BADANIA NAD PSZCZELARSKĄ I ROLNICZĄ WARTOŚCIĄ MIESZANEK ROŚLIN STRĄCZKOWYCH Z FACELIĄ BŁĘKITNĄ UPRAWIANYCH NA ZIELONĄ MASĘ JAKO PLON GŁÓWNY

tekst: Bolesław Jabłoński

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok VIII, Nr 2, grudzień 1964 — Bolesław Jabłoński

strona 29

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok VIII, Nr 2 GRUDZIEŃ 1964

Bolesław Jabłoński

Zakład Pszczelnictwa I. S.

WSTĘP

Od dawna wiadomo, że w miarę rozwoju rolnictwa wzrasta rola pszczół jako zapylaczek roślin uprawnych, natomiast stan pożytków pszczelich systematycznie ulega pogorszeniu. Zachodzi wobec tego konieczność poprawy pastwisk dla pszczół między innymi przez wysiew specjalnych roślin miododajnych. Uprawa takich roślin na szerszą skalę może być jednak stosowana tylko wówczas, gdy będą one jednocześnie przydatne rolniczo.

Celem niniejszej pracy było zbadanie i ocena, z punktu widzenia pszczelarskiego i rolniczego, mieszanek pastewnych najpopularniejszych roślin strączkowych z miododajną rośliną, facelią błękitną (Phacelia tanacetifolia Benth.), uprawianych na zieloną masę jako plon główny. Starano się jednocześnie ustalić rodzaj mieszanki, która zapewniłaby wysokie korzyści zarówno pszczelarzowi jak i rolnikowi.

PRZEGLĄD LITERATURY

Literatura naukowa dotycząca mieszanek roślin strączkowych z facelią błękitną nie jest obszerna. Dość dużo natomiast ukazało się artykułów popularno-naukowych na ten temat, zwłaszcza w pszczelarskich czasopismach radzieckich i czechosłowackich.

*) Praca ta jest dysertacją doktorską autora. Promotor prof. dr Zofia Demianowiczowa. Pełny tekst pracy znajduje się w Bibliotece Szkoły głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie oraz w Bibliotece Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach.

strona 30

Wysiew facelii w mieszankach poplonowych z różnymi roślinami polecany jest w Czechosłowacji (Šistek 1952, Waltr 1956 i Vesely 1956), W Niemczech (Meyerhoff 1955, Pritsch 1961), a także w Polsce (Janikowski 1949, Lipiński 1951, Świętochowski 1956 i inni).

Pierwsze badania nad mieszankami strączkowych z facelią, uprawianymi jako plon główny, wykonała Lewiencewa i Makarowa w 1948 r. w Związku Radzieckim (cyt. za Kopielkijewskim i Małachową 1958). Następnie zagadnieniem tego rodzaju mieszanek zajmowali się tam Mielniczenko (1955, 1958), Kopielkijewski (1953, 1958), Małachowa (1958), Pielmienow (1958), Rodionow (1958) i inni, w Czechosłowacji zaś Vesely (1955, 1956a, 1956b). W Polsce mieszanki strączkowych z facelią nie były dotychczas przedmiotem badań.

Zalecane rodzaje i zestawy mieszanek strączkowych z facelią do wysiewu na wiosnę. Mielniczenko (1955) w wyniku swych prac zaproponował następujące mieszanki (w kg na 1 ha): 1) wyka jara 120—140 + owies 30 + facelia 4—5 i 2) groch polny 160—175 + owies 30 + facelia 4—5. Podobne mieszanki zalecał początkowo Kopielkijewski (1953) dla środkowych i północnych rejonów Związku Radzieckiego. W następnych latach autor ten (1956) zmniejszył ilość wysiewanych strączkowych (wyki) do 100 kg, zwiększył natomiast udział owsa do 60 kg i facelii z 3 do 4 kg na 1 ha. Rodionow (1958) dał pierwszeństwo mieszankom o mniejszym udziale owsa wynoszącym do 30 kg na 1 ha.

Mieszanka łubinowo-faceliowa polecana na Ukrainie przez Sierdiuka (1953) składa się ze 150 kg łubinu i 3 kg facelii na 1 ha. Poliszczuk (1955) i Pielmienow (1958) ustalili natomiast 130 kg łubinu i 3,5 facelii na 1 ha.

Do wiosennych wysiewów w warunkach Czechosłowacji Vesely (1956a) zaproponował mieszanki zbożowo-strączkowe z facelią, w skład których wchodzą zboża (owies i jęczmień) w ilości 60—70 kg/ha, strączkowe (wyka i peluszka) 90 kg/ha oraz facelia 6—7 kg/ha. W rejonach bogatszych w opady, zależnie od rodzaju gleby, część wyki lub peluszki zastępuje bobik w ilości 40—60 kg na 1 ha. Przy późniejszych siewach mieszanek autor radzi dodawać do nich na 1 ha 12—15 kg gryki.

Technika wysiewu mieszanek strączkowych z facelią. W celu zapewnienia równomiernego wysiewu drobnych nasion facelii z dużymi nasionami strączkowych Mielniczenko (1955) poleca siać ją oddzielnie. Małachowa (1958) wysiewała facelię jednocześnie z wyką i owsem, przy czym zwilżała ją wodą. Vesely (1956a) mieszał natomiast suche nasiona facelii małymi porcjami w skrzyni

strona 31

siewnika podczas siewu mieszanek i ten prosty sposób uznał za bardzo dobry.

Przebieg wzrostu i kwitnienia poszczególnych gatunków (komponentów) mieszanek. Facelia jest uważana jako odpowiedni składnik mieszanek strączkowych. Vesely (1956a) stwierdził, że facelia w mieszankach z wyką, peluszką, owsem i jęczmieniem nigdy nie zagłusza tych roślin, a sama jest przez nie przytłumiana. Obserwacje te potwierdził Pielmienow (1958). Różni autorzy (Mielniczenko 1955, Vesely 1956a, Kopielkijewski i Małachowa 1958, Poliszczuk 1955, 1960) podają, że facelia w mieszankach zbożowo-strączkowych kwitnie 2—3 tygodni, natomiast w mieszankach z łubinem znacznie dłużej.

Plony zielonej masy mieszanek strączkowych z facelią. Podawane przez różnych autorów radzieckich (Kopielkijewski 1956, Kopielkijewski i Małachowa 1958, Pielmienow 1958, Poliszczuk 1955, Rodionow 1958) plony zielonej masy mieszanek wyki, peluszki i owsa z facelią wahają się od około 70 do 150 q z 1 ha, zaś mieszanek łubinu z facelią 150 do 400 q z 1 ha. Vesely (1956a) podaje tylko ogólnie, że plon zielonej masy mieszanek strączkowo-zbożowych z facelią w warunkach Czechosłowacji wynosi 200—300 q z 1 ha. Według Mielniczenki (1958) udział facelii w mieszankach wyki z owsem i peluszki z owsem podnosi plony zielonej masy o 20—25%, a według Kopielkijewskiego i Małachowej (1958) — nawet do 80%. Dodatni wpływ facelii na plonowanie mieszanek stwierdził również Pielmienow (1958) i Rodionow (1958).

Skład botaniczny mieszanek strączkowych z facelią. Vesely (1956b) w swych mieszankach (wyka, peluszka, owies, jęczmień, facelia) badał udział wagowy facelii w ciągu wegetacji i stwierdził, że w 54 dniu od daty wysiewu wynosił on 37,7% ogólnej zielonej masy, w 65 dniu — 30,8%, a w 75 dniu — tylko 17%. W mieszance łubinowo-faceliowej (łubin 130 kg + facelia 3,5 kg na 1 ha) badanej przez Poliszczuka (1955), zielona masa łubinu w okresie zbioru mieszanek stanowiła 78%, faceli zaś 22%. Rodionow (1958) podaje, że w miarę zmniejszania wysiewu owsa w mieszance z wyką z 60 do 10 kg na 1 ha wzrósł procentowy udział siana wyki z 39,8 do 59,7%.

Wpływ mieszanek na niektóre cechy morfologiczne wyrastającej w nich facelii. Według Mielniczenki (1955) facelia w mieszankach z wyką, peluszką i owsem nie drewnieje tak szybko i mocno jak w czystym siewie i nawet pod koniec pełni kwitnienia ma łodygi miekkie i soczyste. Poza tym rośliny w mieszankach,

strona 32

w porównaniu z uprawianymi w monokulturze, mają o 2—3 razy mniej włosków, te zaś, które je pokrywają, są bardziej miekkie. Zjawisko to potwierdza Vesely (1956a, 1956b) i tłumaczy je specyficznym mikroklimatem, jaki wytwarza się w mieszankach.

Dane dotyczące zjadania mieszanek strączkowych z facelią przez zwierzęta gospodarskie. Wszyscy wypowiadający się na ten temat twierdzą zgodnie, że mieszanki są bardzo chętnie zjadane przez inwentarz, zarówno w postaci zielonki jak i kiszonki oraz siana. Dokładne obserwacje przeprowadzone przez Pielmienowa (1958) wykazały, że z podawanej bydłu (po 10 kg na sztukę) zielonej masy mieszanek średnio pozostawało nie zjedzone 4%, przy czym na facelię przypadało 1,2% a na inne rośliny 2,8%. Podobne wyniki otrzymał Rodionow (1958).

Zawartość składników pokarmowych w mieszankach strączkowych z facelią. Z tego co podaje Kopielkijewski (1956) wynika, że mieszanka wyki z owsem i facelią, zbierana pod koniec pełni kwitnienia facelii, nie różniła się zasadniczo pod względem procentowej zawartości składników pokarmowych od podobnej mieszanki bez facelii. Vesely (1956b) badając procentową zawartość białka strawnego i bezazotowych substancji wyciągowych w facelii rosnącej w mieszankach strączkowych ze zbożami stwierdził, że w okresie kwitnienia zmniejsza się ona minimalnie. Do podobnych wniosków doszedł Pritsch (1955a, 1955b, 1959, 1961), który badał facelię uprawianą w czystym siewie.

Wartość pszczelarska mieszanek strączkowych z facelią. Według danych radzieckich (Kopielkijewski i Małachowa 1958, Kopielkijewski 1959, Małachowa 1958, Pielmienow 1958), ilość cukrów wydzielanych przez facelię uprawianą w mieszankach z wyką i owsem oraz z łubinem wynosiła 11—51 kg na 1 ha, co odpowiada 13,8—65,8 kg wydajności miodowej. W tym samym czasie facelia uprawiana obok w czystym siewie dostarczała pszczołom 44—258 kg cukrów, co w przeliczeniu wynosi 55,0—372,5 kg miodu z 1 ha. W podobnej proporcji kształtował się oblot pszczół na tych uprawach. W Czechosłowacji, według obliczeń dokonanych przez Janotę (cyt. za Veselym 1956a), wydajność miodowa mieszanek zbożowo-strączkowo-faceliowych wynosiła po tygodniu kwitnienia facelii 43 kg, po dwóch — 87, a po trzech 120 kg z 1 ha.

Autorzy radzieccy (Kopielkijewski 1958, 1961, Mielniczenko 1955, Poliszczuk 1958, 1960, Sierdiuk 1953 i inni) podkreślają, że dzięki wprowadzeniu facelii do mieszanek strączkowych, zwiększyły się zbiory miodu w pasiekach od kilku do kilkudziesięciu kg na 1 pień.

strona 33

METODYKA BADAŃ

Sposób zaplanowania i wykonania doświadczeń. Doświadczenia przeprowadzono na polu Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach w latach 1957—1960 na lekkiej glebie bielicowej. Przedplonem dla mieszanek w roku 1957 były buraki pastewne, w 1958 — jęczmień, w 1959 — owies, w 1960 — facelia.

Po sprzęcie przedplonów (zbóż i facelii) glebę podorywano i bronowano, a przed zimą każdego roku wykonywano orkę głęboką. Wiosną stosowano bronę, a następnie płytko kultywator, poczym znów bronę.

Nawożenia mineralnego w pierwszym roku nie stosowano, a w latach następnych dawano 200 kg superfosfatu i 150 kg 40% soli potasowej na 1 ha. Nawozy mineralne rozsiewano tuż przed kultywatorowaniem.

Siew wykonano w roku 1957 — 23. IV, w 1958 — 6. V, w 1959 i 1960 — 15. IV. Nasiona facelii mieszano bezpośrednio z pozostałymi składnikami mieszanek i wysiewano jednorzędowym siewnikiem ogrodniczym, pozostawiając międzyrzędzia 15 cm szerokości.

Do badań wzięto 4 mieszanki najpospolitszych roślin strączkowych (wyka, peluszka, łubin, seradela), i zbóż (owies, jęczmień) z facelią błękitną. Skład jakościowy i ilościowy tych mieszanek przedstawiono w tabeli 1. W dalszej części tekstu będą one nazywane M1, M2, M3, i M4.

Nie biorąc pod uwagę facelii, trzy spośród badanych mieszanek, M1, M3 i M4, stanowią najczęściej spotykane zestawy na glebach lekkich i średnich. Do mieszanki M2 wzięto około 55% tej ilości nasion peluszki jaką się stosuje w czystym siewie i około 45% normy czystego wysiewu nasion wyki. Facelię w mieszankach potraktowano jako składnik dodatkowy do mieszanek podstawowych; chodziło bowiem o zwiększenie zagęszczenia roślin w celu dobrego jej ocienienia.

W roku 1957 do każdej mieszanki podstawowej (tab. 1 ilość wysiewu normalna) zastosowano dodatek facelii wynoszący 0, 2, 4 i 6 kg na 1 ha. W ten sposób liczba badanych obiektów w doświadczeniu wynosiła 16 (4 mieszanki × 4 wielkości dodatku facelii).

W latach 1957 i 1959 mieszanki podstawowe zróżnicowano pod względem ilości wysiewu na 3 grupy. Oprócz normalnej dużej ilości wysiewu, stosowanej w roku 1957, uwzględniono wysiew o 10 i o 20% mniejszy. Do każdej z tych grup stosowano, podobnie jak w roku poprzednim, dodatek facelii w ilości 0, 2, 4 i 6 kg na 1 ha. Ogólna liczba badanych obiektów (kombinacji) w doświadczeniu wzrosła do 48 (4 mieszanki podstawowe × 3 ilości ich wysiewu × 4 wielkości dodatku facelii).

W roku 1960 założono doświadczenie uzupełniające w celu wyko-

strona 34

Tabela 1

Rodzaj mieszanek i normy wysiewu roślin wchodzących w ich skład

Rodzaj mieszanki Ilość wysiewu w kg na 1 ha: normalna Ilość wysiewu w kg na 1 ha: normalna zmniejszona o 10% Ilość wysiewu w kg na 1 ha: normalna zmniejszona o 20%
M1 Wyka jara 50 45 40
Peluszka 80 72 64
Jęczmień 25 22,5 20
Owies 25 22,5 20
Facelia 0—2—4—6 0—2—4—6 0—2—4—6
M2 Wyka jara 70 63 56
Peluszka 100 90 80
Facelia 0—2—4—6 0—2—4—6 0—2—4—6
M3 Łubin żółty past. 100 90 90
Peluszka 90 81 72
Facelia 0—2—4—6 0—2—4—6 0—2—4—6
M4 Łubin żółty past. 180 162 144
Seradela 20 18 16
Facelia 0—2—4—6 0—2—4—6 0—2—4—6

nania pomiarów sztywności i owłosienia łodyg facelii. Uwzględniono w nim tylko jedną (normalną) ilość wysiewu mieszanek podstawowych i jeden dodatek facelii, wynoszący 4 kg nasion na 1 ha.

Zakładano doświadczenia kombinowane, w 1957 r. dwuczynnikowe, a w 1958 i 1959 r. trzyczynnikowe, według metody bloków losowanych w układzie niezależnym. Uzupełniające proste doświadczenie w 1960 r. wykonano również według metody bloków losowanych. Każdego roku stosowano 4 powtórzenia. Wielkość poletek wynosiła 20 m2. W każdym pasie (bloku = powtórzeniu) dla porównania wysiewano facelię w czystym siewie stosując wysiew 12 kg nasion na 1 ha i wąskie 15 cm międzyrzędzia, jak przy mieszankach. Facelię w czystym siewie wysiewano nieco (ok. 1 cm) płycej niż mieszanki.

Nasiona wszystkich wziętych do badań gatunków kupowano w miejscowym PZGS i nie znano niestety ich pochodzenia odmianowego. Łubin żółty był biało nasienny.

Obserwacje i pomiary roślin. W czasie wegetacji mieszanek notowano daty wschodów i kwitnienia roślin strączkowych i facelii oraz kłoszenia zbóż. Począwszy od około 21 dnia od daty

strona 35

wschodów wykonywano co 10 dni pomiary wysokości roślin. Do mierzenia brano te same oznaczone rośliny w ilości około 30 poszczególnego gatunku na każdym poletku. Wyniki tych pomiarów przedstawiono graficznie.

Zbiór mieszanek i określanie resztek pożniwnych. Mieszankę M1 (wyka, peluszka, zboża, facelia) koszono pod koniec kłoszenia się owsa, mieszankę M2 (wyka, peluszka, facelia) — w okresie zawiązywania strąków u wyki i peluszki, a mieszanki M3 (łubin, peluszka, facelia) i M4 (łubin, seradela, facelia) — pod koniec kwitnienia łubinu. Skoszoną zieloną masę natychmiast ważono na polu. Następnie połowę zielonki z każdego poletka zabierano i skarmiano przez zwierzęta, a drugą połowę pozostawiano do wysuszenia dla określenia plonów siana oraz wydajności siana w stosunku do zielonej masy.

