DŁUGOŚĆ JĘZYCZKA PSZCZÓŁ OBLATUJĄCYCH KONICZYNĘ CZERWONĄ

tekst: Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVIII, 1974 — Michał Gromisz

strona 91

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVIII GRUDZIEŃ 1974

Michał Gromisz

Oddział Pszczelnictwa IS

WPROWADZENIE

Rolnicy od dawna interesują się pszczołą miodną, jako zapylaczką koniczyny czerwonej. Uwagę pszczelarzy przyciągają natomiast pożytki koniczynowe. Nie wszystkie pszczoły mogą je jednak dobrze wykorzystywać. Rosyjski uczony K. A. Gorbaczew podaje w roku 1907 na podstawie doniesień pszczelarzy polskich, że dobrze nadają się do tego celu pszczoły kaukaskie (cyt. za Ałpatowem 1948). W roku 1912 rosyjski agronom J. N. Klingen sprowadza masowo pszczoły kaukaskie na Białoruś do zapylania koniczyny czerwonej i uzyskuje dobre rezultaty. Przypuszczano, że decydują o tym dłuższe ich języczki w porównaniu do języczków pszczół środkowoeuropejskich. Mogły one dlatego sięgać do nektaru, ukrytego głęboko w kwiatach koniczyny czerwonej. Badania morfologiczne zapoczątkowane przez Chochłowa (1916) potwierdziły przypuszczenia, że istnieją różnice w długości języczka pomiędzy rasami pszczół. Zwrócono więc uwagę na długojęzyczkowe pszczoły ras południowych, na włoskie, kraińskie oraz kaukaskie, jako na zapylaczki koniczyny czerwonej (Ałpatow 1948, 1958, Goetze 1930, Hammer i Henriksen 1958). Okazało się jednak, że tę rolę mogą one spełniać tylko częściowo, bo większość kwiatów koniczyny czerwonej ma ukryty nektar na tyle głęboko, iż jest on dla nich także nieosiągalny. Próbowano kierować pszczoły na kwiaty koniczyny przez stosowanie podkarmiania syropem aromatyzowanym. Według Gubina (1936) tego rodzaju tresura daje dobre wyniki, nawet gdy poddaje się jej pszczoły krótkojęzyczkowe.

strona 92

Wyniki są jednak o wiele lepsze, jeżeli tresuje się pszczoły długojęzyczkowe (Frisch — cyt. za Ałpatowem 1958, Wawryn 1969).

Poszczególne odmiany koniczyny czerwonej różnią się nieznacznie długością rurki kwiatowej. Oddziaływują tu także czynniki pogody, jak i przejawia się zmienność geograficzna oraz sezonowa w okresie wegetacji rośliny (Goetze 1930, Gubin 1936, Jabłoński i inni 1972). Dostęp do nektaru może więc być bardziej lub mniej utrudniony. Poza tym odgrywają tu pewną rolę budowa rurki kwiatowej (wielkość średnicy), obfitość nektarowania i koncentracja cukrów w nektarze (Demianowicz 1957, Jabłoński 1962, 1972, Jabłoński i inni 1972).

Wiele uwagi poświęcono selekcji koniczyny na skrócenie rurek kwiatowych. Uzyskiwano wyniki pozytywne, ale równolegle zachodziło zmniejszenie zielonej masy tej rośliny (Lindhard 1921, Smaragdowa 1967). Próbowano także z pewnym powodzeniem selekcjonować pszczoły na długość języczka (Goetze 1930, Henriksen i Hammer — cyt. za Ałpatowem 1958). Chodzi o to, aby wyhodować takie odmiany koniczyny czerwonej i takie pszczoły, żeby rozwiązać problem zapylania tej rośliny (Smaragdowa 1966).

Istnienie dodatniej korelacji pomiędzy intensywnością oblotów przez pszczoły koniczyny czerwonej a plonami jej nasion, jest niezaprzeczalna. Korzyści gospodarcze z tego związku mogą być duże, zarówno w zbiorach nasion, jak i zbiorach miodu (Smaragdowa 1967, Wawryn 1969). Pomocą mogą być informacje na temat, jakie pszczoły, o jak długich języczkach, są zdolne oblatywać kwiaty koniczyny czerwonej w poszukiwaniu nektaru. W tej pracy pragniemy przedstawić charakterystykę pszczół, pod względem długości języczka, pracujących na koniczynie czerwonej i pszczół miejscowych populacji oraz ras obcych z pasiek w okolicy uprawy tej rośliny.

MATERIAŁ I METODA

W roku 1962, 1964, 1968 i 1970 w Dąbrowicach k/Skierniewic, w Końskowoli i Puławach pobrano próbki pszczół oblatujących odmiany miejscowe koniczyny czerwonej drugiego pokosu i w pasiekach z sąsiedztwa pola koniczynowego, w celu oznaczenia długości języczka. Ogółem schwytano na kwiatach koniczyny 947 pszczół; pobrano zaś w ulach z 48 rodzin 1798 pszczół.

W gromadzeniu próbek pszczół z koniczyny czerwonej przestrzegano następującej klasyfikacji materiału:

a) pszczoły sięgające po nektar z góry kwiatu,

b) pszczoły zbierające nektar z boku rurki kwiatowej otworami przegryzionymi przez trzmiele,

strona 93

c) pszczoły zbierające nektar — schwytane bez zwracania uwagi na sposób jego pozyskiwania; były to przede wszystkim pszczoły bez obnóży,

d) pszczoły zbierające pyłek.

