
Tabela 4 Procentowy udział pszczoły lotnej w rojach w przekroju sezonu pasiecznego
| Pasieka | Rok | 31 V | 15 VI | 30 VI | 15 VII | 31 VII | 15VIII | 31 VIII | 15 IX |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Zajączki | 1974 | 51,9 | 45,6 | 50,1 | 52,8 | 59,2 | 61,9 | 62,9 | |
| 1975 | 50,4 | 60,6 | 55,5 | 73,2 | 64,1 | ||||
| Sielinko | 1974 | 49,6 | 50,9 | 63,4 | 63,6 | 58,6 | 83,7 | ||
| 1975 | 48,4 | 63,0 | 58,7 | 62,6 | 67,0 | 80,0 | |||
| Wrocław | 1975 | 42,3 | 45,8 | 49,5 | 55,3 | 59,3 | 62,2 | 72,6 | 78,2 |
| średnio | 47,1 | 47,3 | 51,6 | 55,5 | 62,8 | 62,9 | 65,3 | 80,6 |
Od końca maja do połowy września udział pszczół lotnych w rodzinach doświadczalnych stopniowo się zwiększa od 47,1% do 80,6%. W drugiej połowie czerwca roje składały się po połowie z pszczoły nielotnej i lotnej. Pomiędzy miejscowościami, w których założono doświadczenie, i latami obserwacji zachodziły na ogół nieznaczne przesunięcia wielkości udziału pszczoły lotnej w rojach (tab. 4).
WNIOSKI
W przeciętnych warunkach przyrodniczych naszego kraju naturalny rozwój sezonowy rodzin pszczelich jest opóźniony w stosunku do występowania znaczących dla zbioru miodu towarowego pożytków, należy zatem kierować sezonowym rozwojem rodzin przyśpieszając rozwój i nie dopuszczać do powstawania nadwyżek pszczół na okres po pożytkowy. Racjonalne wykorzystanie pożytków pszczelich może podnieść produkcję miodu przynajmniej o 50%. Do opracowywania technologii pasiecznych potrzebna jest dokładna znajomość struktury sezonowej pożytków. Zachodzi zatem potrzeba rozbudowy sieci punktów wagowej kontroli pożytku na terenie kraju.
LITERATURA
Banker R. (1968) — A two-queen method used in commercial operations. Amer. Bee J., 108(5):180—182
Bornus L. i współautorzy (1974) — Przydatność użytkowa mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej w warunkach przyrodniczych Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18:1—51
strona 30Farrar C. L. (1953) — Two queen colony management. Amer. Bee J., 93(3):106—110
Gromisz M. (1962) — Próba określenia zależności produkcji miodowej pasieki od stosunku liczebnego robotnic do czerwiu. Pszczel. Zesz. Nauk., 6(3):93—111
Gromisz M., Kochańska Z. (1978) — Wyniki sezonu pszczelarskiego 1977 roku na tle sezonów poprzednich. Pszczeln. Zesz. Nauk. 22:187—197
Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL
Zmarlicki C. (1974) — Wpływ składu biologicznego rodzin pszczelich na ich zdolność produkcyjną. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18:145—159
РАЗВИТИЕ ПЛЕЛИНЫХ СЕМЬЕЙ В СВЯЗИ СО СТРУКТУРОЙ ВЗЯТКОВ
М. Громиш, Л. Борнус, Е. Бобжецки, С. Качмарек, Ю. Калиновски, Я. Новаковски
Резюме
В средних естественно-сельскохозяйственных условиях Польши, пчелиные семьи достигают высшей силы в июле и августе, что заметно после главного усиления взятков (июнь). Таким образом пчеловоды много теряют товарного мёда, так как пчелиные семьи с малой силой собирают менее нектара, а также используют его в большем количестве для выращивания разплода.
DEVELOPMENT OF HONEYBEE COLONIES IN RELATION TO THE STRUCTURE OF HONEY FLOW
M. Gromisz, L. Bornus, J. Bobrzecki, S. Kaczmarek, J. Kalinowski, J. Nowakowski
Summary
In average natural conditions of Poland honeybee colonies reach the highest strength in July and August, well after the main honey flow (June). For this reason beekeepers lose in production of honey, becouse weak colonies gather less honey and most of it they use for bread feeding.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 23: „stanu odpowiadającemu” → stanu odpowiadającego
- s. 27, tab. 3, Sielinko 1974, średnio: „4,92″ → 4,52
- s. 27, tab. 3, Wrocław 1975, średnio: „4,24″ → 4,67
- s. 30, piśmiennictwo: „22:187—197″ → 22:181—191
- s. 30, streszczenie: „ПЛЕЛИНЫХ СЕМЬЕЙ” → ПЧЕЛИНЫХ СЕМЕЙ
- s. 30, streszczenie: „разплода” → расплода
- s. 30, streszczenie: „becouse” → because
- s. 30, streszczenie: „bread feeding” → brood feeding