Resztki pożniwne, ze względu na ogromną pracochłonność, określano tylko w 2 powtórzeniach. Na każdym poletku brano próbę gleby wraz ze ściernią i masą korzeniową z 1/8 m2 (25 cm × 50 cm) na głębokości 20 cm.

Oddzielanie masy korzeniowej od gleby wykonywano przez płukanie wodą na sitach o oczkach około 1 mm, według metodyki stosowanej przez Batolina (1954).

Analiza botaniczna mieszanek. Przed skoszeniem mieszanek pobierano z najbardziej reprezentatywnych miejsc na poszczególnych poletkach próby roślin z powierzchni 1 m2. Próby te poddawano analizie botanicznej, która miała na celu określenie procentowego (wagowego) składu mieszanek w rozbiciu na grupy: rośliny strączkowe, zboża (w mieszance M1), facelię i chwasty. Określano ciężar zielonej masy, a po wysuszeniu ciężar siana poszczególnych grup roślin w każdej próbie. (W celu zapobieżenia zmianom w ciężarze zielonej masy próbek przed dokonaniem analizy, przetrzymywano je w wilgotnym pomieszczeniu). Na podstawie ubytku ciężaru zielonej masy po jej wysuszeniu obliczano wydajność siana poszczególnych grup roślin analogicznie jak przy określaniu ogólnej wydajności siana mieszanek w stosunku do zielonej masy. W pracy przedstawiono tylko skład botaniczny siana mieszanek jako ważniejszy od składu zielonej masy.

Analiza niektórych cech facelii w mieszankach. Dla facelii określono liczbę roślin na 1 m2 poszczególnego poletka i policzono kwiaty na tych roślinach. Mierzono również (przy użyciu noniusza) grubość łodyg roślin, w roku 1958 i 1959 na około 1/2 wysokości od szyjki korzeniowej, a w roku 1960 — na wysokości około 1/6, 3/6 i 5/6 od szyjki korzeniowej.

Sztywność łodyg mierzono przy pomocy specjalnego dynamometru (ryc. 1), skonstruowanego we własnym zakresie na wzór przyrządu

strona 36

używanego w sadownictwie do mierzenia jędrności jabłek. W badaniach tych poddawano łodygi facelii łamaniu i zgniataniu. Przy określaniu wytrzymałości na złamanie, środek 2 cm odcinka łodygi opartej o brzegi podstawki przyciskano tępo zaostrzoną końcówką dynamometru, aż do złamania (rys. 1 fot. A). Ilość potrzebnej do tego siły w kg odczytywano na skali przyrządu. Przy zgniataniu łodyg zmieniano końcówkę

przyrząd na ciemnym tle; oznaczenia w kwadratowych polach: 4, 2, 1, ł, 3, 8, 7, A; na skali dynamometru cyfry 1 2 3 4 5.

dynamometru z zaostrzonej na płaską, obejmującą 1,5 cm odcinek łodygi, samą zaś łodygę opierano o równy występ drewnianej podstawki (ryc. 1 fot. B). Wytrzymałość łodyg na łamanie i zgniatanie mierzono na wysokości około 1/6, 3/6 i 5/6 od szyjki korzeniowej.

Włoski liczono w dolnej, środkowej i górnej części łodygi. Posługiwano się przy tym lupą, do której wmontowano blaszkę z wyciętym „okienkiem” o wymiarach 1 × 15 mm. Przy liczeniu brano pod uwagę włoski znajdujące się na powierzchni objętej „okienkiem”. Długość i grubość włosków określano pod mikroskopem, przy czym grubość mierzono w 1/3 długości włoska od jego podstawy.

Przy badaniu sztywności i owłosienia facelii brano z jednego poletka około 100 roślin, przy czym do mierzenia długości i grubości włosków brano z każdej rośliny po jednym włosku z części dolnej, środkowej i górnej łodygi.

strona 37

Obserwacje nad skarmianiem mieszanek przez zwierzęta gospodarskie. W roku 1957 i 1958 zieloną masę mieszanek skarmiano przez bydło w Naukowym Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Sadownictwa w Dąbrowicach koło Skierniewic. Na jedną sztukę bydła dawano po około 5 kg zielonki, a niezjedzone resztki zbierano i ważono. W roku 1959 i 1960 karmiono mieszankami konie

ten sam przyrząd z płaską końcówką; oznaczenia w kwadratowych polach: 6, 2, 1, ł, 5, 8, 7, B; na skali dynamometru cyfry 1 2 3 4 5.

z Sadu Pomologicznego Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach oraz owce i kozy, będące prywatną własnością mieszkających w pobliżu rodzin robotniczych. Wysuszone siano spasano co roku przez konie.

Analizy chemiczne mieszanek. Do badań chemicznych brano co roku (1957, 1958 i 1959) dla każdej mieszanki podstawowej (M1, M2, M3 i M4) reprezentatywną, kilkukilogramową próbę zielonej masy z poletek kombinacji bez facelii i drugą taką próbę z poletek wszystkich kombinacji z facelią. W tym samym czasie brano również próby facelii z poletek czystego jej siewu. Każdą próbę, zależnie od jej składu, rozdzielano na grupy botaniczne (motylkowe, zboża, facelię i chwasty), po czym suszono na wolnym powietrzu chroniąc przed deszczem. Po wysuszeniu rośliny cięto i mielono.

W tak przygotowanym materiale oznaczano: suchą masę — metodą suszarkową przy 105° C, popiół surowy — przez spalanie w piecu

strona 38

muflowym w temp. 500° C, azot ogólny — metodą Kieldahla, azot strawny — przez trawienie pepsyną z kwasem solnym według metody Vedemeyera 1941, włókno surowe — sposobem Henneberga i Stohmanna w modyfikacji podanej przez Pietierburgskiego (1954), tłuszcz surowy — przez ekstrahowanie w aparacie Soxhleta, fosfor — metodą Lorenza w modyfikacji Romańskiego (1950), wapń i potas — przy pomocy fotokolorymetru płomieniowego Zeissa.

Otrzymane wyniki dla azotu ogólnego przeliczono na białko surowe, a dla azotu strawnego na białko strawne, przemnażając je przez współczynnik 6,25. Zawartość bezazotowych substancji wyciągowych obliczono przez odjęcie od suchej masy przyjętej za 100 sumę procentowej zawartości surowego białka, włókna, tłuszczu i popiołu.

Znając skład botaniczny mieszanek oraz zawartość składników pokarmowych w każdej grupie botanicznej roślin, obliczono w przybliżeniu ogólną procentową zawartość tych składników w mieszankach. Nie badano jednak pod tym względem mieszanek zależnie od ilości ich wysiewu, a tylko od wielkości dodatku facelii jako czynnika najważniejszego. Za podstawę przy obliczaniu składników pokarmowych dla poszczególnej kombinacji z różnym dodatkiem facelii brano w danym roku przeciętny jej skład botaniczny w obrębie każdej mieszanki, niezależnie od ilości wysiewu. Przy statystycznym analizowaniu wyników poszczególne lata (1957, 1958 i 1959) traktowano jako powtórzenia.

Na podstawie wysokości plonów siana oraz procentowej zawartości białka w powietrznie suchej masie mieszanek obliczono plony białka dla poszczególnych kombinacji o różnym dodatku facelii w obrębie danej mieszanki, niezależnie od ilości jej wysiewu.

Określono również orientacyjnie plon wartości skrobiowej mieszanek. Ze względu na to, że nie spotkano w literaturze danych dotyczących strawności mieszanek z facelią, przy obliczaniu w nich składników strawnych przyjęto współczynniki strawności podawane przez Hanssona (1938) dla mieszanki owsa z wyką w końcu kwitnienia. Wynoszą one dla białka surowego 72, tłuszczu surowego — 54, bezazotowych substancji wyciągowych — 70 i dla włókna surowego — 52.

W przeliczeniach składników strawnych na wartość skrobiową wzięto dla białka strawnego współczynnik skrobiowy 0,94, dla tłuszczu strawnego — 1,91 oraz dla strawnych związków bezazotowych wyciągowych i dla strawnego włókna — 1.

Zgodnie z zaleceniem Kellnera (Popow 1951) na każdy kg surowego włókna odliczono 0,58 wartości skrobiowej.

Ocena wartości pszczelarskiej mieszanek. Obserwacje oblotu pszczół na poletkach wykonywano w roku 1958 przez 5 dni, a w roku 1959 przez 4 dni w okresie pełni kwitnienia facelii.

strona 39

Posługiwano się przy tym kwadratową ramką z drutu o boku 1 m. Praktycznie wyglądało to w ten sposób, że na poletku na wysokości kwiatostanów facelii przykładano ramkę i na objętej przez nią powierzchni (1 m2) liczono wszystkie znajdujące się pszczoły w danym momencie. Czynność tę wykonywano na każdym ze 196 poletek doświadczenia, kolejno od pierwszego do ostatniego, 6—8 razy w ciągu dnia. Obserwacje wykonywano w dni pogodne w godzinach od 10—16.

W celu określenia długości kwitnienia kwiatów facelii zaznaczano je nićmi w momencie otwierania się płatków korony i obserwowano kiedy zwiędną.

Nektarowanie facelii badano każdego roku (1957, 1958 i 1959) w okresie pełni jej kwitnienia w ciągu 8 dni. Zgodnie z ogólnie przyjętą zasadą (Demianowiczowa 1960) nektar pobierano w godzinach południowych. Jednego dnia badano pod tym względem tylko 1/4 doświadczenia, to jest jedno powtórzenie, ponieważ trudno było w krótkim czasie pobrać nektar z roślin wszystkich poletek. Na poszczególnym poletku brano dziennie jedną próbę nektaru z 10 kwiatów, pochodzących z kilku roślin. Na 24 godziny przed każdorazowym pobraniem nektaru okrywano rośliny izolatorami z gazy. Przy badaniu nektarowania stosowano metodę pipetową, opisaną szczegółowo przez Demianowiczową (1960). Wydajność miodową obliczono według zasady podanej przez Gubina (1948).

Sposób opracowania wyników. Wyniki doświadczeń opracowano statystycznie przy pomocy analizy wariancyjnej R. A. Fishera. W badaniach przyjęto dwa poziomy wiarogodności: a1 = 0,05 i a2 = 0,01. Ocenę istotności różnic pomiędzy średnimi oparto na kryterium „t” Studenta. Różnice graniczne (przedziały ufności dla różnic) oznaczono w pracy symbolami m1 i m2. Statystyczny sposób analizowania wyników był zgodny w większości przypadków z układem doświadczeń. Przy opracowaniu zaś niektórych wyników analiz chemicznych użyto metody stosowanej dla bloków losowanych.

W pracy podano tylko najważniejsze wykresy i tabele, niezbędne dla zilustrowania zagadnienia.

PRZEBIEG DOŚWIADCZEŃ I WYNIKI

WARUNKI POGODY PODCZAS WEGETACJI MIESZANEK

Przebieg pogody w czasie wegetacji mieszanek w latach 1957—1960 scharakteryzowano na podstawie opadów i średniej temperatury powietrza. Dane wzięto ze stacji meteorologicznej odległej o około 800 m od pola, na którym przeprowadzano doświadczenia.

strona 40

Roczne sumy opadów wynosiły w 1957 r. — 446,1 mm, w 1958 — 400,5 mm, w 1959 — 367,3 mm i w 1960 — 643,2 mm. W porównaniu ze średnią z wielu lat, wynoszącą dla Skierniewic 521,9 mm, były one w latach 1957—1959 znacznie niższe, a w roku 1960 — dużo wyższe. Sumy opadów, w okresie kwiecień — maj — czerwiec, wynosiły w kolejnych latach badań 103,9 mm, 99,2 mm, 100,6 mm i 134,7 mm, podczas gdy średnia wieloletnia dla tego okresu wynosi 144,7 mm.

Tabela 2

Temperatura powietrza i opady w okresie wegetacji mieszanek

Rok kwiecień I kwiecień II kwiecień III maj I maj II maj III czerwiec I czerwiec II czerwiec III lipiec I lipiec II lipiec III
Temperatura powietrza — średnie dekadowe w °C
1957 7,6 3,5 13,2 6,0 15,5 10,8 16,8 19,0 17,1 20,9 18,9 16,3
1958 1,3 5,5 6,9 11,6 14,5 18,3 13,9 15,1 15,3 17,8 20,1 17,5
1959 7,1 8,9 9,0 12,7 14,9 11,9 17,5 15,9 16,7 19,4 22,5 20,7
1960 3,3 10,3 6,1 10,5 14,7 13,2 18,8 15,7 16,4 14,0 19,2 15,7
Opady — sumy dekadowe w mm
1957 0,7 6,6 10,4 12,0 7,0 — 47,6 — 12,6 37,2 38,5 31,8
1958 7,5 16,5 10,3 3,1 7,3 23,1 0,1 7,1 24,2 20,8 0,3 14,9
1959 4,5 5,4 8,7 0,5 28,1 2,2 11,1 17,6 22,5 12,3 51,7 50,9
1960 9,9 4,3 24,5 0,0 14,6 18,7 13,3 42,9 6,5 30,7 32,3 161,3

Rozkład opadów i przebieg temperatury w czasie wegetacji mieszanek przedstawiono w tabeli 2. Kwiecień i maj 1957 r. charakteryzowały się niewielką ilością opadów oraz znacznymi wahaniami temperatury. Przy bardzo małych opadach w drugiej dekadzie maja i zupełnym ich braku w trzeciej oraz przy spadku temperatury w tym czasie, rośliny nie miały dobrych warunków wegetacji. Dopiero większe opady w pierwszej dekadzie czerwca i ocieplenie, które po nich nastąpiło, wpłynęły korzystnie na wzrost mieszanek. Druga dekada czerwca była znów bezdeszczowa, a niewielkim opadom w trzeciej dekadzie towarzyszyło nieznaczne ochłodzenie. Nie wywarło to jednak już niekorzystnego wpływu na wzrost mieszanek.

Rok 1958 charakteryzował się znacznie opóźnioną wiosną. Dopiero w końcu kwietnia maksymalna temperatura przekroczyła 10° C. W maju, jakkolwiek ubogim w opady, pogoda była dość sprzyjająca wegetacji roślin. W pierwszej połowie czerwca natomiast nie było w ogóle deszczu i wystąpił ponadto spadek temperatury. Mieszanki w tym czasie rosły powoli i z powodu późnego siewu (6 maja) nie zdążyły jeszcze zakwitnąć.

strona 41

W drugiej połowie czerwca i na początku lipca spadły deszcze i temperatura się nieco podniosła, co wpłynęło korzystnie na wzrost mieszanek.

Wiosna 1959 r. w odróżnieniu od poprzedniej nastąpiła bardzo wcześnie. W kwietniu warunki były sprzyjające dla wegetacji roślin. W pierwszej połowie maja było dość ciepło, lecz sucho. Główna ilość deszczów spadła w drugiej dekadzie maja, po czym nastąpiło ochłodzenie trwające prawie do końca miesiąca. Pierwsza dekada czerwca była dość ciepła, lecz stosunkowo uboga w opady. W sumie około 3-tygodniowy okres, w końcu maja i w pierwszej połowie czerwca, był niezbyt korzystny dla wegetacji. Korzystnie na wzrost mieszanek wpłynęły nieco większe opady w drugiej i trzeciej dekadzie czerwca. Rośliny nie mogły jednak wyrosnąć bardzo duże, ponieważ wysiane stosunkowo wcześnie (15. IV) wcześniej weszły w stadium generatywne.

W 1960 r. średnia dzienna temperatura w drugiej dekadzie kwietnia przekraczała +10° C. W trzeciej dekadzie nastąpiło ochłodzenie, które trwało do pierwszych dni maja. Wpłynęło ono na zahamowanie wegetacji roślin. W drugiej i trzeciej dekadzie maja oraz w czerwcu rozkład temperatury i opadów był dość równomierny i sprzyjający wegetacji mieszanek. Większe opady w połowie czerwca przyczyniły się nawet do ich bujnego wzrostu, zwłaszcza roślin strączkowych.

WYNIKI OBSERWACJI I POMIARÓW W CZASIE WEGETACJI MIESZANEK

Przebieg faz wzrostu i kwitnienia poszczególnych gatunków (komponentów) mieszanek. Wschody roślin wchodzących w skład badanych mieszanek pojawiały się w poszczególnych latach w różnym czasie po wysiewie (tab. 3). Rozpiętość pomiędzy datami ukazywania się na powierzchni gruntu różnych gatunków sięgała 10 dni. Przy późnym siewie (6. V) i wyższej temperaturze w 1958 r. większość roślin wzeszła już po około 8 dniach, podczas gdy przy siewie wczesnym i niższej temperaturze w 1959 r. po około 15 dniach.

Najbardziej stałym okresem od siewu do wschodów we wszystkich latach odznaczały się zboża (9—13 dni), a następnie wyka i peluszka (8—15 dni) oraz facelia (6—15 dni). Wschody łubinu ukazywały się po 9—20 dniach, a seradeli po 7—19 dniach od daty siewu. Facelia wschodziła w poszczególnych latach w tym samym mniej więcej czasie co wyka i peluszka.