Liczba pszczół w poszczególnych grupach w uporządkowaniu według lat obserwacji, układa się następująco:

  1. zbieraczki nektaru: 376 — Dąbrowice 1962, 109 — Dąbrowice 1964, 64 z boku — Dąbrowice 1964, 136 z góry — Końskowola 1968, 74 — Puławy 1970, 91 z góry — Puławy 1970, 30 z boku — Puławy 1970;
  1. zbieraczki pyłku: 68 — Końskowola 1968

Ponadto w 1970 roku w Puławach zbierano pszczoły na kwiatach nostrzyka białego i gorczycy w odległości 500 mm i 300 m od plantacji koniczyny czerwonej (105 robotnic).

W celu scharakteryzowania populacji pszczół z okolicy najbliższej pobrano próbki pszczół w pasiece Instytutu Sadownictwa w Dąbrowicach oraz na terenie Puław. W zebranym materiale 50-cio pniową pasiekę w Dąbrowicach reprezentuje:

200 robotnic z 4 rojów pszczoły miejscowej,

200 robotnic z 4 rojów mieszańców włoskich z pszczołą miejscową (na 15 rojów wszystkich),

200 robotnic z 4 rojów mieszańców kaukaskich z pszczołą miejscową (na 18 rojów wszystkich),

120 robotnic z 4 rojów (wszystkie) pszczoły szarej kaukaskiej.

Na tym terenie poza pasieką Instytutu nie było w owym czasie pszczół ras obcych.

Populację pszczół w Puławach reprezentują następujące próbki:

600 robotnic z 20 rojów w pasiekach pszczelarzy indywidualnych (pobrane losowo),

239 robotnic z 8 rojów w jednej z pasiek Oddziału Pszczelnictwa IS, reprezentujących zmieszańcowaną populację po wprowadzeniu pszczół kaukaskich (pobrano losowo w 50-cio pniowej pasiece),

120 robotnic z 4 rojów mieszańców kaukaskich z pszczołą miejscową (F1),

119 robotnic z 4 rojów rasy kaukaskiej.

Pszczoły schwytane na kwiatach i pobrane z ula, zabijano przez zanurzenie do wrzącej wody. Następnie umieszczano je w 70% alkoholu i przetrzymywano do czasu dokonania pomiarów długości języczków. Pomiary przeprowadzano pod mikroskopem na preparacie, na którym umieszczano wargę dolną, oddzieloną uprzednio od kompleksu labialno-maksylarnego pszczoły robotnicy (ryc. 1). Za długość języczka przyjęto odległość od wierzchołka submentum (podbródka) do końca glossa-flabellum (łyżeczki). Stosowano 20-krotne powiększenie.

strona 94
rysunek zespołu labialno-maksylarnego pszczoły robotnicy; odnośniki literowe d, e, f, g po lewej stronie rysunku; po prawej linie wymiarowe a, b, c (odcinki kolejno od góry) oraz D (od górnej linii przerywanej do łyżeczki)

Ryc. 1. Zespół labialno-maksylarny pszczoły robotnicy widziany od strony tylnej (wg Snodgrassa 1956, nieco zmienione) The proboscis of a worker bee, posterior view (from Snodgrass 1956) a — przedbródek (submentum) b — podbródek (mentum) c — języczek (glossa) d — pieniek szczękowy (stipes) e — żuwka zewnętrzna szczęki (lobus externus) f — głaszczki wargi dolnej (palpi labiales) g — łyżeczka (flabellum) D — anatomiczna długość języczka D — anatomicaly longht of the tongue

Wyniki pomiarów uporządkowano w szeregach rozdzielczych i obliczono częstotliwość w poszczególnych klasach długości języczka. Przy porównywaniu zgodności rozkładu częstotliwości poszczególnych prób, posługiwano się kryterium chi-kwadrat. W miarę potrzeby obliczano także średnie arytmetyczne dla prób.

Do porównania wykorzystano także opracowania morfometryczne pszczół ras obcych i niektórych krajowych linii hodowlanych (ogółem 121 rojów, 3599 robotnic).

W roku 1968 w okresie kwitnienia koniczyny czerwonej, oznaczano zbiór pyłku przez 33 rodziny pszczele. W dniach 8, 12 i 14 VIII w godzinach porannych (9—11) i południowych (12—14) liczono w ciągu 5-ciu minut pszczoły powracające z obnóżami do ula. Obnóża z koniczyny czerwonej rozpoznawano po brązowoszarym zabarwieniu. Z 11 rojów w tej pasiece pobrano próbki pszczół (330 robotnic) w celu oznaczenia długości języczka.

WYNIKI

Podczas czterech sezonów pszczelarskich, 1962—1970 dokonano pomiarów długości języczka u 880 pszczół robotnic, zbierających nektar z drugiego pokosu koniczyny czerwonej. Rozpiętość długości wynosiła

strona 95

7,42—5,82=1,60 mm. Języczek o długości poniżej 5,90 mm miało tylko 0,4% pszczół, w granicach 5,90—6,14 mm — 6,3%, a dopiero po przekroczeniu 6,14 mm liczba ich silnie wzrosła, do 32,1% w klasie długości 6,14—6,38 mm. W następnych klasach długości liczba pszczół stopniowo malała, aż do 0,7% po przekroczeniu 7,34 mm (ryc. 2).

wykres liniowy (wielobok frekwencji)

Ryc. 2. Długość języczka pszczół zbierających nektar z koniczyny czerwonej (lata 1962, 1964, 1968 i 1970) Lenght of the togue of worker bees collecting nectar from red clover flowers (years 1962, 1964, 1968, 1970)

Obserwacje pszczół oblatujących koniczynę czerwoną prowadzono w 3 miejscowościach: w Dąbrowicach, Końskowoli i Puławach. Frekwencja pszczół według długości języczka była na tych uprawach następująca:

< 6,38 mm 6,38—6,86 mm 6,86 mm <
Dąbrowice 0,447 0,419 0,134
Końskowola 0,544 0,390 0,066
Puławy 0,124 0,402 0,474

Wyniki w poszczególnych miejscowościach różniły się znacznie w klasach o najkrótszych i o najdłuższych języczkach. Odsetek pszczół o języczkach od 6,38 do 6,86 mm długich był natomiast prawie taki sam w Dąbrowicach, Końskowoli i Puławach (od 39 do 42%). Frekwencja pszczół w poszczególnych klasach długości języczka zależała głównie od struktury rasowej populacji rojów w sąsiedztwie upraw koniczyny czerwonej. Częściowo mogła jednak wynikać z różnicowania się trudności w pobieraniu nektaru na poszczególnych plantacjach. Krótsze rurki kwiatowe czy wyższy poziom słupka nektaru, ułatwiają dostęp pszczołom o niezbyt długich języczkach, i udział takich pszczół staje się liczniejszy. W naszych badaniach ten czynnik odegrał chyba rolę uboczną.

Próby sięgania od góry w głąb rurek kwiatowych przez pszczoły-robotnice bez śladów obnóży, łączymy z chęcią pozyskania przede wszystkim nektaru. Obecność takich pszczół na plantacji koniczyny upewnia nas, że to się chyba im udaje. Szanse dostania się do nektaru koniczyny czerwonej mają zatem te pszczoły, których długość języczka przekracza 6,14 mm (ryc. 2). Wśród populacji miejscowej w pasiekach indywidualnych pszczelarzy, było takich pszczół w Dąbrowicach 52,0% i w Puławach

strona 96

64,7%. Niewiele z tych populacji miało języczek dłuższy niż 6,62 mm (Dąbrowice — 0,5%, Puławy — 8,0%). Schwytane na koniczynie czerwonej wszystkie pszczoły o długości języczka od 6,62 mm do 7,42 mm, nie mogły zatem pochodzić z pasiek, w których utrzymywano pszczołę miejscową. Wysoka frekwencja na koniczynie innych pszczół, na pewno nie należących do miejscowych, wynosiła więc w Dąbrowicach — 0,553 i w Puławach — 0,876. Mogły one pochodzić tylko z pasiek Instytutu Sadownictwa, gdzie wprowadzono pszczoły obcych ras.

W 50-cio pniowej pasiece instytuckiej w Dąbrowicach poza pszczołą miejscową znajdowały się także pszczoły kaukaskie (4 roje) i ich mieszańce (F2), mieszańce pszczoły włoskiej z krajową (F1) oraz pszczoły rumuńskie (2 roje). Pasieka Instytutu w Puławach liczyła natomiast sto-

cztery histogramy frekwencji ułożone jeden pod drugim, na każdy naniesiona ta sama krzywa „a"; histogramy oznaczone (od góry): M, P, K×M, K

Ryc. 3. Struktura populacji pszczół w Dąbrowicach i ich frekwencja na koniczynie czerwonej wg długości języczka a — pszczoły zbierające nektar z koniczyny czerwonej M — pszczoły miejscowe K×M — mieszańce pszczoły kaukaskiej z miejscową W×M — mieszańce pszczoły włoskiej z miejscową K — pszczoły kaukaskie Distribution of worker honey bees on the red clover, field in Dębrowice, acording to the length ef the tongue a — bees collecting nectar from the red clover flowers M — native bees K×M — crossbreads of a native and caucasian W×M — crossbreads of a native and italian K — caucasian bees

strona 97

sunkowo dużo pszczół kaukaskich i mieszańców tej rasy z pszczołą krajową. Mieszańce pszczoły kaukaskiej w Dąbrowicach długością języczka nie przekraczały w zasadzie pułapu osiągniętego przez populację miejscową. Zbieraczek nektaru z koniczyny czerwonej o dłuższych języczkach niż 6,38 mm, mogły dostarczać jedynie rodziny mieszańców włoskich i czystej rasy kaukaskiej. Wśród pszczół obserwowanych na koniczynie czerwonej dużo było z żółtymi paskami na odwłoku, charakterystycznymi dla mieszańców pszczoły włoskiej. W rodzinach tego typu pszczół, 84% robotnic kwalifikuje się do zbierania nektaru z koniczyny, jeżeli przyjmiemy że daje im tę szansę języczek dłuższy niż 6,14 mm. Przy takim założeniu wszystkim pszczołom kaukaskim nektar w kwiatach koniczyny czerwonej jest dostępny. Zbieraczki jego o języczku dłuższym niż 6,86 mm mogły rekrutować się jedynie z pszczół kaukaskich (ryc. 3).