Początek kwitnienia tych samych gatunków roślin następował, z nielicznymi wyjątkami, w jednakowym mniej więcej czasie we wszystkich mieszankach. Jedynie peluszka w mieszance M1 (ze zbożami) zakwitła w 1958 i 1960 roku o 1—3 dni później niż w innych. W tej

strona 42

Tabela 3

Daty siewu, wschodów, kwitnienia z zbioru mieszanek

Rodzaj mieszanki 1957 (siew 23.IV): wschody — V 1957: kwitnienie (zbóż — kłoszenie): początek — VI 1957: kwitnienie: pełnia — VI 1957: kwitnienie: pełnia — VII 1957: zbiór — VII 1958 (siew 6.V): wschody — V 1958: kwitnienie (zbóż — kłoszenie): początek — VI 1958: kwitnienie: początek — VII 1958: kwitnienie: pełnia — VI 1958: kwitnienie: pełnia — VII 1958: zbiór — VII 1959 (siew 15.IV): wschody — IV 1959: wschody — V 1959: kwitnienie (zbóż — kłoszenie): początek — VI 1959: kwitnienie: pełnia — VI 1959: kwitnienie: pełnia — VII 1959: zbiór — VII* 1960 (siew 15.IV): wschody — IV 1960: kwitnienie (zbóż — kłoszenie): początek — V 1960: kwitnienie: początek — VI 1960: kwitnienie: pełnia — VI 1960: kwitnienie: pełnia — VII 1960: zbiór — VII
M1 Wyka jara 3 27 — 14 3 — 30 20 — 26 21 —
Peluszka 3 30 — 14 6 — 30 25 — 26 26 —
Jęczmień 2 20 24 1 15 26 29 8 28 11 15 26** 24 15 19 1
Owies 2 24 27 15 28 1 28 14 17 24 20 25
Facelia 4 15 20—? 12 22 28—? 30 6 10—? 25 11 14—?
M2 Wyka jara 3 26 4 14 3 11 30 20 25 26 21 27
Peluszka 3 30 6 8 14 3 12 15 30 25 30 4 26 25 3 5
Facelia 4 15 19—5 12 21 26—10 30 6 10—2 25 10 13—4
M3 Łubin ż. p. 5 30 4 15 6 10 2 26 1 5 25 28
Peluszka 3 30 6 10 14 3 12 18 30 25 20 8 26 25 1 8
Facelia 4 15 19—5 15 21 26—10 30 6 10—2 25 9 13—7
M4 Łubin ż. p. 5 30 4 15 6 10 30 2 26 1 10 5 25 28
Seradela 12 26 2 11 13 28 5 19 4 20 28 25 22 27 8
Facelia 4 14 18—5 12 21 26—10 30 6 10—2 25 8 12— 7
Facelia (czysty siew) 4 14 18—5 11 12 21 26—10 19 30 6 10— 2 10 25 8 12— 7 8

*) Cyfry rzymskie w nagłówku oznaczają miesiące, a znajdujące się pod nimi w kolumnach arabskie — dni danego miesiąca. **) Liczba oznacza 25.VI. a nie 26.VII.

strona 43

samej mieszance M1 również początek kwitnienia facelii w roku 1960 nastąpił o 1—3 dni później niż w innych. Gatunek ten w mieszankach zakwitał w takim samym czasie jak w czystym siewie lub najwyżej o 1—3 dni później.

Spośród roślin wchodzących do mieszanek zawsze najwcześniej rozpoczynała kwitnienie facelia, a następnie dopiero wyka, peluszka i łubin. Początek kłoszenia jęczmienia notowano w poszczególnych latach o 4—5 dni później, a owsa o 6—9 dni później w stosunku do daty ukazywania się pierwszych kwiatów facelii. Z roślin strączkowych wyka zakwitała później od facelii o 10—14 dni, peluszka o 14—19 dni, łubin o 15—20 dni i seradela o 7—14 dni.

Okres od początku do pełni kwitnienia facelii, wysiewanej zarówno w czystym siewie jak i w mieszankach, wynosił 3—6 dni. Długość okresu pełni kwitnienia ustalono tylko dla facelii w mieszankach M2, M3 i M4, których zbiór przypadał po zakończeniu pełni jej kwitnienia. Okres ten był mniej więcej jednakowo długi w obrębie poszczególnych lat zarówno dla facelii we wszystkich trzech wymienionych mieszankach, jak też na poletkach w czystym jej siewie. Wahał się on w okresie 4 lat od 14 do 25 dni. Mieszankę M1 zbierano przed ukończeniem pełni kwitnienia facelii, której masowe kwitnienie do momentu zbioru trwało 10—17 dni. Ogólna liczba dni kwitnienia facelii w okresie badań wynosiła w mieszankach M1 — 15 do 20, w M2 — 23 do 28, w M3 — 25 do 32 i w M4 — 27 do 34. Rozmieszczenie roślin facelii na poletkach było dość równomierne. Interesująco przedstawiał się wygląd mieszanek w okresie ich kwitnienia; w mieszance M1 (ze zbożami) nie było z daleka widać kwitnącej facelii, natomiast pozostałe poletka, zwłaszcza mieszanek z łubinem (M3 i M4) zwracały uwagę błękitną barwą jej kwiatów Pod koniec pełni kwitnienia facelii, mieszanki z łubinem przybierały z kolei w bardzo krótkim czasie barwę żółtą.

Wyniki pomiarów wzrostu mieszanek. Przebieg wzrostu roślin w mieszankach był w zasadzie podobny we wszystkich latach badań, dlatego zilustrowano go na przykładzie jednego tylko roku 1958. Nie stwierdzono też wyraźnych rozbieżności we wzroście roślin w obrębie kombinacji różniących się ilością wysiewu mieszanek oraz wielkością dodatku facelii. W pracy przedstawiono wobec tego średnie wyniki pomiarów wysokości roślin dla czterech mieszanek podstawowych (ryc. 2).

Ogólnie biorąc rośliny strączkowe, po krótszym lub dłuższym okresie powolnego wzrostu, dawały następnie coraz większe przyrosty. Podobnym, coraz szybszym tempem wzrostu odznaczały się zboża w mieszankach, a zwłaszcza owies. Szybki wzrost facelii, rozpoczynający się po

strona 44

około 3 tygodniach od daty jej wschodów, był natomiast bardziej równomierny.

W mieszance M1 (wyka, peluszka, owies, jęczmień, facelia) i M2 (wyka, peluszka, facelia) najmniejszą rośliną była facelia przez cały niemal czas ich wegetacji. Jedynie w początkowym okresie swego kwitnienia

przewyższała ona nieco wykę. W mieszance M1 strączkowe górowały początkowo wzrostem nad pozostałymi gatunkami, pod koniec wegetacji zaś zboża, zwłaszcza jęczmień. Peluszka w mieszance M2 była przez cały czas najwyższą rośliną. Szczególnie wyróżniała się ona wysokim wzrostem pod koniec wegetacji tej mieszanki.

Facelia w mieszance M3 (łubin, peluszka, facelia) zajmowała miejsce pośrednie pod względem wysokości między łubinem a peluszką. Przez pewien czas przed swym kwitnieniem była ona znacznie wyższa od łubinu, a niewiele tylko niższa od peluszki. Pod koniec pełni kwitnienia różnica między wysokością peluszki i facelii znacznie wzrosła. Na 1—2 tygodnie przed zbiorem mieszanki również łubin przerósł facelię. W mieszance M4 (łubin, seradela, facelia) facelia była najwyższą rośliną niemal do końca pełni swego kwitnienia, a następnie dopiero przerósł

strona 45

ją łubin. Seradela pozostawała natomiast przez cały czas niższa od łubinu i facelii.

W celu przedstawienia wpływu dodatku facelii na wzrost strączkowych i zbóż w mieszankach, wysckość roślin w kombinacjach z facelią wyrażono w procentach wysokości tych samych gatunków w kombinacjach kontrolnych (rys. 3). W początkowym, około 30-dniowym okresie po wschodach, strączkowe i zboża w mieszankach M1 i M2 miały w zasadzie podobną wysokość w kombinacjach z facelią jak i bez facelii. Dopiero później zaznaczyła się pewna tendencja do słabszego nieco wzrostu tych roślin na poletkach z facelią.

Wyraźny natomiast wpływ wywierała facelia na wzrost łubinu w mieszankach M3 i M4. Począwszy od około 20 dni po wschodach, aż do początku jej kwitnienia, łubin w kombinacjach z facelią rósł szybciej niż w kontrolnych. W okresie zbioru natomiast był on w mieszance M3 (z peluszką) mniej więcej jednakowo wysoki we wszystkich kombinacjach, a w mieszance M4 (z seradelą) pozostawał nieco wyższy na poletkach z facelią. Na wzrost peluszki i seradeli w tych mieszankach dodatek facelii nie wywierał większego wpływu.

Rycina (cztery wykresy liniowe jeden nad drugim, oznaczone M1, M2, M3, M4):

W podobny sposób jak dla roślin strączkowych i zbóż porównano przebieg wzrostu facelii w mieszankach i w czystym siewie (ryc. 4). Przy pierwszym pomiarze, tj. około 3 tygodnie po wschodach, facelia w mieszankach była o 25 do ponad 50% wyższa niż w czystym siewie. Następnie różnice te szybko się zatarły, przy czym w okresie zbioru znów wystąpiły, choć

strona 46

w znacznie mniejszym stopniu. Wyjątek stanowiła mieszanka M1 (ze zbożami), w której facelia była przy zbiorze niższa od uprawianej w czystym siewie.

W mieszankach M3 i M4 (z łubinem) facelia wykazywała początkowo słabszy wzrost niż w mieszankach M1 i M2 (wyka, peluszka, zboża), pod koniec wegetacji wyrastała jednak większa. Zaznaczyła się ponadto pewna prawidłowość, a mianowicie w mieszankach, w których facelia była wyższa przy pierwszym pomiarze, pod koniec wegetacji wyrastała na ogół niższa.

PLONOWANIE MIESZANEK

Plony zielonej masy mieszanek. O wysokości plonów zielonej masy decydował przede wszystkim rodzaj mieszanki. Obydwie mieszanki bez łubinu (M1 i M2) dawały zawsze mniej zielonej masy niż mieszanki z łubinem, przy czym różnice pomiędzy nimi we wszystkich latach były nieduże. W roku 1957 i 1959 jedynie zarysowała się (statystycznie nie udowodniona) różnica na korzyść mieszanki M2. Wśród mieszanek M3 i M4 natomiast większy plon zielonej masy wydawała co roku mieszanka o wyższej normie wysiewu łubinu (M4).

W doświadczeniach nie udowodniono istotnego wpływu czynnika ilości wysiewu mieszanek na ich plon zielonej masy. Dotyczy to zarówno wysokości plonów przeciętnych dla różnych ilości wysiewu, jak również średnich plonów rozpatrywanych oddzielnie dla poszczególnych mieszanek oraz różnej wysokości dodatku facelii.

Wysokość plonów poszczególnych mieszanek okazała się zależna w dużym stopniu od wielkości dodatku nasion facelii. Analiza statystyczna wyników doświadczeń wykazała istotność współdziałania rodzaj mieszanki × dodatek facelii we wszystkich 3 latach badań (Fe > F0,01). To znaczy, że taki sam dodatek facelii powodował na ogół różne zmiany w plonie zielonej masy badanych mieszanek.

Z danych tabeli 4 wynika, że w roku 1957 wzrastający dodatek facelii (2—6 kg na 1 ha) powodował pewną tendencję zwyżkową w plonie zielonej masy mieszanek M1 i M2, jakkolwiek statystycznie różnic w pełni nie udowodniono. Odwrotną tendencję wykazują dane dla mieszanek M3 i M4. W mieszankach tych dodatek 2 kg facelii nie powodował jeszcze prawie żadnych zmian, dalsze natomiast zwiększenie udziału facelii pociągało za sobą wyraźny i w pełni statystycznie udowodniony spadek plonu zielonej masy. Należy zaznaczyć, że spadek ten był większy w mieszance M4 niż M3. Średnie plony przy różnym dodatku facelii, dla mieszanek M1 i M3 w roku 1958 oraz mieszanek M1 i M2 w roku 1959, różniły się między sobą nieznacznie i można je

strona 47

Tabela 4

Plon zielonej masy mieszanek w q z 1 ha

Rok Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 M1 166,5 176,5 183,5 181,0 18,25 24,40
M2 190,0 201,0 196,0 201,5
M3 255,0 253,0 243,5 228,0
M4 292,1 284,0 261,5 240,9
1958 M1 186,1 183,3 181,7 180,6 10,06 13,17
M2 176,1 182,8 183,9 188,3
M3 217,2 214,4 215,0 214,4
M4 278,3 261,7 258,3 248,9
1959 M1 123,3 121,3 121,3 126,0 13,40 17,47
M2 131,3 136,7 134,7 136,7
M3 223,3 212,0 199,3 195,3
M4 244,7 224,7 236,7 212,0

traktować jako równorzędne. W miarę zwiększania udziału facelii plony mieszanki M2 w 1958 r. wzrastały, natomiast mieszanki M3 w tym samym roku i M4 w obydwu latach (1958 i 1959) wyraźnie malały, podobnie jak w roku 1957.

Ogólnie biorąc, zmiany w plonie zielonej masy pod wpływem dodatku facelii były znacznie większe dla mieszanek z łubinem (M3, a zwłaszcza M4).

Facelia w czystym siewie wydawała znacznie niższe plony zielonej masy niż mieszanki; plony te wynosiły średnio w roku 1957 — 136,1 q, w 1958 — 123,0 q i w 1959 — 105,7 q z 1 ha.

Plony siana mieszanek. Podobnie jak w przypadku zielonej masy, wysokość plonów powietrznie suchej masy (siana) zależała przede wszystkim od rodzaju mieszanki. Mieszanki z łubinem (M3 i M4) dały we wszystkich trzech latach większe plony siana niż mieszanki z wyką i peluszką (M1 i M2).

Stosowane w roku 1958 i 1959 zróżnicowanie ilości wysiewu mieszanek nie miało wpływu na wysokość plonów siana. Analiza statystyczna wykazała bowiem, że w ramach każdej mieszanki średnie dla kombinacji różniących się ilością wysiewu, a przy tym samym dodatku facelii można traktować jako wielkości całkowicie sobie równorzędne.

Dodatek facelii powodował natomiast pewne zmiany w wysokości

strona 48

plonu siana mieszanek. W dwu doświadczeniach, z roku 1957 i 1958, stwierdzono istotność współdziałania rodzaj mieszanki × dodatek facelii (Fe > F0,05) w trzecim zaś, z roku 1959, wartość Fe była bliska wartości F0,05. Średnie plony siana mieszanek M1, M2 i M3 w roku 1957 oraz M1, M3 i M4 w latach 1958 i 1959 były podobne przy wszystkich badanych wielkościach dodatku facelii (tab. 5).

Tabela 5

Plon siana mieszanek w q z 1 ha

Rok Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 M1 37,5 39,5 41,0 40,5 4,20 5,60
M2 44,5 46,0 45,0 46,0
M3 50,5 48,5 52,0 48,0
M4 56,0 54,5 52,5 48,5
1958 M1 40,6 40,5 40,6 40,6 2,11 2,83
M2 32,8 35,0 35,6 37,2
M3 43,3 43,9 43,9 43,9
M4 47,9 48,9 47,2 46,1
1959 M1 35,3 35,3 35,3 36,7 3,13 4,14
M2 32,7 36,0 36,0 36,0
M3 42,0 41,3 40,0 40,7
M4 38,7 40,7 43,3 40,7

Wyraźne zróżnicowanie wystąpiło między średnimi mieszanki M4 w roku 1957 i mieszanki M2 w roku 1958 i 1959. Należy przy tym zaznaczyć, że mieszanka M4 (łubin, seradela, facelia) wykazała spadek plonu siana w miarę wzrostu udziału w niej facelii, natomiast mieszanka M2 (wyka, peluszka, facelia) jego wzrost.

Plony siana facelii w czystym siewie były znacznie niższe niż jej mieszanek z roślinami strączkowymi i wynosiły w roku 1957 — 35,1 q, w 1958 — 36,3 q i w 1959 — 28,0 q z 1 ha.

Wydajność siana mieszanek. Największy wpływ na wydajność siana w stosunku do zielonej masy miał rodzaj mieszanki (tab. 6). Mieszanki bez łubinu (M1 i M2) wykazywały większą na ogół wydajność niż mieszanki z łubinem (M3 i M4). Wyjątek pod tym względem stanowiła mieszanka M2 w doświadczeniu z roku 1958, która miała nieco niższą wydajność siana niż mieszanka z łubinem M3. Z dwu mieszanek z łubinem, mieszanka M4 (łubin, seradela, facelia) odznaczała się niższą wydajnością siana niż M3 (łubin, peluszka, facelia).

strona 49

Tabela 6

Wydajność siana mieszanek w procentach ich zielonej masy

Rok Rodzaj mieszanki: M1 Rodzaj mieszanki: M2 Rodzaj mieszanki: M3 Rodzaj mieszanki: M4 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 22,4 23,1 21,0 19,0 0,88 1,05
1958 22,1 19,2 20,3 18,2 0,51 0,69
1959 29,1 26,1 19,9 17,9 0,58 0,78

Ilość wysiewu mieszanek nie wywierała żadnego wpływu na procentową wydajność ich siana w stosunku do zielonej masy. Wszystkie średnie, w ramach poszczególnych mieszanek, odpowiadające różnym ilościom wysiewu były prawie identyczne.

Między średnimi dla kombinacji o różnym dodatku facelii, obliczonymi jako przeciętne dla wszystkich mieszanek i wszystkich gęstości siewu, wystąpiły niewielkie różnice (tab. 7). Przeciętna wydajność siana mieszanek była większa przy udziale w nich facelii, przy czym w miarę większego jej dodatku zarysowała się tendencja wzrostu wydajności siana.