Skład rasowy populacji pszczół z terenu Puław, był nieco odmienny niż w Dąbrowicach. Brakowało tutaj mieszańców włoskich, liczniej reprezentowane były również w pasiekach Instytutu pszczoły kaukaskie i ich mieszańce. Obok mieszańców pierwszego pokolenia występowały także i dalsze pokolenia, co znalazło odbicie w dużym zróżnicowaniu długości języczka w jednej z pasiek Instytutu (od 5,82 mm do ponad 7,34 mm, ryc. 4). Mieszańce F1 mieściły się jednak w dość wąskim przedziale zmienności (6,14—6,86 mm), ale długością języczka zdecydowanie odróżniały się od ich odpowiednika w Dąbrowicach, i zajmowały pośrednie miejsce pomiędzy pszczołą miejscową a kaukaską. Możemy zatem przyjąć, że skład rasowy zbieraczek nektaru z koniczyny czerwonej na terenie Puław był następujący:

13% pszczół miejscowych i mieszańców kaukaskich dalszych pokoleń,

40% mieszańców kaukaskich F1,

47% pszczół kaukaskich.

Mały udział tutaj pszczół miejscowych w porównaniu z obserwacjami w Dąbrowicach i Końskowoli (45% i 54%) nie świadczy wcale o tym, że puławskie autochtoniczne pszczoły stronią od odwiedzania kwiatów koniczyny czerwonej. Sądzimy, że z populacji pszczół miejscowych w każdej z tych trzech miejscowości, rekrutowały się zbliżone ilości do pracy na koniczynie czerwonej. Na terenie Puław było jednak w tym czasie stosunkowo dużo, więcej niż gdzie indziej, pszczół o długich języczkach i ich masowa obecność na koniczynie zmniejszała względny udział pszczoły miejscowej. Na terenie natomiast Końskowoli i Dąbrowic było w pasiekach okolicznych bardzo mało pszczół, których długość języczka przekraczała 6,86 mm (ryc. 3).

Przewaga pszczół kaukaskich nad miejscowymi w oblatywaniu koniczyny czerwonej jest niezaprzeczalna. Jej źródło dopatrujemy się w długich języczkach, ułatwiających pobieranie nektaru ukrytego głę-

strona 98
cztery histogramy frekwencji ułożone jeden pod drugim, na każdy naniesiona ta sama krzywa „a"; histogramy oznaczone (od góry): M, K×M, W×M, K

Ryc. 4. Struktura populacji pszczół w Puławach i ich frekwencja na koniczynie czerwonej wg długości języczka a — pszczoły zbierające nektar z koniczyny czerwonej M — pszczoły miejscowe P — zmieszańcowana populacja pszczół w jednej z pasiek Instytutu K×M — mieszańce pszczoły kaukaskiej z miejscową (F1) K — pszczoły kaukaskie Distribution of worker honey bees on the red clover field in Puławy, acording to the lenght of the tongue a — bees collecting nectar from the red clover flowers M — native bees P — hybrid bees of F1 and next generations K×M — crossbreads of a native and caucasian K — caucasian bees

boko w kwiatach koniczyny. Nasuwają się tu sugestie, że uszeregowanie poszczególnych populacji czy ras pszczół według wzrastającej długości ich języczka, odzwierciedla narastanie w takim samym porządku zdolności tych pszczół do pozyskania nektaru z kwiatów koniczyny. Zilustrujemy pod tym względem niektóre krajowe linie hodowlane i rasy obce, podając frekwencje pszczół robotnic w poszczególnych klasach długości języczka (n — liczba badanych pszczół):

n < 6,14 mm 6,14 mm — 6,38 mm 6,38 mm — 6,62 mm 6,62 mm <
Pokrowka 270 0,674 0,322 0,004 —
Lechitka 204 0,510 0,407 0,083 —
Mazurka 600 0,490 0,492 0,018 —
Sudecka 600 0,237 0,623 0,140 —
strona 99
Pomorzanka 210 0,133 0,867 — —
Krainka (R) 161 0,075 0,447 0,416 0,062
Włoszka 214 — 0,482 0,495 0,023
Krainka (NRD) 180 0,039 0,383 0,511 0,067
Beskidka 300 0,007 0,093 0,707 0,193
Starline 540 0,015 0,062 0,489 0,434
Krainka (N) 540 — 0,052 0,504 0,444

Pszczoły ras obcych pochodziły od matek importowanych z Rumunii (R), Włoch, Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD), USA (Starline). Próbki pszczół Starline pobrano w Norweskim Instytucie Pszczelarskim. Hodowli tego Instytutu są też też krainki (N), które wywodzą się od matek otrzymanych od prof. F. Ruttnera.

Ustalanie kryterium długości języczka jako jedynego czynnika, który rozstrzyga o atrakcyjności kwiatów koniczyny czerwonej dla pszczół, wydaje się jednak dużym uproszczeniem. Nasze obserwacje pasieczne sugerują, że o wyborze przez pszczoły pożytku koniczynowego może decydować przypadek, jak i też nieokreślone obecnie bliżej ich właściwości wrodzone, którymi poszczególne roje czy populacje się różnią. Roje, które zbierają najwięcej miodu koniczynowego, nie zawsze składają się z pszczół o najdłuższych języczkach w pasiece. W Dąbrowicach rój nr 20 zebrał 22,4 kg miodu, podczas gdy zbiory innych rodzin, w tym także pszczół kaukaskich, wynosiły od 0 do 11,5 kg. Długość języczka pszczół tego roju nie przekraczała 6,50 mm, a 47% z nich miało języczki krótsze od 6,38 mm (3% poniżej 6,14 mm). Natomiast na koniczynie czerwonej stwierdzono 40,4% pszczół-zbieraczek nektaru o języczkach dłuższych od 6,50 mm.

Na polu koniczyny czerwonej w Dąbrowicach znakowano pszczoły zbierające nektar. W 11 ulach w pasiece rozpoznano później te pszczoły, w dwóch z nich dokonano pomiarów długości języczka pszczół (nr 13 i nr 40). Otrzymano następujące wyniki:

nr 13 nr 40
średnia wartość 6,18 mm 6,73 mm
maksymalna długość 6,50 mm 6,84 mm
poniżej 6,14 mm 37,5% —
powyżej 6,62 mm — 100%

Nie wiemy jak kształtowała się długość języczka pszczół innych rojów tej grupy. W wytypowanych do pomiarów trafiliśmy na takie roje, z których jeden reprezentował pszczoły krótkojęzyczkowe, drugi — długojęzyczkowe. Pszczoły obu tych rojów zbierały jednak nektar z koniczyny czerwonej. W owym czasie (1964 rok) na kwiatach tej rośliny było 46,8% pszczół, które miały języczek krótszy niż 6,38 mm, i 18,5% o języczku dłuższym niż 6,62 mm.

strona 100

W roku 1970 zmierzono długości języczka 105 robotnic oblatujących inne rośliny poza plantacją koniczyny czerwonej (nostrzyk biały, gorczyca). Frekwencja pszczół według długości języczka układała się następująco:

koniczyna inne rośliny
< 6,14 mm 0,021 0,076
6,14—6,62 mm 0,278 0,295
6,62—7,10 mm 0,495 0,438
7,10 < 0,206 0,191

W klasach długości języczka powyżej 6,14 mm nie stwierdzono istotnych różnic przy porównywaniu frekwencji pszczół na koniczynie czerwonej i innych roślinach. Natomiast w klasie poiżej 6,14 mm było stosunkowo więcej pszczół na innych roślinach, ale schwytano ich tam zaledwie 8 sztuk, wobec 4 na koniczynie czerwonej (na ogólną liczbę pszczół 105 i 194). Nie wystarczający to dowód do twierdzenia, że pszczoły w miarę zmniejszania się długości ich języczka, chętniej poszukują innych pożytków niż z koniczyny czerwonej. Brakuje jednak dowodu i na to, aby mówić o specjalnej atrakcyjności kwiatów koniczyny dla pszczół długojęzyczkowych. Zarówno na nostrzyku i gorczycy, jak i na koniczynie czerwonej rozkład długości języczka zbieraczek nektaru był podobny. Inna rzecz, że obserwacje prowadziliśmy na drobnych, rozrzuconych uprawach koniczyny.

Pszczoły poszukujące nektaru na koniczynie czerwonej, pobierały go od góry bądź z boku rurek kwiatowych przez otwory zrobione przez trzmiele. Drugi sposób był bardzo chętnie praktykowany. Na tych plantacjach, gdzie masowo trafiały się kwiaty poprzegryzane z boku, większość pszczół oblatujących koniczynę czerwoną sięgała tą drogą do nektaru. W roku 1964 na 90 pszczół naliczono tylko 3 pszczoły, które pobierały nektar od góry kwiatu. W Puławach na jednej z obserwowanych plantacji było takich pszczół 50%, na innej natomiast — żadnej. Na tym polu nie zauważono roślin z przegryzionymi z boku rurkami kwiatowymi. Podobnie było i w Końskowoli, gdzie prawie wszystkie pszczoły sięgały po nektar od góry.

Pod względem długości języczka frekwencja pszczół, które zbierały nektar od góry na plantacji w Końskowoli (136 pszczół) i z boku rurek kwiatowych w Dąbrowicach (87 pszczół) przedstawia się następująco:

od góry z boku
< 6,14 mm 0,177 0,023
6,14—6,62 mm 0,588 0,839
6,62—7,10 mm 0,235 0,138
7,10 < — —
strona 101

W roku 1970, kiedy z tej samej plantacji zbierano pszczoły, pobierające obydwoma sposobami nektar, frekwencja ich wynosiła:

od góry z boku
< 6,14 mm 0,007 —
6,14—6,62 mm 0,229 0,167
6,62—7,10 mm 0,507 0,733
7,10< 0,257 0,100

Średnie długości języczka (x̄), ich średnie błędy (S_x) i przedziały ufności (<×<) pszczół obu grup tego drugiego uporządkowania przedstawiają się następująco:

x̄ 6,740 mm 6,826 mm
S_x 0,0334 mm 0,0370 mm
x 6,675 < x < 6,805 mm 6,751 < x < 6,901 mm

Na podstawie tych zestawień można stwierdzić, że pszczoły z każdej klasy długości języczka dostają się do nektaru zarówno od góry, jak i przez otwory z boku rurki kwiatowej. Z otworów przegryzionych przez trzmiele korzystają jednak chętniej pszczoły o pośrednich długościach języczka. W klasie najdłuższych jak i najkrótszych języczków więcej pszczół pobierało nektar od góry niż z boku. Istotność tych różnic potwierdzono statystycznie. Szczególną wagę przedstawiają tu informacje z 1970 roku, bo opracowane zostały na materiale zbieranym równolegle z tej samej plantacji. Sugerują one, że pszczoły bez względu na długość języczka, przynajmniej w granicach do 7,10 mm, nie rezygnują z łatwego dostępu do nektaru przez poprzegryzane otwory. Jeżeli ten sposób zawodzi, próbuje ona dostać się od góry kwiatu. Takie zachowanie się pszczół było często obserwowane. Nie zauważono natomiast jakiegoś podziału pszczół zbieraczek nektaru na te, które pobierają go z góry i na te, które wykorzystują do tego celu otwory z boku rurek kwiatowych. O braku takiej specjalizacji informuje stosunkowo duża frekwencja w klasie krótkojęczykowych pszczół które pobierały nektar od góry kwiatu.