Tabela 7

Wydajność siana mieszanek w procentach ich zielonej masy zależnie od dodatku facelii

Rok Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 21,0 21,2 21,7 21,6 0,54 0,73
1958 19,3 20,2 20,1 20,3 0,42 0,57
1959 22,1 23,3 23,6 23,9 0,26 0,35

W doświadczeniach z roku 1957 i 1958 wpływ dodatku facelii był niezależny od rodzaju mieszanek, natomiast w doświadczeniu z roku 1959 wystąpiły istotne różnice związane z rodzajem mieszanki (tab. 8). Wzrost wydajności siana związany z ilościowym udziałem facelii był dla mieszanek z łubinem (M3 i M4) wyraźnie większy niż dla pozostałych.

Przeciętna z 3 lat wydajność siana w stosunku do zielonej masy wyki z peluszką w mieszance M1 wynosiła 22,1%, zbóż w tej mieszance — 25,6%, wyki z peluszką w mieszance M2 — 21,7%, łubinu z peluszką w mieszance M3 — 16,7%, łubinu z seradelą w mieszance M4 — 14,7%, facelii w mieszankach — 24,4%, facelii w czystym siewie — 25,8% i chwastów w mieszankach — 27,3%.

strona 50

Tabela 8

Wydajność siana mieszanek w procentach ich zielonej masy zależnie od rodzaju mieszanki oraz dodatku facelii (wyniki dośw. z roku 1959)

Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m1
M1 28,7 29,3 29,2 28,9 0,45 0,60
M2 25,0 26,3 26,6 26,5
M3 18,9 19,4 20,2 21,0
M4 15,8 18,0 18,4 19,1

Resztki pożniwne. Nie stwierdzono, aby którykolwiek z trzech badanych czynników (rodzaj mieszanki, ilość wysiewu oraz wielkość dodatku facelii) wywierał istotny wpływ na ilość pozostawianych w glebie resztek pożniwnych. Jedynie średnie dla mieszanki M2 (wyka, peluszka, facelia), a zwłaszcza jej kombinacji bez facelii, były nieco niższe od średnich dla pozostałych mieszanek, jednak statystycznie różnice te nie zostały udowodnione. Ilość pozostawianych na 1 ha powietrznie suchej masy resztek pożniwnych wynosiła przeciętnie w ciągu 3 lat dla mieszanki M1 — 15,7 q, M2 — 11,9 q, M3 — 14,2 q oraz M4 — 14,6 q, natomiast dla facelii w czystym siewie — 9,5 q.

WYNIKI ANALIZY BOTANICZNEJ MIESZANEK

Udział siana strączkowych i zbóż w mieszankach. Procentowy (wagowy) udział siana gatunków podstawowych, a więc strączkowych i zbóż, zależał od rodzaju mieszanki (tab. 9). Mieszanka ze zbożami (M1) zawierała we wszystkich trzech latach wyższy procent tych roślin. Pozostałe trzy mieszanki w roku 1957 i 1959 różniły się między sobą tylko nieznacznie. Większe zróżnicowanie wystąpiło wśród nich w roku 1958. Mieszanki z łubinem (M3 i M4) wykazały w tym roku zdecydowanie niższy procent siana strączkowych od mieszanki M2 (wyka, peluszka, facelia). Różniły się one ponadto istotnie między sobą. Mieszanka M3 (łubin, peluszka, facelia) posiadała mianowicie wyższy procent siana roślin strączkowych niż mieszanka M4 (łubin, seradela, facelia).

Tabela 9

Procentowy udział siana roślin strączkowych i zbóż w plonie ogólnym siana mieszanek

Rok Rodzaj mieszanki: M1 Rodzaj mieszanki: M2 Rodzaj mieszanki: M3 Rodzaj mieszanki: M4 Wartość różnicy granicznej ×: m1 Wartość różnicy granicznej ×: m2
1957 79,5 58,7 52,5 53,6 10,30 14,45
1958 82,6 63,2 57,5 42,7 4,41 6,05
1959 87,9 59,7 63,6 64,8 11,07 15,92
strona 51

Na procentową zawartość podstawowych roślin (strączkowych i zbóż) w sianie mieszanek duży wpływ wywierała ilość ich wysiewu. Statystycznie udowodniono (przy poziomie wiarogodności a = 0,01) istotność różnic między średnimi dla poszczególnych ilości wysiewu w obrębie lat. W miarę mniejszego wysiewu strączkowych i zbóż mniejszy był również procentowy udział ich siana w mieszankach. Między największą a najmniejszą z badanych ilości wysiewu różnice dochodziły do 10%.

Tabela 10

Procentowy udział siana roślin strączkowych i zbóż w plonie ogólnym siana mieszanek zależnie od dodatku facelii

Rok Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 67,4 63,4 55,2 53,1 5,37 7,16
1958 73,2 61,3 57,8 53,7 3,31 4,46
1959 78,6 72,2 65,2 59,8 3,02 3,63

Podobnie jak dla ilości wysiewu tak też dla różnego dodatku facelii wystąpiły duże, statystycznie udowodnione różnice między średnimi we wszystkich trzech latach (tab. 10). Przy wzroście dodatku facelii zmniejszał się procentowy udział siana strączkowych i zbóż w mieszankach.

Wszystkie trzy badane czynniki (rodzaj mieszanki, ilość wysiewu i wielkość dodatku facelii) wpływały w zasadzie niezależnie jeden od drugiego na procentową zawartość siana gatunków podstawowych w mieszankach. Jedynie w roku 1959 stwierdzono istotne współdziałanie rodzaj mieszanki × dodatek facelii (Fe > F0,01). W roku tym mieszanka M1 (ze zbożami) nie wykazała takiej prawidłowości jak wszystkie inne; nie wystąpiło u niej mianowicie zmniejszenie udziału siana strączkowych i zbóż w miarę większego dodatku facelii.

Zaznaczyć również należy, że w obrębie mieszanki M1 udział siana samych strączkowych (bez zbóż) był niski. Wynosił on przeciętnie dla wszystkich kombinacji z facelią w roku 1957 — 22,8%, w 1958 — 28,2% i w 1959 — 17,4%, zaś dla kombinacji bez facelii w odpowiednich latach — 30,5%, 31,0%, 18,0%. Wyniki z roku 1957 wykazały tendencję zniżkową w miarę wzrostu udziału facelii w mieszance. Ze zwiększeniem gęstości siewu mieszanki zwiększała się również procentowa zawartość w niej siana strączkowych. Zależność ta wystąpiła wyraźniej w roku 1959 niż w 1958 r.

Udział siana facelii w mieszankach. We wszystkich trzech latach mieszanka ze zbożami (M1) zawierała 2—3 razy mniej siana facelii niż inne (tab. 11). Procentowa zawartość siana facelii

strona 52

w pozostałych mieszankach była w poszczególnych latach podobna. Wyjątek pod tym względem stanowiła tylko mieszanka M4 (łubin, seradela, facelia) w roku 1958, w której udział facelii był znacznie większy niż w mieszankach M3 i M2.

Wpływ ilości wysiewu mieszanek na procentowy udział facelii w ich składzie zaznaczył się wyraźniej tylko w roku 1959. Ze zwięk-

Tabela 11

Procentowy udział siana facelii w plonie ogólnym siana mieszanek

Rok Rodzaj mieszanki: M1 Rodzaj mieszanki: M2 Rodzaj mieszanki: M3 Rodzaj mieszanki: M4 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 12,5 26,5 30,0 29,1 7,31 10,24
1958 14,0 29,0 28,4 43,0 6,32 8,64
1959 9,0 28,6 25,9 28,7 7,01 10,08

szeniem ilości wysiewu mieszanek M2, M3 i M4 stwierdzono (przy poziomie wiarogodności a = 0,05) istotnie mniejszą zawartość w nich siana facelii. Mieszanka M1 (ze zbożami) takiej prawidłowości nie wykazała; jej średnie dla wszystkich trzech ilości wysiewu różniły się między sobą tylko nieznacznie.

Bardzo duży wpływ na procentowy udział siana facelii w mieszankach miała wielkość dodatku jej nasion (tab. 12). Niezależnie od rodzaju

Tabela 12

Procentowy udział siana facelii w plonie ogólnym siana mieszanek, zależnie od wielkości dodatku jej nasion

Rok Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 14,3 22,2 27,3 6,76 9,06
1958 22,7 28,6 34,5 7,84 10,43
1959 15,5 23,2 30,5 2,56 3,38

mieszanki, ze wzrostem dodatku nasion facelii, wzrastała również zawartość siana tej rośliny w mieszankach. Wzrost zawartości siana facelii w plonie ogólnym siana mieszanek nie był jednak proporcjonalny do ilości wysiewanych jej nasion lecz znacznie mniejszy.

Udział siana chwastów w mieszankach. W mieszance ze zbożami (M1) chwasty stanowiły najwyżej 10% ogólnej masy siana, podczas gdy w innych mieszankach udział ich był we wszystkich trzech latach 2—3 razy większy. Wartości przeciętne dla mieszanek M2, M3 i M4 w obrębie poszczególnych lat wahały się znacznie, lecz różnice między nimi nie przekraczały nigdy wartości różnicy granicznej m1.

strona 53

Tabela 13

Procentowy udział siana chwastów w plonie ogólnym siana mieszanek, zależnie od dodatku nasion facelii

Rok Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 29,6 19,3 20,6 15,4 5,02 6,69
1958 26,8 16,4 13,7 11,8 4,02 7,38
1959 21,1 12,3 11,6 9,6 2,54 3,34

Zróżnicowanie ilości wysiewu nie powodowało dużych zmian w zawartości siana chwastów w mieszankach. Nieco mniejszy ich udział przy większej ilości wysiewu mieszanek stwierdzono tylko w roku 1958. Bardzo duży natomiast wpływ na procentowy udział chwastów w mieszankach wywierała wielkość dodatku facelii (tab. 13). Wyraźne różnice, przekraczające wartość różnicy granicznej m2, stwierdzono we wszystkich latach pomiędzy średnimi dla kombinacji z facelią a średnimi kombinacji kontrolnych. Przy braku facelii mieszanki zawierały w swym składzie 1,5—2 razy tyle chwastów, co przy jej udziale. W obrębie kombinacji z facelią różnice były znacznie mniejsze; uwidocznił się jednak spadek zawartości chwastów w mieszankach w miarę większego udziału w nich facelii.

Główną masę siana chwastów stanowił chaber bławatek (Centraurea cyanus L.) i łopucha (Raphanus raphanistrum L.).

Wydajność siana roślin strączkowych w stosunku do ilości wysiewanych ich nasion w różnych mieszankach. Z 1 kg wysiewanych nasion strączkowych uzyskiwano w mieszance ze zbożem (M1) blisko o połowę mniej powietrznie suchej masy niż w innych mieszankach (tab. 14). Pewien wpływ na zmniejszenie wy-

Tabela 14

Wydajność siana roślin strączkowych (w kg) w stosunku do ilości wysianych ich nasion (średnie z lat 1957—1959)

Mieszanki Dodatek facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek facelii w kg na 1 ha: 6
M1 9,53 7,89 7,86 7,11
M2 17,69 17,64 13,11 12,34
M3 16,54 15,17 13,17 11,81
M4 17,22 14,73 14,06 11,80

dajności siana strączkowych w stosunku do ilości wysiewanych nasion miała wysokość dodatku faceli. Wpływ ten zaznaczył się nieco wyraźniej w mieszankach bez zbóż (M2, M3 i M4). Należy zwrócić uwagę, że

strona 54

nawet przy najwyższym (6 kg) dodatku facelii w mieszance M2 (wyka, peluszka, facelia), taka sama ilość wysiewanych nasion strączkowych dawała o ponad 30% więcej siana niż w mieszance ze zbożami (M1) bez udziału facelii, natomiast przy dodatku 2 kg facelii — o ponad 80% więcej.

Wraz ze zmniejszeniem ilości wysiewu mieszanki M4 (łubin, seradela, facelia) wydajność siana strączkowych w stosunku do ilości wysiewanych ich nasion pozostawała bez zmian, mieszanki M2 i M3 — minimalnie wzrastała, a mieszanki M1 — malała.

WPŁYW MIESZANEK NA NIEKTÓRE CECHY MORFOLOGICZNE FACELII

Grubość łodyg facelii. Badana w roku 1958 i 1959 grubość łodyg facelii zależała od rodzaju mieszanki oraz dodatku wysiewanych nasion facelii, przy czym stwierdzono istotność współdziałania obydwu tych czynników (Fe > F0,01). W miarę zwiększania dodatku facelii grubość jej łodyg w mieszance M1 (ze zbożami) prawie się nie zmieniała, natomiast w pozostałych trzech mieszankach nieco malała. Średnia grubość łodyg facelii w roku 1958 wynosiła w mieszance M1 — 1,96 mm, w M2 — 3,01 mm, w M3 — 3,21 mm i w M4 — 3,28 mm, a w roku 1959 w odpowiednich mieszankach — 1,87 mm, 2,73 mm, 2;78 mm i 2,83 mm.

Sztywność łodyg facelii. Facelia w mieszankach miała wyraźnie mniej sztywne łodygi niż w czystym siewie, zarówno pod względem wytrzymałości na łamanie jak i na zgniatanie (tab. 15). Najbardziej wiotkimi łodygami odznaczały się rośliny facelii z mieszanki

Tabela 15

Sztywność łodyg facelii uprawianej w mieszankach oraz w czystym siewie (wyniki z 1960 r.)

Określenie badanej cechy Część łodygi Rodzaj mieszanki: M1 Rodzaj mieszanki: M2 Rodzaj mieszanki: M3 Rodzaj mieszanki: M4 Facelia czysty siew Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
Wytrzymałość na złamanie 20 mm odcinka łodygi (w kg) dolna 0,21 0,71 0,87 1,27 1,94 0,483 0,678
środkowa 0,14 0,58 0,64 0,83 1,43 0,199 0,279
górna 0,10 0,29 0,32 0,38 0,71 0,137 0,192
Wytrzymałość na zgniatanie 15 mm odcinka łodygi (w kg) dolna 1,03 1,46 1,62 1,96 3,46 0,920 1,291
środkowa 0,95 1,35 1,40 1,65 2,48 0,733 1,029
górna 0,92 1,30 1,31 1,42 1,93 0,512 0,719
Średnica łodygi w mm dolna 2,73 4,02 4,20 4,58 3,85 0,791 1,124
środkowa 2,25 3,12 3,20 3,37 3,13 0,839 1,181
górna 1,57 2,11 2,13 2,20 2,25 0,452 0,635
strona 55

M1 (ze zbożami). W pozostałych mieszankach różniły się one nieznacznie sztywnością swych łodyg. Nieco mniejszą tylko wytrzymałość na złamanie wykazała facelia w mieszance M2 (wyka, peluszka, facelia) niż w obydwu mieszankach z łubinem (M3 i M4).

Należy zaznaczyć, że facelia w mieszankach M2, M3 i M4 miała podobną grubość łodyg jak w czystym siewie, a tylko w mieszance M1 była znacznie cieńsza.

Owłosienie łodyg facelii. Średnią liczbę włosków na 15 mm2 w części dolnej, środkowej i górnej łodygi oraz ich długość i grubość podano w tabeli 16 dla facelii w czystym siewie. W porównaniu z tymi danymi facelia w mieszankach wykazała tylko o około 30% mniej włosków w części dolnej łodygi i około 20% mniej w części środkowej. Ponadto rośliny facelii z mieszanki M1 miały o 10—20% cieńsze włoski niż w czystym siewie i w pozostałych mieszankach.

Tabela 16

Owłosienie łodyg facelii uprawianej w czystym siewie

Część łodygi Średnica łodygi w mm Liczba włosków na pow. 15 m2 łodygi Długość włosków w mm Grubość włosków na 1/3 ich długości od podstawy w
dolna 4,18 2,08 1,13 79,9
środkowa 3,63 3,36 1,50 91,3
górna 2,61 7,20 1,72 84,7

WYNIKI OBSERWACJI NAD SKARMIANIEM MIESZANEK PRZEZ ZWIERZĘTA GOSPODARSKIE

Zielona masa mieszanek z facelią była dobrze zjadana przez krowy, konie, owce i kozy. Badana ilość pozostawianych (nie zjadanych) przez krowy resztek wynosiła dla mieszanek M1, M3 i M4 około 18%, a dla mieszanki M2 około 12%. W obrębie mieszanek M2, M3 i M4 nieco więcej niezjedzonych resztek stwierdzono dla kombinacji z facelią w porównaniu z kontrolnymi (bez facelii). Przy skarmianiu natomiast mieszanki M1 nie zauważono takich różnic.

Wśród niezjedzonych resztek mieszanki M1 były przeważnie źdźbła zbóż, mieszanki M2 — łodygi chwastów i facelii, a mieszanek M3 i M4 — łodygi chwastów, facelii i łubinu.

Należy podkreślić, że omówione wyżej wyniki uzyskano przy podawaniu mieszanek bydłu wieczorem, po jego powrocie z pastwiska. W przypadku, kiedy krowy były na ubogim pastwisku zjadały niejednokrotnie prawie doszczętnie podawaną im zielonkę mieszanek.

Siano mieszanek strączkowych z facelią było zjadane przez konie chętniej niż dość dobre siano łąkowe.

strona 56

WYNIKI ANALIZ CHEMICZNYCH MIESZANEK

Zawartość niektórych składników pokarmowych w suchej masie roślin wchodzących w skład mieszanek. Facelia zawierała surowego i strawnego białka mniej niż rośliny strączkowe, a podobnie jak zboża (tab. 17). Tłuszczu surowego było

Tabela 17

Procentowa zawartość niektórych składników pokarmowych i popielnych w suchej masie roślin wchodzących w skład mieszanek (średnie z lat 1957—1959)

Składnik Grupa roślin: Wyka peluszka Grupa roślin: łubin, peluszka Grupa roślin: łubin, seradela Grupa roślin: owies jęczmień Grupa roślin: Facelia Grupa roślin: Chwasty Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
Białko surowe 18,44 19,28 21,07 10,39 12,22 13,81 1,596 2,269
Białko strawne 15,31 16,20 17,73 8,26 7,68 9,26 1,684 2,396
Tłuszcz surowy 2,60 2,32 2,12 1,98 2,21 2,57 — —
Włókno surowe 28,34 29,06 29,48 32,21 29,06 33,68 2,251 3,202
Bezazot. subst. wyc. 40,85 41,70 38,82 48,49 42,12 39,30 2,612 3,714
Popiół surowy 9,77 7,64 8,51 6,93 14,39 10,64 1,034 1,472
CaO 2,756 2,256 1,811 0,767 4,644 2,611 0,0814 0,1350
P2O5 0,602 0,578 0,570 0,487 0,686 0,634 0,0229 0,0379
K2O 2,426 2,061 1,741 2,278 2,500 2,963 0,0677 0,0984

prawie jednakowo dużo we wszystkich grupach roślin wchodzących w skład mieszanek. Włókna surowego facelia zawierała tyle co rośliny strączkowe, a nieco mniej niż chwasty i zboża, natomiast bezazotowych substancji wyciągowych nieco więcej niż strączkowe i chwasty, znacznie mniej zaś od zbóż. Pod względem zawartości popiołu surowego facelia przewyższała wszystkie rośliny wchodzące w skład mieszanek. Wapnia zawierała ona o blisko 70% więcej niż wyka z peluszką, o ponad 100% więcej niż łubin z seradelą, a o 500% więcej niż zboża. Facelia przewyższała też nieco inne rośliny w mieszankach pod względem zawartości fosforu. Potasu stwierdzono w facelii tyle mniej więcej co w wyce z peluszką.

Wpływ facelii na zawartość składników pokarmowych i popiołu w roślinach strączkowych oraz wpływ roślin strączkowych na zawartość tych składników w facelii. Obecność facelii w mieszankach nie miała wpływu na zawartość składników pokarmowych oraz popiołu i ważniejszych jego składników w roślinach strączkowych i zbożach. Wartości średnie dla

strona 57

wszystkich badanych składników były podobne w roślinach kombinacji z facelią jak kontrolnych (bez facelii) tych samych mieszanek. podobne w roślinach kombinacji z facelią jak kontrolnych (bez facelii) tych samych mieszanek.

Facelia z mieszanek w porównaniu z uprawianą w czystym siewie wykazała natomiast pewną niewielką, lecz statystycznie udowodnioną (przy poziomie wiarogodności a = 0,05) zwyżkę w zawartości surowego i strawnego białka o około 15% oraz zniżkę w zawartości włókna surowego o około 6%. Różnice w zawartości innych składników wahały się w granicach błędu doświadczalnego.

Zawartość surowego i strawnego białka w mieszankach. Pod wpływem dodatku facelii zmniejszyła się procentowa zawartość surowego białka w mieszankach (tab. 18). W porów-

Tabela 18

Procentowa zawartość białka surowego w suchej masie mieszanek zależnie od dodatku facelii (średnie z lat 1957—1959)

Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
M1 13,44 12,22 12,30 12,29 1,742 2,342
M2 17,88 15,99 15,67 15,31
M3 17,47 16,43 15,89 15,71
M4 19,09 17,16 16,58 16,38

naniu do kombinacji kontrolnych różnice na niekorzyść dodatku facelii wynosiły dla mieszanki ze zbożami (M1) około 9%, a dla pozostałych — 10 do 14%. W miarę większego dodatku facelii zniżka w procentowej zawartości białka surowego w mieszankach M2, M3 i M4 była większa.

Spadek procentowej zawartości białka strawnego w mieszankach był pod wpływem dodatku facelii w zasadzie podobny jak białka surowego (tab. 19). Wyraźniej zarysował się on również dla mieszanek bez zbóż (M2, M3 i M4), a słabiej dla mieszanki ze zbożami (M1).

Tabela 19

Procentowa zawartość białka strawnego w suchej masie mieszanek zależnie od dodatku facelii (średnie z lat 1957—1959)

Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
M1 10,72 9,82 9,94 9,39 1,884 2,534
M2 14,68 12,78 12,26 11,72
M3 14,29 13,20 12,53 12,29
M4 15,83 13,74 13,07 12,80
strona 58

Zawartość tłuszczu surowego, włókna surowego i bezazotowych substancji wyciągowych w mieszankach. Na procentową zawartość tłuszczu surowego oraz surowego włókna nie miał wpływu ani rodzaj mieszanki ani też wielkość dodatku facelii. Bardzo nieduże różnice pomiędzy średnimi dla tych cech były całkowicie przypadkowe.

Od wielkości dodatku facelii nie zależała również procentowa zawartość bezazotowych substancji wyciągowych w mieszankach, natomiast znaczny wpływ na tę cechę wywierał rodzaj mieszanki. Najmniej, około 36%, bezazotowych substancji wyciągowych zawierała mieszanka M4 (łubin, seradela, facelia), a najwięcej, około 41%, mieszanka M1 (ze zbożami). Mieszanki M2 i M3 miały prawie jednakową ilość tych substancji, wynoszącą około 37%. Różnice między średnimi mieszanki M1 a średnimi pozostałych mieszanek zostały w pełni udowodnione statystycznie przy poziomie wiarogodności a = 0,01.

Zawartość popiołu surowego w mieszankach. Procentowa zawartość popiołu surowego zależała od rodzaju mieszanki i od wielkości dodatku facelii (tab. 20). Mieszanka M2 (wyka, peluszka, facelia) zawierała nieco więcej popiołu niż inne, przy każdej wysokości udziału facelii.

Tabela 20

Procentowa zawartość popiołu surowego w suchej masie mieszanek zależnie od dodatku facelii (średnie z lat 1957—1959)

Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
M1 8,12 8,32 8,61 8,81 0,986 1,324
M2 10,01 10,69 11,03 11,40
M3 8,56 9,54 10,02 10,32
M4 8,39 9,88 10,06 11,00

Ze wzrostem wielkości dodatku facelii zawartość popiołu w mieszance M1 pozostawała prawie bez zmian, w mieszance M2 wzrastała nieznacznie, a w obydwu mieszankach z łubinem (M3 i M4) zwiększała się bardzo wyraźnie.

Zawartość wapnia i fosforu w mieszankach. Obydwa badane czynniki rodzaj mieszanki i wielkość dodatku facelii, wywierały bardzo duży wpływ na procentową zawartość wapnia w mieszankach (tab. 21). Mieszanka ze zbożami (M1), w porównaniu z innymi, zawierała wyraźnie mniej tego składnika. Mieszanki M2, M3 i M4 nie wiele różniły się między sobą pod względem zawartości wapnia.

strona 59

Tabela 21

Procentowa zawartość CaO w suchej masie mieszanek zależnie od dadatku facelii (średnie z lat 1957—1959)

Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
M1 1,49 1,68 1,80 1,90 0,504 0,778
M2 2,72 3,07 3,23 3,42
M3 2,39 2,78 2,98 3,12
M4 2,09 2,69 2,93 3,01

W miarę większego dodatku facelii procentowa zawartość wapnia wzrastała bardziej dla mieszanki M4 (łubin, seradela, facelia) niż dla trzech pozostałych. W porównaniu do kombinacji kontrolnych (bez facelii) zwiększyła się ona przy najwyższym dodatku facelii w mieszance M1 o blisko 20%, w mieszankach M2 i M3 o około 30%, a w mieszance M4 o około 40%.

Stwierdzono wyraźniejsze różnice w procentowej zawartości fosforu pomiędzy rodzajem mieszanek. Mieszanka ze zbożami (M1) zawierała w suchej masie średnio 0,49% P2O5, podczas gdy inne mieszanki posiadały go nieco więcej — około 0,55%. Zaznaczył się również niewielki wzrost procentowej zawartości fosforu w mieszankach w miarę większego udziału w nich facelii.

Plony białka surowego i wartość skrobiowa mieszanek. Mieszanki bez łubinu dały niższe plony surowego białka niż mieszanki z łubinem (tab. 22). Wśród tych pierwszych wyższym

Tabela 22

Plon białka surowego mieszanek (w q z 1 ha) zależnie od dodatku facelii (średnie z lat 1957—1959)

Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
M1 4,56 4,27 4,31 4,34 0,921 1,238
M2 5,93 5,65 5,53 5,51
M3 7,11 6,59 6,47 6,24
M4 8,09 7,38 7,10 6,62

plonem odznaczała się mieszanka bez zbóż (wyka, peluszka, facelia), wśród drugich zaś mieszanka o wyższym udziale łubinu (łubin, seradela, facelia).

strona 60

W pełni statystycznie udowodnione różnice pomiędzy średnimi plonami białka dla kombinacji o różnym dodatku facelii wystąpiły tylko w przypadku mieszanki M4. Zaznaczający się spadek plonu białka w miarę większego dodatku facelii dla pozostałych mieszanek mieści się w granicach błędu. Należy zwrócić uwagę, że średni plon surowego białka dla kombinacji z największym dodatkiem facelii mieszanki M2 (wyka, peluszka, facelia) jest istotnie wyższy od plonu tego składnika dla kombinacji bez facelii mieszanki M1 (ze zbożami).

Wyraźniejsze różnice w wartości skrobiowej zaznaczyły się tylko pomiędzy mieszankami z łubinem a mieszankami bez łubinu (tab. 23). Pierwsze wykazały nieco wyższą wartość skrobiową niż drugie. Same między sobą natomiast, zarówno mieszanki z łubinem jak i bez łubinu, prawie się nie różniły. W obrębie poszczególnych mieszanek średnie plony wartości skrobiowej przy różnym dodatku facelii były w zasadzie podobne.

Tabela 23

Wartość skrobiowa mieszanek (w q z 1 ha) zależnie od dodatku facelii (średnie z lat 1957—1959)

Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
M1 14,33 14,06 14,22 14,31 2,800 3,763
M2 13,34 14,13 13,81 14,15
M3 16,80 16,21 16,36 15,97
M4 17,74 17,23 17,03 16,07

Plon białka surowego dla facelii w czystym siewie wynosił 3,20 q z 1 ha, a wartość skrobiowa 11,01 q z 1 ha.

Zawartość składników pokarmowych w facelii w zależności od terminu jej zbioru. W okresie od ukazania się pąków kwiatowych do końca kwitnienia zachodziły duże zmiany w procentowej zawartości składników pokarmowych w suchej masie facelii (tab. 24). Zawartość białka surowego zmniejszyła się w tym czasie blisko o połowę, a białka strawnego prawie o 2/3. Zjawisko to zachodziło najszybciej przed kwitnieniem roślin. Stopniowo i nieznacznie zmniejszała się również zawartość bezazotowych substancji wyciągowych oraz substancji mineralnych. Odwrotnie proporcjonalnie do białka zmieniała się zawartość włókna surowego w suchej masie facelii. Ogólny wzrost tego składnika w badanym okresie wynosił około 100%, przy czym w czasie przed kwitnieniem był on najszybszy, później już tylko nieznaczny.

strona 61

Tabela 24

Procentowa zawartość niektórych składników pokarmowych i popielnych w suchej masie facelii zależnie od terminu jej zbioru (średnie z lat 1957—1959)

Składnik Zbiór roślin w fazie: ukazywania się pąków kwiatowych Zbiór roślin w fazie: początku kwitnienia Zbiór roślin w fazie: pełni kwitnienia Zbiór roślin w fazie: przekwitania Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
Białko surowe 20,53 14,93 13,10 10,70 1,112 1,684
Białko strawne 17,57 11,86 9,74 6,00 2,956 4,477
Tłuszcz surowy 1,66 2,00 1,92 2,21 0,398 0,602
Włókno surowe 15,49 25,27 28,54 30,49 1,526 2,311
Bezazot. subst. wyc. 46,11 41,90 41,24 41,39 3,006 4,553
Popiół surowy 16,21 15,90 15,20 15,21 0,979 1,484
CaO 5,494 4,717 4,633 4,644 0,2063 0,3422
P3O5 1,242 0,948 0,819 0,686 0,0362 0,0600
K2O 4,944 4,037 3,074 2,500 0,8032 1,1686

WARTOŚĆ PSZCZELARSKA MIESZANEK STRĄCZKOWYCH Z FACELIĄ

Wyniki analizy ilościowej roślin facelii. Liczba roślin facelii na 1 m2 poletka zależała w niewielkim tylko stopniu od rodzaju mieszanki; w mieszance M4 (łubin, seradela, facelia) rozwijało się w roku 1958 i 1959 o 10—20% więcej egzemplarzy facelii niż w pozostałych mieszankach. W znacznie większym stopniu cecha ta zależała od wielkości dodatku facelii (tab. 25). Jednak wzrost liczby roślin nie był całkowicie proporcjonalny do ilości wysiewanych nasion

Tabela 25

Liczba roślin facelii na 1 m2 poletka w zależności od dodatku jej nasion do mieszanek

Rok Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 43 77 113 19,1 25,7
1958 64 86 109 14,1 18,7
1959 47 73 107 9,2 12,1
strona 62

facelii w mieszankach. Uwidoczniło się to wyraźnie w roku 1958 i 1959; przy trzykrotnym zwiększeniu dodatku facelii liczba całkowicie wykształconych roślin wzrosła tylko około 2 razy.

Największy wpływ na średnią liczbę kwiatów na jednej roślinie facelii wywierał rodzaj mieszanki. Dla facelii w mieszance M1 (ze zbożami) stwierdzono najmniej kwiatów — przeciętnie około 48 na jednej roślinie. W mieszance M2 (wyka, peluszka, facelia) jedna roślina wytwarzała średnio o ponad 110% więcej kwiatów niż w mieszance M1, a w mieszankach z łubinem (M3 i M4) ponad 130% więcej.

Analiza statystyczna wykazała ponadto dla tej cechy istotność współdziałania rodzaj mieszanki × wielkość dodatku facelii (Fe > F0,01). Ze względu na to, że we wszystkich latach wartości średnie układały się podobnie, w tabeli 26 podano dla ilustracji wyniki z jednego tylko roku 1959. W mieszankach M1 i M2 liczba kwiatów na jednej roślinie facelii nie zależała od ilości wysiewanych jej nasion, natomiast w obydwu mieszankach z łubinem (M3 i M4) była ona mniejsza w miarę większego udziału facelii.

Tabela 26

Liczba kwiatów na jednej roślinie facelii w różnych mieszankach, zależnie od dodatku jej nasion (wyniki z roku 1959)

Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
M1 47 49 46 13,1 20,0
M2 105 102 100
M3 157 127 110
M4 162 133 113

Liczba kwiatów facelii na 1 m2 poletka zależała od rodzaju mieszanki i od wielkości dodatku nasion facelii, przy czym czynniki te działały od siebie niezależnie. We wszystkich trzech latach na 1 m2 mieszanki ze zbożami było o 50—70% mniej kwiatów facelii niż na takiej samej powierzchni innych mieszanek (tab. 27). W roku 1957 mieszanki M2, M3 i M4 nie różniły się między sobą pod względem omawianej cechy, natomiast w latach następnych wykazały pewne zróżnicowanie. Facelia w 1958 r. wytworzyła mianowicie znacznie więcej kwiatów w mieszance M4 (łubin, seradela, facelia) niż w mieszankach M2 i M3, zaś w roku 1959 w mieszance M2 (wyka, peluszka, facelia) nieco mniej niż w obydwu mieszankach z łubinem (M3 i M4). Liczba kwiatów na 1 m2 dla facelii w czystym siewie wynosiła w roku 1957 — 34.040 w 1958 — 33.498 i w 1959 — 29.012. W porów-

strona 63

Tabela 27

Liczba kwiatów facelii na 1 m2 poletka w zależności od rodzaju mieszanki

Rok Rodzaj mieszanki Wartość różnicy granicznej
1957 3,553 10,095 10,186 10.804 1.826 2.560
1958 4,354 8,030 9,088 15.544 2,213 3,036
1959 3,088 7,842 9,599 10,984 1,470 2,113

naniu do tych liczb facelia w mieszance ze zbożami wytwarzała około 10% kwiatów, w innych zaś przeważnie około 30%.

Ze wzrostem udziału facelii w mieszankach wytwarzała ona więcej kwiatów na 1 m2 (tab. 28). Wzrost liczby kwiatów nie był jednak proporcjonalny do wielkości dodatku facelii. Przy trzykrotnym zwiększeniu ilości wysiewu facelii w mieszankach liczba kwiatów na 1 m2 zwiększała się prawie dwukrotnie.

Tabela 28

Liczba kwiatów facelii na 1 m2 poletka w zależności od dodatku jej nasion do mieszanek

Rok Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m1
1957 5,031 7,514 9,776 1,923 2,579
1958 7,636 9,264 10,861 1,651 2,196
1959 5,648 7,676 10.310 1,123 1,485

Nie stwierdzono istotnego wpływu zróżnicowanej ilości wysiewu mieszanek na żadną z omówionych wyżej cech, to jest liczbę roślin facelii na 1 m2 oraz liczbę kwiatów na roślinie i na jednostce powierzchni.