Poza nektarem pszczoły zbierają z koniczyny czerwonej również pyłek . W naszych badaniach liczba zbieraczek pyłku była bardzo zróżnicowana. W Dąbrowicach wśród pszczół oblatujących koniczynę czerwoną 10% w roku 1962 i 3% w roku 1964 miała obnóża (na ogólną liczbę pszczół 269 i 93). W Puławach odsetek takich pszczół był znacznie większy i sięgał do 30%. Na tej plantacji obserwowano także bardzo dużo pszczół z obnóżami sięgających po nektar. Wśród zbieraczek nektaru (tak je sklasyfikowano) spotykało się tutaj nieraz do 50% pszczół z obnóżami.

W roku 1968 dokonano pomiarów długości języczka u 68 pszczół zbierających pyłek z koniczyny czerwonej. Frekwencja ich i frekwencja

strona 102

zbieraczek nektaru z góry kwiatu na tej plantacji układała się w poszczególnych klasach długości języczka następująco:

pyłek nektar
<6,14 mm 0,147 0,177
6,14—6,62 mm 0,618 0,588
6,62—7,10 mm 0,220 0,235
7,10 mm < 0,015 —

W każdej klasie długości języczka otrzymano podobną frekwencję dla zbieraczek pyłku i dla zbieraczek nektaru (różnica nieistotna). Nasuwają się sugestie, że po pyłek lecą robotnice o długościach języczka, która pozwala im i na dosięgnięcie nektaru. Wniosek z tego byłby taki, że mobilizację ich na zbiór pyłku z koniczyny czerwonej ułatwiają udane próby zbierania nektaru z kwiatów tej rośliny. Jeżeli jest to słuszne, pyłkowy pożytek koniczynowy staje się mniej atrakcyjny dla pszczół o niezbyt długich języczkach.

W 33 pniowej pasiece w roku 1968, od dnia 8 do 14 VIII obserwowano pszczoły powracające z obnóżami do ula. Naliczono takich pszczół średnio 22,7 w ciągu 5 minutowych obserwacji. 65,8% tej liczby pszczół przynosiło pyłek z koniczyny czerwonej. Dopływ pyłku do poszczególnych rodzin był dość silnie zróżnicowany ilościowo, natomiast stosunkowy udział w nim pyłku koniczynowego podlegał mniejszym wahaniom, tylko w 4 rodzinach pszczelich wynosił mniej niż 50%. W okresie obserwacji zbiór ogólny pyłku ulegał niezbyt wielkim zmianom (21,9, 27,4, i 18,7 pszczół z obnóżami), ale zmniejszała się systematycznie liczba pszczół wracających z pyłkiem koniczyny czerwonej (84%, 62% i 50%). Przemijała bowiem pełnia jej kwitnienia. Dla tej pasieki pyłkowy pożytek koniczynowy stanowił poważną pozycję. W pasiece były pszczoły kaukaskie i miejscowe.

Pomierzono długości języczka w 8 rojach pszczół kaukaskich (240 pomiarów) i w 3 rojach zaliczonych do pszczół miejscowych (90 pomiarów). Frekwencja w poszczególnych klasach długości języczka była następująca:

kaukaskie miejscowe
< 6,38 mm — 0,933
6,38—6,86 mm 0,179 0,067
6,86 mm < 0,821 —

Pod względem zbiorów pyłku te rodziny, a więc pszczoły o długich i krótkich języczkach, nie różniły się zbytnio. W grupie pszczół długojęzyczkowych zanotowano natomiast dość duży rozrzut zarówno liczby pszczół z obnóżami, jak i stosunkowego udziału pyłku z koniczyny. Długość języczka nie rozstrzygała więc tutaj w jakiś zasadniczy sposób o stopniu wykorzystywania koniczynowego pożytku pyłkowego. Prawda,

strona 103

że u niektórych rodzin kaukaskich prawie 80% przenoszonego do ula pyłku pochodziło z koniczyny czerwonej, ale u innych natomiast udział jego wynosił tylko 25—45%, a u pszczół krótkojęzyczkowych — od 60—63%. Czy podobne różnice pomiędzy tymi rodzinami zachodziły również w stosunku do zbiorów nektaru z kwiatów koniczyny czerwonej, tego nie wiemy. Lecz możemy stwierdzić, że 55,6% pszczół, które tutaj określiliśmy jako krótkojęzyczkowe, miało szanse pozyskania nektaru koniczynowego, bo ich długość języczka przekraczała 6,14 mm (87,8% pszczół ponad 6,02 mm). Mogły więc one oblatywać uprawy koniczyny czerwonej równolegle ze zbiorem pyłku i nektaru.

W godzinach popołudniowych udział obnóży z pyłku koniczynowego w ogólnej ich ilości był większy niż w godzinach porannych (57,1% i 72,6%).