Wyniki badań nektarowania kwiatów facelii w mieszankach. Średnia ilość nektaru wydzielana przez 10 kwiatów facelii w ciągu doby była prawie jednakowa dla mieszanek bez zbóż (M2, M3 i M4) i dla facelii w czystym siewie we wszystkich trzech latach (tab. 29). Podobna była ona również dla mieszanki ze zbożami (M1) w roku 1958. Natomiast w roku 1959 ilość nektaru wydzielana przez 10 kwiatów facelii w ciągu doby była w mieszance M1 wyraźnie mniejsza niż w innych. Również w roku 1957 różnice między średnimi dla tej mieszanki a średnimi innych mieszanek były bliskie wartości różnicy granicznej m1. Najwięcej nektaru wydzielały kwiaty facelii w pierwszym roku badań 1957, a najmniej w trzecim.

strona 64

Tabela 29

Ilość nektaru w mg z 10 kwiatów facelii na dobę, w zależności od rodzaju mieszanki

Rok Facelia czysty siew Rodzaj mieszanki: M1 Rodzaj mieszanki: M2 Rodzaj mieszanki: M3 Rodzaj mieszanki: M4 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 18,0 14,9 17,0 18,7 17,4 3,46 4,24
1958 13,2 11,9 13,4 13,2 12,0 — —
1959 8,9 4,9 7,8 9,2 8,4 1,44 2,06

Procentowa zawartość cukrów w nektarze facelii w czystym siewie i w mieszance M4 (łubin, seradela, facelia) była w roku 1957 i 1958 nieco wyższa niż w innych mieszankach (tab. 30). Nektar facelii w mieszankach M1, M2 i M3 miał w roku 1957 jednakową mniej więcej koncentrację cukrów, natomiast w roku 1958 w mieszance ze zbożami był on trochę bardziej wodnisty niż w mieszankach M2 i M3. W 1959 roku nie stwierdzono żadnych różnic istotnych w procentowej zawartości cukrów w nektarze facelii; wartości średnie dla poszczególnych mieszanek i dla facelii w czystym siewie były bardzo podobne. Należy zaznaczyć, że w roku 1959 nektar był prawie dwukrotnie gęstszy niż w dwu poprzednich latach.

Tabela 30

Procentowa zawartość cukrów w nektarze facelii w zależności od rodzaju mieszanki

Rok Facelia czysty siew Rodzaj mieszanki: M1 Rodzaj mieszanki: M2 Rodzaj mieszanki: M2 Rodzaj mieszanki: M4 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 34,7 29,7 31,6 28,5 36,1 5,83 8,39
1958 34,0 25,0 28,0 27,8 31,4 3,11 4,26
1959 59,7 61,1 60,4 56,5 58,0 — —

Ilość cukrów wydzielanych przez 10 kwiatów facelii w ciągu doby była dla mieszanki ze zbożami wyraźnie mniejsza niż dla innych we wszystkich trzech doświadczeniach (tab. 31). Średnie uzyskane w poszczególnych latach dla trzech pozostałych mieszanek różniły się między sobą nieznacznie. W porównaniu ze średnimi dla facelii w czystym siewie były one w roku 1958 trochę niższe. Podobna tendencja zaznaczyła się również w roku 1957, a także w 1959. Należy zwrócić uwagę, że w roku 1958 poszczególne kwiaty facelii wydzielały mniej cukrów niż w 1957 i 1959.

strona 65

Tabela 31

Ilość cukrów w mg z 10 kwiatów facelii na dobę w zależności od rodzaju mieszanki

Rok Facelia czysty siew Rodzaj mieszanki: M1 Rodzaj mieszanki: M2 Rodzaj mieszanki: M3 Rodzaj mieszanki: M4 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 6,25 3,87 5,01 4,83 5,75 1,081 1,553
1958 4,49 2,50 3,23 3,43 3,24 0,500 0,685
1959 5,31 3,04 4,66 5,12 4,73 0,805 1,157

Zarówno ilość wydzielanego nektaru oraz cukrów przez poszczególne kwiaty facelii, a także koncentracja cukrów w nektarze nie zależała ani od wielkości dodatku facelii do mieszanek, ani też od zróżnicowanej ilości ich wysiewu.

Długość kwitnienia kwiatów facelii. Żaden z trzech badanych czynników (rodzaj mieszanki, ilość wysiewu i wielkość dodatku facelii) nie wywierał wpływu na długość kwitnienia poszczególnych kwiatów facelii. Zarówno w mieszankach jak i w czystym siewie od momentu rozwarcia płatków korony do chwili jej zwiędnięcia upływała średnio jedna doba.

Wydajność cukrowa i miodowa mieszanek. Największy wpływ na wydajność cukrową mieszanek wywierał ich rodzaj (tab. 32). Dla mieszanki ze zbożami ilość cukrów z jednostki powierzchni wynosiła zaledwie 20—40% w porównaniu z mieszankami bez zbóż. Te ostatnie zaś wykazały także zróżnicowanie między sobą. W roku 1957 i 1958 mieszanka M4 (łubin, seradela, facelia) odznaczała się nieco wyższą wydajnością cukrową od mieszanek M2 i M3, natomiast w roku 1959 obydwie mieszanki z łubinem (M4 i M3) były wyraźnie pod tym względem lepsze od mieszanki M2 (wyka, peluszka, facelia). Wydajność cukrowa nawet najlepszej z mieszanek (M4) wynosiła około 1/3 wydajności facelii w czystym siewie.

Tabela 32

Wydajność cukrów z 1 m2 w gramach w zależności od rodzaju mieszanki

Rok Facelia czysty siew Rodzaj mieszanki: M1 Rodzaj mieszanki: M2 Rodzaj mieszanki: M3 Rodzaj mieszanki: M4 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 21,27 1,42 5,11 4,87 6,10 1,070 1,271
1958 15,04 1,08 2,61 3,10 5,04 0,756 1,036
1959 15,41 0,95 3,48 4,96 5,09 0,776 1,115
strona 66

Znaczny wpływ na wydajność cukrową miała wielkość dodatku facelii (tab. 33). Ze wzrostem udziału facelii w mieszankach zwiększała się też ich wydajność cukrowa z 1 m2. Wyjątkowo w roku 1958 przy dodatku 6 i 4 kg facelii była ona prawie taka sama. Podobnie jak liczba roślin i liczba kwiatów facelii na 1 m2 mieszanek, tak też

Tabela 33

Wydajność cukrowa mieszanek z 1 m2 w gramach w zależności od dodatku facelii

Rok Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
1957 2,81 3,49 5,43 0,740 0,992
1958 2,96 3,36 3,55 0,484 0,644
1959 2,75 3,42 4,69 0,630 0,833

ich wydajność cukrowa nie wzrastała proporcjonalnie do wielkości dodatku facelii, lecz o wiele słabiej. Wpływu ilości wysiewu mieszanek na ich wydajność cukrową nie stwierdzono.

Wydajność miodową mieszanek podano przeciętnie z trzech lat (tab. 34). Najniższą wydajność miodową wykazała mieszanka ze zbożami (M1). Mieszanka M2 (wyka, peluszka, facelia) była od niej lepsza pod tym względem średnio przeszło 3 razy, mieszanka M3 (łubin, pe-

Tabela 34

Wydajność miodowa mieszanek w kg z 1 ha zależnie od wielkości dodatku facelii

Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Facelia w czystym siewie
M1 7,5 14,0 18,7 215,5
M2 31,5 42,6 61,6
M3 37,8 52,3 65,9
M4 55,0 65,2 81,7

luszka, facelia) — blisko 4 razy, a mieszanka M4 (łubin, seradela, facelia) — 5 razy. Ze zwiększeniem dodatku facelii silniej wzrastała wydajność miodowa mieszanki ze zbożami niż innych; wśród tych ostatnich zaś nieco silniej mieszanki M2 niż obydwu mieszanek z łubinem (M3 i M4).

strona 67

W porównaniu do facelii w czystym siewie przeciętna wydajność miodowa mieszanki M1 wynosiła około 1/16, M2 — około 1/5, M3 — około 1/4 i M4 — około 1/3.

Oblot pszczół na mieszankach. Przeciętna liczba pszczół pracujących jednocześnie na 1 m2 mieszanek zależała głównie od rodzaju mieszanki oraz wielkości dodatku facelii. W tabeli 35 podano tylko wyniki z roku 1959, ponieważ w roku 1958 były one prawie identyczne. Na mieszance ze zbożami obserwowano o 50—70% mniej pszczół niż na innych mieszankach. Wśród tych ostatnich nieco więcej pszczół pracowało na obydwu mieszankach z łubinem (M3 i M4) niż na mieszance M2 (wyka, peluszka, facelia). Dla mieszanek z łubinem zaznaczył się ponadto wyraźny wzrost liczby pszczół na 1 m2 w miarę większego dodatku facelii, podczas gdy dla mieszanek M1 i M2 wzrost ten był bardzo nieznaczny.

Tabela 35

Liczba pszczół pracujących na 1 m2 mieszanek w zależności od dodatku facelii

Rodzaj mieszanki Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 0 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 2 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 4 Dodatek nasion facelii w kg na 1 ha: 6 Facelia w czystym siewie Wartość różnicy granicznej: m1 Wartość różnicy granicznej: m2
M1 1,0 5,3 5,2 6,7 21,4 1,40 1,83
M2 1,5 10,2 10,6 13,2
M3 1,4 12,3 13,0 16,1
M4 1,7 12,9 14,9 17,0

W porównaniu do facelii w czystym siewie liczba pszczół pracujących na takiej samej powierzchni mieszanki ze zbożami wynosiła około 25%, a mieszanki M2 około 50%. Dla mieszanek z łubinem, przy dodatku do nich 2 kg facelii, wynosiła ona około 55%, a przy dodatku 6 kg stanowiła blisko 80% obserwowanych zbieraczek na facelii w czystym siewie.

Na poletkach bez facelii pszczoły odwiedziały kwitnące w mieszankach chwasty, głównie chaber bławatek.

OMÓWIENIE WYNIKÓW I DYSKUSJA

Do badań wzięto najpopularniejsze mieszanki strączkowych, wychodząc z założenia, że w praktyce do nich najłatwiej będzie wprowadzić facelię. Spośród 4 badanych mieszanek jedna (M1 — wyka, peluszka, zboża, facelia) była podobna do tych, jakimi zajmowano się w Związku

strona 68

Radzieckim i w Czechosłowacji (Mielniczenko, Kopielkijewski, Vesely3. Mieszankę M2 (wyka, peluszka, facelia) wprowadzono dla zbadania ewentualnej możliwości zastąpienia nią najczęściej uprawianej dotychczas mieszanki strączkowych ze zbożami. Obydwie mieszanki z łubinem (M3 — łubin, peluszka, facelia i M4 — łubin, seradela, facelia) różnią się od mieszanki propagowanej na Ukrainie przez Sierdiuka, Poliszczuka i Pielmienowa obecnością peluszki i seradeli.

Ze względu na pewne zróżnicowanie wyników w ciągu lat oraz na odmienny układ doświadczeń w pierwszym i w czwartym roku badań niemożliwe było wykonanie zbiorczych analiz statystycznych.

Równomierne stosunkowo rozmieszczenie roślin facelii na poletkach potwierdza zdanie Veselego, że możliwy jest wysiew jej z grubonasiennymi roślinami strączkowymi. Stosowanie oddzielnego wysiewu facelii względnie też zwilżanie nasion wodą, jak to radzą autorzy radzieccy (Mielniczenko, Małachowa, Poliszczuk) nie jest konieczne.

Wschody facelii w mieszankach i w czystym siewie ukazywały się równocześnie, mimo że w pierwszym przypadku wysiewano ją nieco głębiej. Prawdopodobnie lekkie spulchnienie gleby w rzędzie, jakie ma miejsce zwykle przy wschodach strączkowych, sprzyja wschodom facelii.

Ochłodzenie opóźniało w znacznie większym stopniu wschody łubinu i seradeli niż facelii, która wschodziła w jednakowym mniej więcej czasie z wyką i peluszką. Świadczy to o małej wrażliwości facelii na niższą temperaturę, co stanowi niewątpliwie jej zaletę.

Fakt, że w mieszankach facelia zakwitała o blisko 2 tygodnie wcześniej niż strączkowe, należy uznać za bardzo korzystny z punktu widzenia pszczelarskiego. Koniec pełni kwitnienia zbiegał się z porą zbioru mieszanek bez zbóż, dzięki czemu pożytek z facelii mógł być w wysokim stopniu wykorzystany przez pszczoły.

Między początkiem kwitnienia facelii a kłoszeniem się zbóż, zwłaszcza jęczmienia, upływało tylko kilka dni. Ze względu na to, że kłoszenie zbóż wyznacza w zasadzie porę zbioru mieszanki, w skład której one wchodzą, kwitnienie w niej facelii nie może trwać długo. Przy stosowaniu bardzo późnych odmian owsa do mieszanek zbożowo-strączkowo-faceliowych można by później dokonywać ich zbioru, a tym samym przedłużyć kwitnienie facelii.

Najlepiej udany pod względem przebiegu wzrostu roślin (komponentów) wydaje się zestaw facelii z peluszką i wyką (ryc. 2 miesz. M2). Do okresu kwitnienia facelia była w tej mieszance ocieniana umiarkowanie, a następnie coraz silniej. W wyniku tego kwitła ona obficie,

strona 69

a jednocześnie znajdowała warunki sprzyjające etiolacji i słabszemu drewnieniu tkanek niż w czystym siewie.

W mieszance strączkowych ze zbożami (M1), zgodnie z tym co twierdzi Mielniczenko oraz Vesely, facelia była silnie przytłumiana i wyrastała bardzo drobna i delikatna. Świadczy o tym niższy jej wzrost (ryc. 2, miesz. M1) i mniejsza średnica łodyg, a także mniejsza liczba kwiatów na roślinie (tab. 26) niż w innych mieszankach.

W mieszance M4 (łubin, seradela, facelia) było odwrotnie; przez cały niemal czas wegetacji facelia górowała nad łubinem i seradelą. Wskutek tego warunki jej wegetacji nie różniły się bardzo od tych jakie panowały na poletkach w czystym jej siewie. Łubin natomiast, jako roślina wybitnie światłolubna, nie mógł znajdować odpowiednich warunków dla swego wzrostu. Świadczy o tym również wybieganie go do światła (ryc. 3).

Uznając mieszankę M4 za najbardziej podobną do badanej przez Poliszczuka na Ukrainie, można pozwolić sobie na pewne porównanie między nimi. Sprzeczny z wynikami Poliszczuka jest fakt, że łubin pod koniec wegetacji osiągnął tę samą wysokość przy obecności facelii jak i przy jej braku. Autor ten podaje bowiem, że łubin w mieszankach z facelią wyrastał o 20% niższy niż w czystym siewie. Przyczyną tych rozbieżności mogły być odmienne warunki klimatyczno-glebowe, jak również użycie innej odmiany łubinu.

W mieszance M3 (łubin, peluszka, facelia) łubin miał podobne warunki wzrostu jak w mieszance M4, a może nawet mniej korzystne, był bowiem ocieniany nie tylko przez facelię ,ale i przez peluszkę. Ocienianie zaś facelii było w tej mieszance nieco lepsze niż w M4, lecz znacznie słabsze niż w M2.

Zjawisko szybszego tempa wzrostu facelii w mieszankach niż w czystym siewie na początku wegetacji należy tłumaczyć wybieganiem jej do światła na skutek znacznego zagęszczenia roślin. Przedłużenie natomiast intensywnego wzrostu tego gatunku w mieszankach bez zbóż (M2, M3 i M4) mogło być wynikiem korzystniejszych warunków pokarmowych. Rośliny strączkowe, według niektórych poglądów (cyt. za Barbackim 1956) wydzielają w czasie wegetacji część zasymilowanego azotu do gleby. Pewne znaczenie mogło mieć tu również zagęszczenie roślin facelii. Biorąc pod uwagę, że rośliny strączkowe asymilują azot z powietrza, na jedną roślinę facelii w mieszankach przypadało więcej azotu glebowego niż w czystym siewie, gdzie było ich co najmniej dwukrotnie więcej na 1 m2. W mieszance M1 zboża były silnymi konkurentami dla facelii przy pobieraniu azotu.

Sam fakt przedłużenia wzrostu facelii w mieszankach świadczy

strona 70

o powolniejszym jej starzeniu się, a więc i słabszym drewnieniu niż w czystym siewie. Większe wyrastanie facelii w mieszankach z łubinem niż w czystym siewie obserwował również Pielmienow.

Potrzeba użycia znacznie mniejszej siły do złamania i zgniecenia łodygi facelii w mieszankach w porównaniu do uprawianej w czystym siewie (tab. 15) jest, jak się wydaje, dostatecznym dowodem słabszego jej drewnienia, o czym pisał Mielniczenko oraz Vesely.

Częściowo potwierdzono również poglądy tych autorów, że facelia w mieszankach jest w mniejszym stopniu owłosiona niż w czystym siewie. Dotyczy to jednak tylko dolnej części jej łodygi, a w mniejszym stopniu także środkowej. Przyczyną tego zjawiska jest prawdopodobnie wybieganie roślin do światła w początkowym okresie ich wegetacji. Nieco mniejsze rozmiary włosków na facelii w mieszance ze zbożami wiązały się z mniejszymi rozmiarami roślin. Zgodnie z tym, co twierdzą Mielniczenko i Vesely włoski facelii z mieszanek, zwłaszcza tych dobrze ją ocieniających (M1 i M2), były przy dotyku bardziej miękkie niż na roślinach uprawianych w czystym siewie.