DYSKUSJA

Zainteresowania pszczołą miodną, jako zapylaczką koniczyny czerwonej, sięga początku tego wieku (Ałpatow 1948). Do tego celu nadawały się pszczoły ras południowych, o długich języczkach, którymi mogły sięgać do nektaru ukrytego głęboko w rurce kwiatowej. Według Gubina (1936) średnia długość rurek kwiatowych wynosi 8—10 mm. Rozrzut zaś pojedyńczych pomiarów wypadał u Goetzego (1930) od 6 do 11 mm, przy czym występowały znaczne różnice pomiędzy odmianami koniczyny. Jabłoński i inni (1972) stwierdzili dla odmian uprawianych w Polsce średnie długości rurek kwiatowych od 8 do 10 mm, i że wartości te różnicują się w zależności od pogody (mokre i suche lata) oraz między I i II pokosem. Zachodzi także pewna zmienność geograficzna: z północy na południe długość rurek kwiatowych maleje (również na terenie Polski, Jabłoński i inni 1972).

Pszczoła nie musi mieć języczek odpowiadający długością rurce kwiatowej. Wystarczy, gdy potrafi ona dosięgnąć górnego poziomu nektaru, którego słupek dochodzi do 2 mm wysokości (Jabłoński i inni 1972). Ułatwia jej to wsunięcie do kwiatu nie tylko języczka, ale i zwężonej części głowy. Zależy to od wielkości średnicy rurki kwiatowej, i od właściwości rasowych pszczół (Goetze 1930, Gubin 1936, Weiss 1955, Jabłoński 1962). Długość anatomiczna języczka, jaką oznaczamy na preparacie, nie pokrywa się z jego długością roboczą. Według Gubina (1936) przy średnicy otworu równej 1,4 mm, średnia długość robocza języczka odpowiada jego długości anatomicznej i wynosi 6,51 mm. Powiększenie średnicy otworu prowadziło do zwiększenia długości roboczej języczka tych samych pszczół, na przykład dla średnicy 2,0 mm długość

strona 104

robocza języczka zwiększała się o 0,65 mm. Jeżeli głębokość ukrycia nektaru nie przekracza długości roboczej języczka, nektar staje się dostępny dla pszczół.

Jabłoński i inni (1972) określili głębokość ukrycia nektaru dla naszych odmian koniczyny od około 7 mm do blisko 9 mm. Przyjmując średnicę otworu rurki kwiatowej równą 2,0 mm (według Goetzego 1930), dostępność nektaru tych kwiatów określamy dla pszczół o długości anatomicznej języczka od 6,35 mm do 8,35 mm. Pszczoły kaukaskie mają szanse wydobycia nektaru, gdy głębokość jego ukrycia nie przekracza 8,0 mm, natomiast mieszańce kaukaskie — do 7,4 mm. Pułap ten dla pszczół miejscowych (środkowoeturopejskich) wynosi 7,0—7,3 mm i jest osiągalny tylko dla około 6—10% pszczół tej rasy o długościach języczka ponad 6,38 mm. Obliczenia te oparto na średnich długościach języczka i na głębokości ukrycia nektaru dla populacji pszczół i dla populacji koniczyny, przedstawiają więc one stan przeciętny. Dostatecznie jednak ilustrują, że nawet niewielkie odchylenia, na przykład w długości rurki kwiatowej na skutek takiej czy innej pogody, mogą zasadniczo zmieniać frekwencje pszczół na koniczynie czerwonej.

W naszych badaniach otrzymaliśmy nieco inne wyniki niż przewidywane na podstawie teoretycznych przeliczeń. W głąb rurek kwiatowych sięgało wiele pszczół-robotnic, których anatomiczna długość języczka była mniejsza niż 6,38 mm. Nie wiemy z pewnością czy zabiegi tych pszczół zawsze kończyły się pozyskaniem nektaru. Możliwe, że rozpoczynając pracę w polu szukały one tam pyłku a nie nektaru, zostały jednak sklasyfikowane jako zbieraczki nektaru, bo nie miały jeszcze uformowanych zaczątków obnóży. Nie wykluczone także, że szukały nektaru w kwiatach z boku korony, gdzie rurki są krótsze.

Na podstawie badań różnych autorów Ałpatow (1948) podaje, że im pszczoły mają krótsze języczki, tym chętniej korzystają z otworów poprzegryzanych przez trzmiele w rurkach kwiatowych. Wnioski Smaragdowej (1966) zmierzają w tym samym kierunku. Wydaje się to tylko w części słuszne. Nasze badania sugerują, że i pszczoły o długich języczkach nie zaniedbują okazji, aby ułatwić sobie w ten sposób pobranie nektaru. Chyba o wyborze drogi łatwej czy trudnej rozstrzyga tu różnica w zasobach nektaru, jakie mają kwiaty o rurkach nieprzegryzionych i przegryzionych.

Mobilizację pszczół na pożytek pyłkowy z koniczyny czerwonej wydają się poprzedzać pomyślne ich próby z pozyskaniem nektaru z tej rośliny. Wszystkie ułatwienia w pobieraniu nektaru, na przykład na skutek przegryzania rurek kwiatowych przez niektóre gatunki trzmieli, mogą sprzyjać lepszemu zapyleniu koniczyny, bo liczniej zostaną zwabione pszczoły. Tego rodzaju działalność trzmieli może stać się zatem pożyteczna.

strona 105

WNIOSKI

Z badań wynika, że pszczoły, z których długość języczka przekracza 6,14 mm mają szanse w pozyskaniu nektaru z koniczyny czerwonej, a przynajmniej próbują dostać się od góry w głąb rurki kwiatowej. Języczek o takich długościach ma około 50% robotnic populacji pszczół krajowych, prawie wszystkie mieszańce F1 rasy kaukaskiej i miejscowej oraz wszystkie pszczoły kaukaskie.