Wyniki analizy botanicznej wykazują, że facelia ograniczała rozrost roślin strączkowych (tab. 10). W znacznie większym jednak stopniu niż facelia czyniły to zboża. Bardzo wymownie przekonuje o tym fakt, że z takiej samej ilości wysiewanych nasion w mieszance ze zbożami M1 bez dodatku facelii było blisko o połowę mniej powietrznie suchej masy roślin strączkowych niż w innych mieszankach (tab. 14). Świadczy to również o dużym marnotrawstwie bardzo drogich nasion strączkowych przy stosowaniu ich w mieszankach ze zbożami. Warto przy tym nadmienić, że mieszanki zbożowo-strączkowe są u nas najbardziej rozpowszechnione.

Ograniczanie przez facelię rozwoju chwastów w mieszankach należy uznać jako zjawisko bardzo korzystne (tab. 13). W mieszance ze zbożami (M1) uwydatniło się ono w mniejszym stopniu; tutaj bowiem zboża zagłuszały nie tylko rośliny strączkowe, ale również chwasty i facelię (tab. 11).

Przyczyną znacznie wyższego procentowego udziału siana facelii w mieszance M4 (łubin, seradela, facelia) w roku 1958 niż w innych latach (tab. 11) mógł być dłuższy bezdeszczowy okres w końcu maja i pierwszej połowie czerwca. Facelia zniosła go prawdopodobnie lepiej niż łubin. Wysoka zawartość facelii w mieszance M4 w wyżej wymienionym roku wpłynęła na podwyższenie wartości średnich obliczonych jako przeciętne ze wszystkich mieszanek dla tej cechy (tab. 12).

Znacznie mniejszy wzrost procentowego udziału siana facelii w porównaniu do ilości wysiewanych jej nasion w mieszankach (tab. 26, 27) nie oznacza, że był on wywołany ograniczaniem wyłącznie rozrostu

strona 71

poszczególnych egzemplarzy. Następowało to w większym stopniu, niestety, z powodu wyrastania mniejszej liczby roślin facelii w stosunku do ilości (= liczby) wysiewanych jej nasion (tab. 25). Nasuwa się więc wniosek o bezcelowym stosowaniu dużego dodatku facelii do mieszanek. Vesely poleca wprawdzie wysiewać 6 — 7 kg facelii na 1 ha w mieszankach zbożowo-strączkowych, ale podaje jednocześnie, że liczba jej roślin na 1 m2 wynosiła średnio tylko 46. W naszych warunkach tyle roślin było przy dodatku 2, 4 i 6 kg facelii w podobnej mieszance zbożowo-strączkowej (tab. 26).

Uzyskiwane w Związku Radzieckim przez Mielniczenkę, Kopielkijewskiego i Małachową, Rodionowa i Pielmienowa zwyżki w plonach zielonej masy mieszanek strączkowo-zbożowych z facelią oraz łubinu z facelią nie wystąpiły w naszych warunkach. Dla mieszanek z łubinem (M3 i M4) stwierdzono nawet zniżkę w plonie zielonej masy, tym większą im wyższy był udział w nich facelii (tab. 4). Jest to zgodne z tym co twierdzą Burczyk, Mackiewicz i Kulikowska oraz Pawłowski i Malicki (1959), że udział w mieszankach rośliny słabiej plonującej w czystym siewie obniża ich plony zielonej masy. Obserwowana zniżka w zbiorach zielonej masy mieszanek M3 i M4 zacierała się jednak w plonach powietrznie suchej masy (siana) tych mieszanek (tab. 5). Wynikało to stąd, że z takiej samej ilości zielonki facelia wydawała więcej siana niż łubin. Bardzo podobne do facelii pod względem wydajności siana w stosunku do zielonej masy były zboża; także zielonka wyki i peluszki okazała się niewiele bardziej soczysta od facelii. Wskutek tego właśnie nie stwierdzono rozbieżności pomiędzy plonami zielonej masy i siana mieszanek bez łubinu (M1 i M2) przy zmianie udziału w nich facelii. Zwiększenie dodatku facelii w tych mieszankach powodowało znacznie mniejszy wzrost wydajności ich siana w stosunku do zielonej masy niż w mieszankach z łubinem (tab. 8).

Niższa procentowa zawartość surowego i strawnego białka w facelii nie mogła pozostać bez wpływu na jego zawartość w mieszankach, w których gatunek ten występował (tab. 18). Plon białka surowego mieszanek bez łubinu (M1 i M2) był dla kombinacji z różnym dodatkiem facelii (0—6 kg) prawie jednakowy, ponieważ niższy jego procent w suchej masie przy wyższym udziale facelii rekompensował się nieco wyższymi jej plonami. Dla mieszanek z łubinem (M3 i M4) natomiast, plony powietrznie suchej masy były podobne lub nawet (w roku 1957) nieco niższe, zwłaszcza przy wyższym dodatku facelii, wobec czego spadek procentowej zawartości białka w mieszankach pociągał za sobą również zniżkę jego plonu (tab. 22).

Obliczoną wartość skrobiową mieszanek należy traktować jako wielkości orientacyjne, ponieważ z powodu braku danych co do strawności

strona 72

zarówno facelii jak i jej mieszanek ze strączkowymi, przyjęto przy wycenie współczynniki strawności podawane w literaturze dla mieszanki wyki z owsem.

Zgodnie z tym, co podaje Pritsch stwierdzono, że spadek procentowej zawartości białka w facelii zachodzi najszybciej przed jej kwitnieniem, a w czasie kwitnienia powoli (tab. 24). Przyśpieszanie zatem zbioru mieszanek ze względu na nieco wyższą procentową zawartość białka w facelii nie miałoby sensu. Mobłoby to wpłynąć tylko ujemnie na wysokość plonów białka, ze względu na niższe ogólne zbiory suchej masy mieszanek.

Na podkreślenie zasługuje fakt, że facelia zawiera bardzo dużo wapnia, który ma, jak wiadomo, ogromne znaczenie w żywieniu młodych zwierząt i krów dojnych. Dość duża jest w niej również zawartość fosforu. Możliwe, że składniki te decydują o dodatnim wpływie facelii jako paszy na mleczność krów, o czym piszą Scharer i Schreiber (1940), Malt (1955) oraz inni.

Uzyskane wyniki analiz chemicznych, dotyczące procentowej zawartości surowego i strawnego białka oraz surowego tłuszczu, włókna i popiołu w suchej masie facelii, ogólnie pokrywają się z wynikami Pritscha, Kopielkijewskiego i Veselego. Przyczyna istniejących rozbieżności pomiędzy wynikami dla bezazotowych substancji wyciągowych tkwi prawdopodobnie w stosowaniu różnych metod określania zawartości wymienionych substancji.

Wysoka zawartość surowego popiołu w facelii może nasuwać przypuszczenie o dużej ilości krzemionki w tej roślinie. Vesely stwierdził, że facelia należy jednak do roślin ubogich w krzemionkę, zawiera jej bowiem tyle co peluszka, a zaledwie 1/7—1/5 tego co zboża.

Stopień zjadania mieszanek strączkowych z facelią przez zwierzęta gospodarskie (bydło, konie, owce i kozy) był w zupełności zadawalający. W porównaniu z wynikami podanymi przez Pielmienowa bydło pozostawiało wprawdzie około 5 razy więcej niezjedzonych resztek, należy wziąć jednak pod uwagę, że dostawało ono mieszanki po powrocie z pastwiska. Bardzo ważne jest to, że ilości niezjedzonych resztek były podobne dla mieszanek z facelią i dla ich kombinacji bez facelii.

Bardzo chętne zjadanie siana mieszanek strączkowych z facelią przez konie należy uważać za potwierdzenie danych z literatury (Dworakowski 1956, Kopielkijewski 1957, Kowalew 1959, Mielniczenko 1955), że w przypadku niewykorzystania mieszanki na zielono, można ją wysuszyć na siano. Straty łatwo okruszających się liści facelii są tu znacznie mniejsze niż przy suszeniu tej rośliny, gdy jest uprawiana w czystym siewie.

strona 73

Przyczyną wahań w ilości wydzielanego nektaru przez kwiaty facelii oraz procentowej zawartości w nim cukrów w poszczególnych latach (tab. 29 i 30) były głównie warunki pogody. Przy niższej wilgotności powietrza w okresie pobierania nektaru w roku 1959 było mniej nektaru w kwiatach, lecz o wyższej koncentracji cukrów niż w dwu poprzednich latach, kiedy w analogicznym okresie występowały deszcze. Jest to zgodne z danymi z literatury (Demianowiczowa 1953, Huber 1956, Zimna 1959).

Nieco niższa koncentracja cukrów w nektarze facelii w mieszankach M1, M2 i M3 niż w czystym siewie i w mieszance M4 (tab. 29), jaka wystąpiła w roku 1957 i 1958, wiązała się również z przelotnymi opadami w okresie pobierania nektaru. Po deszczu dłużej prawdopodobnie utrzymywała się wilgotność powietrza wewnątrz łanu niż na jego powierzchni, wobec czego w mieszankach, w których facelia była niższa od innych roślin, miała nektar bardziej wodnisty.

Wbrew poglądom Mielniczenki (1955) i niektórych pszczelarzy a zgodnie z wynikami Rodionowa (1958) i przypuszczeniem Veselego (1949, 1956a), facelia w mieszankach nektarowała słabiej niż w czystym siewie, o czym świadczą mniejsze ilości wydzielanych cukrów przez poszczególne jej kwiaty (tab. 30). Dotyczy to jednak głównie mieszanki M1, w której facelia była silnie zagłuszana. Trudno wytłumaczyć natomiast, dlaczego również nieco mniej cukrów wydzielały poszczególne kwiaty facelii w mieszance M4, w której ona nie była przytłumiana przez łubin i seradelę. Przyczyną słabszego nektarowania facelii w roku 1958 w porównaniu do lat 1957 i 1959 były niezbyt sprzyjające warunki pogody; susza przed kwitnieniem, i przelotne deszcze w okresie kwitnienia.

Uzyskane wyniki wydajności cukrowej i miodowej mieszanki zbożowo-strączkowej z facelią (M1) okazały się podobne do najniższych, otrzymanych przez Kopielkijewskiego i Małachową oraz Pielmienowa, a do około 80% niższe od najwyższych podawanych przez tych autorów. W porównaniu do wielkości podawanych przez Veselego wydajność miodowa wspomnianej mieszanki wynosiła zaledwie 10% (tab. 31). Trudno doszukać się przyczyny tych ogromnych rozbieżności. Dużą rolę mogły tu odgrywać warunki klimatyczno-glebowe. W doświadczeniu Veselego facelia wytwarzała bardzo dużo kwiatów w przeliczeniu na jednostkę powierzchni.

Dla mieszanek bez zbóż (M2, M3 i M4) wydajność miodowa 30—35 kg z 1 ha przy dodatku 2 kg facelii, a 60—80 kg przy dodatku 6 kg nasion tej rośliny na 1 ha nie jest niska (tab. 33). Ogólnie uważana za niezłą roślinę miododajną gorczyca biała, uprawiana w czystym siewie, odznacza się niższą wydajnością miodową (Demianowiczowa 1960).

strona 74

Na podstawie omówionych wyników wydaje się, że zastąpienie zbóż w mieszankach zbożowo-strączkowych przez facelię byłoby celowe. Przyniosłoby to korzyści nie tylko w postaci zwiększenia pożytków pszczelich, co najmniej o 30 kg miodu z 1 ha takiej mieszanki, ale również zwiększenie plonów białka o około 20%. Ponadto mieszanka peluszki i wyki z facelią w porównaniu do zbożowo-strączkowej jest znacznie bogatsza w wapń, a w pewnym stopniu także w fosfor.

Z wprowadzeniem facelii do mieszanek łubinowych typu M3 i M4, wiąże się spadek plonu białka, głównie na skutek zmniejszenia jego procentowej zawartości w paszy. Zwiększając pożytki pszczele o 1 kg miodu traci się 1—2 kg surowego białka. Nie oznacza to jednak, że nie warto w ogóle stosować facelii do mieszanek z łubinem. Niewielki, około 1 kg na 1 ha, dodatek facelii do tych mieszanek może spowodować tylko minimalną zniżkę w zawartości białka, pasza natomiast wzbogaci się w wapń, którego łubin zawiera właśnie mniej niż inne strączkowe (tab. 17). Warto wziąć też pod uwagę ograniczanie rozrostu chwastów przez facelię w mieszankach z łubinem, które mają tendencję do silnego zachwaszczania się.

Biorąc pod uwagę to, że zróżnicowana ilość wysiewu podstawowych składników mieszanek (strączkowych i zbóż) nie wywierała istotnego wpływu na plony zielonej masy i siana oraz na inne ważne wskaźniki brane pod uwagę przy ocenie mieszanek, wydaje się słuszne przyjąć najmniejsze stosowane normy ich wysiewu za dostatecznie wysokie.

Podobna ilość pozostawianych w glebie resztek pożniwnych przez mieszanki, niezależnie od wielkości dodatku do nich facelii (0—6 kg na 1 ha) pozwala przypuszczać, że roślina ta nie powinna obniżać ich wartości jako przedplonów. Wniosek taki jest zgodny z wynikami Poliszczuka oraz Kopielkijewskiego i Małachowej.

Według Rocznika Statystycznego 1962 powierzchnia uprawianych roślin pastewnych, wyłączając motylkowe wieloletnie i okopowe, wynosiła w 1961 roku — 715,6 tys. ha. Przyjmując, że tylko na 200 tys. ha były mieszanki strączkowych, do których możnaby wprowadzić facelię, a ich wydajność miodowa wynosiłaby 30 kg z 1 ha, zasoby pożytków pszczelich w kraju zwiększyłyby się o 6.000 ton. W porównaniu z roczną produkcją miodu w Polsce, która według szacunkowych obliczeń Bornusa (1962) wynosiła w latach 1955—1960 przeciętnie 9.015 ton, jest to ilość dość pokaźna.

Dodatkowym źródłem zwiększenia zasobów pożytkowych przy wprowadzeniu facelii do mieszanek pastewnych byłyby plantacje nasienne tej rośliny. Facelię nasienną wystarczyłoby uprawiać na powierzchni, na jakiej obecnie produkuje się ziarno zbóż potrzebne do wysiewu w mieszankach zbożowo-strączkowych.

strona 75

WNIOSKI

Na podstawie przeprowadzonych doświadczeń polowych i badań laboratoryjnych nad mieszankami roślin strączkowych z facelią błękitną, można sformułować następujące wnioski ogólne:

  1. Wprowadzenie facelii do mieszanek strączkowych, uprawianych na zieloną masę jako plan główny byłoby w każdym przypadku korzystne dla pszczelarstwa i nie powinno pociągać za sobą żadnych ujemnych skutków dla rolnictwa. Wydaje się nawet, że w wielu przypadkach może ono przynieść dodatkowo bezpośrednie korzyści rolnikowi w postaci zwiększonych plonów paszy.
  1. Mieszanki pastewne strączkowych z facelią nie nastręczają w praktyce żadnych kłopotów przy ich skarmianiu; zwierzęta gospodarskie zjadają je równie chętnie jak mieszanki bez facelii. Dotyczy to zarówno zielonej masy tych mieszanek jak i siana, którego produkcja w pewnych przypadkach może być uzasadniona.
  1. Wartość mieszanek z facelią jako przedplonów jest prawdopodobnie mniejsza niż mieszanek bez facelii, ponieważ ilość pozostawianych w glebie resztek pożniwnych jest w zasadzie taka sama dla jednych i drugich.
  1. Do mieszanek zbożowo-strączkowych, w których wysiewa się 50 i więcej kg zbóż na 1 ha, nie należy dodawać facelii. Roślina ta jest wówczas silnie zagłuszana i daje mały pożytek pszczołom, a rozrost normalnie silnie przytłumianych przez zboża roślin strączkowych jest jeszcze bardziej ograniczany.
  1. Facelia powinna bezwzględnie zastąpić zboża, jeżeli nie w całości to przynajmniej częściowo w najpopularniejszej u nas mieszance wyki i peluszki z owsem oraz rzadziej stosowanym jęczmieniem. Poza aspektem pszczelarskim przemawiają za tym wyższe plony białka mieszanki faceliowo-strączkowej w porównaniu ze zbożowo-strączkową. Dodać należy, że facelia spełnia dobrze funkcję rośliny wspierającej dla wyki i peluszki.
  1. Przy stosowaniu mieszanek faceliowo-strączkowych z łubinem należałoby brać pod uwagę, poza korzyściami dla pszczelarstwa, wzbogacenie paszy w wapń, którego łubin właśnie zawiera mało oraz zdolność głuszenia chwastów przez facelię. Trzeba jednak liczyć się z pewną obniżką plonu zielonej masy i białka, chociaż plony powietrznie suchej masy mogą być podobne jak mieszanek bez facelii.
  1. W mieszankach pastewnych z roślinami strączkowymi odznaczającymi się szybkim wzrostem jak peluszka i wyka można stosować więcej facelii — do około 4 kg nasion na 1 ha, natomiast w mieszankach z po-
strona 76

czątkowo bardzo powoli rosnącymi i wskutek tego zagłuszanymi przez facelię łubinami — mniej — 1 kg, a najwyżej 2 kg na 1 ha.

  1. Przy wprowadzaniu facelii do uprawianych obecnie mieszanek strączkowych 1 kg jej nasion może, jak się wydaje, zastąpić około 10 kg zbóż, gdy te wchodzą w skład mieszanki, lub 5—10% wysiewanych na 1 ha nasion strączkowych w przypadkach mieszanek bez zbóż.
  1. Siew facelii, mimo drobnych jej nasion, może być wykonywany wspólnie z grubonasiennymi strączkowymi po wymieszaniu ich na sucho. Mieszanki strączkowych z facelią nie wymagają też na glebach lżejszych specjalnie płytszego siewu, ponieważ roślina ta umieszczona w jednym rzędzie ze strączkowymi wschodzi zupełnie dobrze, nawet przy nieco głębszym przykryciu nasion niż w czystym siewie.
  1. Z punktu widzenia pszczelarskiego mieszanki faceliowo-strączkowe powinny być jak najbardziej polecane do uprawy. Jeden hektar udanej mieszanki z facelią może zapewnić pszczołom pożytek w ilości odpowiadającej około 30 kg miodu, to jest nawet więcej niż daje 1 ha gorczycy białej w czystym siewie.

Promotorowi swojemu, Pani Profesor Dr Zofii Demianowiczowej, pragnę złożyć serdeczne podziękowanie za temat i opiekę nad pracą, a Panu Dr K. Szczepańskiemu za cenne wskazówki przy zaplanowaniu doświadczeń i statystycznym opracowaniu wyników. Za bezpośrednią pomoc oraz życzliwe krytyczne rady dziękuję również Panu Prof. Dr A. Demianowiczowi, Panu Prof. Dr L. Bornusowi, Panu Mgr J. Włodkowi, Pani Mgr W. Lenartowiczowej oraz Panu Dr Fr. Pawłowskiemu z Lublina.

LITERATURA

Barbacki S. (1956) — Szczegółowa uprawa roślin — praca zbiorowa PWRL Warszawa, 273—378.

Batolin M. (1954) — Nawozowe działanie pastewnego łubinu żółtego i jego resztek pożniwnych pod żyto. Roczn. Nauk. Roln., 69 (A—4): 593—612.

Bornus L. (1962) — Rezerwy i możliwości produkcyjne pasiecznictwa w Polsce. Pszczelarstwo, 13(5) : 1—3 i 13(6) : 1—3.

Demianowicz Z. (1953) — Rośliny miododajne. PWRL Warszawa

Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polskich. Pszczel. Zesz. Nauk., 4(2) : 87—104.

Dworakowski S. (1954) — Facelia jako roślina pastewna. Pszczelarstwo, 5(5) : 7—9.

Gubin A. F. (1948) — Pczełowodstwo — praca zbiorowa. Sielchozgiz. Moskwa.

Herrmann R. (1941) — Handbuch der landwirtschaftlichen Versuchs — und Untersuchungsmethodik. Methodenbuch Berlin. Bd. III.

Huber H. (1956) — Die Abhängigkeit der Nektarsekretion von Temperatur, Luft — und Bodenfeuchtigkeit. Planta, 48 : 49—98.

strona 77

Janikowski T. (1949) — Mieszanki na zieloną paszę. Instruktor rolny PWRL 4(1) : 3—8.

Kopielkijewski G. W. (1953) — Pieriedowoj opyt organizacji kormowoj bazy pczełowodstwa. Pczełowodstwo, 30(3) : 36—41.

Kopielkijewski G. W. (1956) — Izuczenije kormowych i siłosnych kaczestw facelij i kipreja. Pczełowodstwo, 33(11) : 25—30.

Kopielkijewski G. W. (1957) — Kormowyje i siłosnyje kaczestwa niektaronosnych rastienij. Biull. naucz. — tiechn. inf. inst. pczełow. Moskwa, 2 : 11—13.

Kopielkijewski G. W. (1958) — Prijomy powyszenia produktiwnosti pczełowodstwa — praca zbiorowa Gos. izdat. sielskochoz. lit. Moskwa, 234 — 253.

Kopielkijewski G. W. Małachowa L. P. (1958) — Posiewy wiko-faceliewych smiesiej w zaniatych parach. Biull. naucz. — tiechn. inf. inst. pczełow. Moskwa, 3—4 : 32—37.

Kopielkijewski G. W. (1958) — Pczełowody opytniki pomagajut ułuczszat’ kormowuju bazu pczełowodstwa. Pczełowodstwo, 35(10) : 13—15.

Kopielkijewski G. W. (1959) — Ispolzowat’ wsie rezerwy dla ułuczszenia kormowoj bazy pczełowodstwa. Pczełowodstwo, 36(4) : 38—44.

Kopielkijewski G. W. (1961) — Podbor niektaronosnych rastienij dla organizacji nieprieriwnogo wziatka. Pczełowodstwo, 37(2) : 36—40.

Kowalew A. M. i inni (1958) — Uczebnik pczełowoda. Gos. izdat. sielskochoz. lit. Moskwa, 89—201.

Lipiński M. (1951) — Poplony jako baza miododajna. Pszczelarstwo, 2(3) : 9—11.

Małachowa L. P. (1958) — Posiewy wiko-faceliewych smiesiej w zaniatych parach. Pczełowodstwo, 35(2) : 39—42.

Matt J. (1955) — Meine Erfahrungen mit Phacelia Tanacetifolia. Leipziger Bienenztg., 69(3) : 90—91.

Meyerhoff G. i inni (1955) — Bäuerliche Bienenweide. Deutscher Bauerverlang. Berlin, 1 : 65—67.

Mielniczenko A. N. (1955) — o podiomie produktiwnosti pczełowodstwa i urożajew sielskochoziajstwiennych kultur. Pczełowodstwo, 32(10) : 38—43.

Mielniczenko A. N. (1958) — Principy i prijomy ułuczszenia kormowoj bazy pczełowodstwa w lesostiepnoj i stiepnoj zonach SSSR. XVII mieżdunarodnyj kongres po pczełowodstwu (Dokłady Sowietskoj dielegacji) Min. sielsk. choz. SSSR. Moskwa, 87—98.

Pawłowski F. i Malicki L. (1959) — Porównanie wartości różnych roślin strączkowych w uprawie na zieloną masę. Annales UMCS Sectio E. Vol. XIV: 123—156.

Pielmienow W. (1958) — Smieszannyje posiewy miedonosow s drugimi sielskochoziajstwiennymi kulturami. Pczełowodstwo 35(10) : 10—13.

Pietkow W. G. (1958) — Izsledowania brchu nektarnostta na faceliata (Phacelia tanacetifolia — Benth.) i białata ednogodiszna komuniga (Melilotus albus — Desr.) pri ispolzowaneto im kato miedonosni i furażni kultury. Nauczni trudowie, T. II: 185—203.

Pietierburgski A. (1954) — Ćwiczenia z chemii rolnej PWRL Warszawa

Poliszczuk W. P. (1955) — Faceliewo — lupinowyje smiesi kak sredstwo rozszirenia kormowoj bazy dla pczeł. Pczełowodstwo 32(8) : 39—43.

Poliszczuk W. P. (1960) — Lupino — faceliwaja smieś-choroszyj istocznik wziatka. Pczełowodstwo, 37(5) : 36—37.

Popow J. (1951) — Żywienie zwierząt gospodarskich PWRiL, Warszawa.

Pritsch G. (1955) — Über die Anbauwürdigkeit der Phacelia. Die Dtsch. Landw., 6 : 282—283.

strona 78

Pritsch G. (1955) — Phacelia eine brauchbare Futterpflanze. Leipzig. Bienenztg., 69(2) : 51—52.

Pritsch G. (1959) — Untersuchungen über die Grünfutter — und Samenerträge von Phacelia (Phacelia tanacetifolia Benth.) bei verschiedenen Aussaatzeiten. Leipzig. Bienenztg., 73 (11/12) : 363—364.

Pritsch G. (1961) — Phacelia. Leipziger Bienenztg., 75(6) : 187.

Rodionow W. J. (1958) — Agrotiechnika bobowo — złakowo — faceliewych smiesiej. Pczełowodstwo, 35 (10) :6—10.

Scharrer u. Schreiber (1940) — Über die Wirkung der Phacelia (Phacelia tanacetifolia Benth.) im frischen und eingesäuerten Zustand bei Milkühen. Biedermanns Zentralbl. 12.

Sierdiuk K. P. (1953) — Posiewy facelii w smiesi s lupinom na zielonoje udobrenie. Pczełowodstwo, 30(12) : 46 — 47.

Stisek V. (1952) — Strniskove pikniny a otázka vcěli pastvy. Vćelař, 5(6) : 101—102.

Struszyński M. (1950) — Analiza ilościowa i techniczna. PWN. Warszawa, T. I, II i III.

Świętochowski B. (1956) — Szczegółowa uprawa roślin — praca zbiorowa. PWRL Warszawa, 834-843 i 871—914.

Valtr V. (1956) — Včelařske smiesky rozšiřuji základnu včeli pastvy. Včelařstvi, 9(7) : 109.

Vesely V. (1955) — Některe možnossti zlepšeni včeli pastvy. Včelařstvi, 8(5): 71—72.

Vesely V. (1956) — Využiti nektarodárnych picnin v luskoobilnych směskách. Včelařstvi, 9(5) : 71—72.

Vesely V. (1956) — Svazenka je vhodnou primiesi picninárskych směsek Včelařstvi, 9(10) : 153.

Wasilew P. (1956) — Razszirit’ posiewy wiki na semiena w smiesi s faceliej. Pczełowodstwo, 33(11) :31—32.

Zimna J. 1959) — Facelia błękitna jako roślina miododajna. Pszczeln. Zesz. nauk. 3(2) 77—102.

ИССЛЕДОВАНИЕ МЕДОНОСНОЙ И СЕЛЬСКО-ХОЗЯЙСТВЕННОЙ ЦЕННОСТИ КОРМОВЫХ СМЕСЕЙ БОБОВЫХ РАСТЕНИЙ С ФАЦЕЛИЕЙ РЯБИНКОЛИСТНОЙ ВОЗДЕЛЫВАЕМЫХ НА ЗЕЛЕНЫЙ КОРМ В КАЧЕСТВЕ ОСНОВНОЙ КУЛЬТУРЫ

Болеслав Яблонски

Резюме

Эти исследования проводились в 1957—60 гг. в Скерневицах на легкой подзолистой почве. Исследовано 4 рода кормовых смесей: M1 — вика (Vicia sativa), пелюшка (Pisum arvense), овес, ячмень + фацелия (Phacelia tanacetifolia); M2 — вика, пелюшка + фацелия; M3 — люпин желтый (Lupinus luteus), пелюшка + фацелия; M4 — люпин, сераделя (Ornithopus sativus) + фацелия. При высеве семян бобовых и злаков брали разное количество семян: нормальное, уменьшенное на 10% и уменьшенное на 20%, а при высеве фацелии — 0, 2, 4 и 6 кг в пересчоте на 1 га. (Таб. 1) Всего исследовано 48 вариантов смесей. Для контроля сеяли также одну только фацелию — 12 кг/1 га.

Чтобы провести возможно более точную сравнительную оценку всех этих вариантов производились: 1) наблюдения всходов и цветения отдельных компонентов смесей; 2) измерения высоты растений отдельных видов входящих

strona 79

в состав смесей; 3) ботанические (весовые) анализы зеленой и воздушно-сухой массы смесей, разделяя их на 4 группы — бобовые, хлебные злаки, фацелия и сорняки; 4) измерения сопротивления на излом стеблей фацелии в смесях и монокультуре, а также определение густоты и длины её волосков; 5) исследование выхода зеленой массы и сена смесей; 6) исследование количества частей растений, оставшихся в почве после уборки; 7) наблюдения по скармливанию смесей сельскохозяйственным животным; 8) химические анализы содержания питательных веществ в кормовых смесях и некоторых элементов в их золе, а также в отдельных группах растений (бобовые, хлебные злаки, фацелия и сорняки); 9) исследования нектаровыделения фацелии в смесях (количество нектара в цветках и концентрация в нем сахаров); 10) исследования медопродуктивности смесей; 11) наблюдения интенсивности облета смесей пчелами.

Доказано, что введение фацелии в состав кормовых смесей бобовых растений, возделываемых как основная культура, было бы полезно для пчеловодства, а иногда даже давало бы прямую выгоду увеличивая количество кормов, более богатых в питательные субстанции и кальций.

При домешке фацелии к бобово-злаковым смесям 1 кг её семян может заменить приблизительно 10 кг зерна хлебных злаков, а в смесях без злаков от 5 до 10% семян бобовых растений, высеваемых на 1 га. Однако домешка семян фацелии не должна превышать 4 кг на 1 га.

Фацелия особенно пригодна для высевания её вместе с пелюшкой и викой. Рост фацелии хорошо гармонизирует с этими бобовыми, в отношении к которым она играет также роль подпорного растения.

Медопродуктивность 1 га бобовых кормовых смесей с фацелией равна приблизительно 30 кг, а нередко — даже значительно больше.

INVESTIGATION ON THE BEE FORAGE AND AGRICULTURE VALUE OF MIXED LEGUME PLANTS WITH PHACELIA CULTIVATED FOR A GREEN MASS AS A MAIN CROP

Bolesław Jabłoński

Summary

These investigations were conducted in the years of 1957—1960, at Skierniewice, on the light podsolic soil. Four compositions of mixed legume plants were investigated: M1 — vetch (Vicia sativa) peas (Pisum arvense), oats, barley + phacelia — (Phacelia tanacetifolia), M2 — vetch, peas + phacelia, M3 — lupina (Lupinus luteus), peas + phacelia and Malupina, saradela (Ornithopus sativus) + phacelia. During the sowing of legumes and grains there were taken different amounts of seeds: normal, and about 10 and 20%, less than normal, and at the time of sowing phacelia — 0, 2, 4 and 6 kg per ha (tab. 1) There were investigated 48 combinations of these mixed plants. As a control group pure phacelia — was sown in the amount of 12 kg ha.

To obtain the exact comparable evaluation all of these combinations were performed: 1) observation of beging of growth and flowering of individual components of mixed legume plants; 2) measure of height of plants of individual species making up mixed legume plants; 3) botanical analysis (weight) of green

strona 80

mass and dry mass of mixed legume plants divided into four groups: legumes, grains, phacelia and weeds; 4) measure of suseptibility for bending and breaking of stalk of phacelia in mixed legume plants and in monoculture and also definition of amount of hairs on the plants; 5) evaluation of yield of green mass and of hay 6) evaluation of amount of plant parts left in the soil after harvesting of mixed legume plants; 7) observation on feeding these mixed legume plants to livestock; 8) chemical analysis of content of nutritional substances in these mixed legume plants, and some elements in their ash, and also in individual group of plants as well (legumes, grains, phacelia — and weeds); 9) evaluation of nectar secretion of phacelia in mixed legume plants (amount of nectar in flowers and concentratino of sugar); 10) evaluation of yield of honey by mixed legume plants; 11) observation of intensily of foraging bees on mixed legume plants.

It was stated that introduction of phacelia into mixed legume plants cultivated as a main crop would be desirable for beekeeping and moreover it would give a profit for agriculture in form of increase of amount forage richer in nutritional substances and calcium.

When phacelia included to mixed legume plants + grains, 1 kg of its seeds can substitute about 10 kg of grains and in mixed legume plants without grains — from 5—10% legume plants for 1 ha. However the percentage of phacelia in above mentioned cases should not exceed 4 kg per ha. Phacelia is very desirable in cases of mixing it with peas and vetch. Growth of phacelia goes wery well with legumes with which phacelia plays role of support.

Yield of honey from 1 ha of mixed legume plants with phacelia was about 30 kg and quite often even more.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 29, przypis: „Szkoły głównej” → Szkoły Głównej
  • s. 31: „faceli zaś” → facelii zaś
  • s. 31–32, 2×: „miekkie” → miękkie
  • s. 33: „W latach 1957 i 1959″ → W latach 1958 i 1959
  • s. 34, tab. 1, M3, łubin, kol. zmniejszona o 20%: „90″ → 80
  • s. 38: „Kieldahla” → Kjeldahla
  • s. 42, tab. 3: „kwitnienia z zbioru” → kwitnienia i zbioru
  • s. 45: „wysckość” → wysokość
  • s. 50, tab. 8, druga kolumna różnicy granicznej: „m1″ → m2
  • s. 53: „Centraurea cyanus” → Centaurea cyanus
  • s. 53: „dodatku faceli” → dodatku facelii
  • s. 54: „2;78 mm” → 2,78 mm
  • s. 55, tab. 16: „na pow. 15 m2″ → na pow. 15 mm2
  • s. 59, tab. 21: „dadatku” → dodatku
  • s. 61, tab. 24: „P3O5″ → P2O5
  • s. 63, tab. 28, druga kolumna różnicy granicznej: „m1″ → m2
  • s. 64, tab. 30, trzecia kolumna mieszanek: „M2″ → M3
  • s. 67: „odwiedziały” → odwiedzały
  • s. 68: „Vesely3″ → Vesely)
  • s. 72: „Mobłoby” → Mogłoby
  • s. 75: „plan główny” → plon główny
  • s. 77, bibliografia: „Bauerverlang” → Bauernverlag
  • s. 78, bibliografia: „Milkühen” → Milchkühen
  • s. 78, bibliografia: „možnossti” → možnosti
  • s. 78, streszczenie: „пересчоте” → пересчете
  • s. 79, summary: „Malupina” → M4 — lupina
  • s. 79, summary: „beging” → beginning
  • s. 80, summary: „suseptibility” → susceptibility
  • s. 80, summary: „concentratino” → concentration
  • s. 80, summary: „intensily” → intensity
  • s. 80, summary: „wery” → very

Podobne wpisy