Pszczoły o długich i średnio-długich języczkach zbierają nektar w równym stopniu z koniczyny czerwonej jak i z innych roślin, kwitnących o tej samej porze roku.

Brakuje związku między długością języczka pszczół a sposobem pobierania przez nie nektaru, od góry rurki kwiatowej czy przez otwory z boku.

Pod względem długości języczka skład populacji pszczół zbierających pyłek i nektar z koniczyny czerwonej jest podobny. Istnieje zatem zależność w mobilizowaniu pszczół po zbiór nektaru i po zbiór pyłku.

LITERATURA

Ałpatow W. W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły. Moskwa

Ałpatow W. W. (1958) — Porody miedonosnoj pczeły w SSSR i ich osobiennosti. XVII Meżdunarodnyj Kongres po pczełowodstwu: 49—56.

Chochłow W. P. (1916) — Untersuchungen über Rüssellänge der Arbeiterinnen der Honigbiene. Streszczenie w Archiv f. Bienen. (1926), 7 : 35—36

Demianowicz Z. (1957) — O oblatywaniu przez pszczoły dwu odmian koniczyny czerwonej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 1(2) : 79—93

Goetze G. (1930) — Variabilitäts und Züchtungstudien an der Honigbiene mit besonderer Berücksichtigung der Langrüsseligkeit. Archiv f. Bienen. 11 : 185—279

Gubin A. F. (1936) — Bestäubung und Erhöhung der Samenernte bei Rotklee Trifolium pratense L. mit Hilfe der Bienen. Archiv f. Bienen. 17 : 209—264

Henriksen C. C. i Hammer O. (1958) — Pokus o chov včel s dlonhým jazýčkem. Odborne překlady. (1958), (6) : 16—17

Jabłoński B. (1962) — Próba oceny nektarowania koniczyny czerwonej przy selekcji nowych odmian. Pszczeln. Zesz. Nauk., 6(2) : 81—91

Jabłoński B. (1972) — Wysokość słupka nektaru w kwiecie koniczyny czerwonej a ilość nektaru i cukrów w nim zawartych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16 : 125—131

Jabłoński B. i inni (1972) — Nektarowanie koniczyny czerwonej (Trifolium pratense L.) w kilku miejscowościach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16: :91—123

Lindhard E. (1921) — Der Rotklee (Trifolium pratense L.) bei natürlicher und künstlicher Zuchwahl. Ztschr. f. Pflanzenzüchtung, 8(2) : 95—120

Nüesch B. (1963) — Probleme der Bestäubung beim Rotklee. Schweiz. Bieneztg., 86(2) : 56—62

Smaragdowa N. P. (1966) — Klewer i pczeły. Pczełowodstwo, 86(7) : 33—35

Smaragdowa N. P. (1967) — Opylenije krasnogo klewiera, Pczełowodstwo, 87, (10) : 30—31

strona 106

Snodgras R. E. (1956) — Anatomy of the Honey Bee. Comstock Pub. Ass. Ithaka, New York

Wawryn T. (1969) — Wykorzystanie pszczół w podnoszeniu plonu nasion koniczyny czerwonej — Trifolium pratense L. Dyzertacja doktorska. Biblioteka Oddziału Pszczelnictwa IS

Weiss K. (1955) — Messungen von Rüssellänge und Reichtiefe bei N- und K-Bienen. Z. f. Bienenforsch., 3(3) : 53—56

ДЛИНА ХОБОТКА ПЧЕЛ ПОСЕЩАЮЩИХ КРАСНЫЙ КЛЕВЕР

М.Громиш

Резюме

Для измерения длины хоботков поймано на цветах красного клевера 947 пчел сборщиц а из пасек этого раиона взято 1798 работниц (Домбровицы, Пулавы). У пчел проникающих в цветочные трубочки клевера длина хоботка колебалась от 5,82 мм до 7,42 мм. Среды них было пчел с хоботками: короче 5,90 мм — 0,4%, от 5,90 до 6,14 мм — 6,3%, от 6,14 до 6,38 мм — 32,1%, от 6,38 до 6,86 мм — 41,3% и выше 6,86 мм — 19,9%.

Культуры красного клевера лежали (в Пулавах) в пределах лёта пчел местных, кавказских и их помесей. Длина хоботка этих пчел колебалась в осмовном в границах: у местных до 6,38 мм, у метисов F1 от 6,38 мм до 6,86 мм и у кавказских свыше 6,86 мм. На этом основании вычислено расовую приналежность пчел посещающих красный клевер: 13% — местные, 40% — метисы и 47% — кавказские. Пчелы сборщицы нектара, независимо от длины хоботка, охотно пользовались отверствиями проделаными в стенках цветочных трубочек клевера шмелями-операторами. Длина хоботка сборщиц нектара сверху — x = 6,740 мм а сбоку — x = 6,862 мм. Между длиной хоботка пчел сборщиц нектара и сборщиц пыльцы тоже не было существенной разницы.

LENGTH OF THE TONGUE OF BEES VISITING RED CLOVER FLOWERS

Michał Gromisz

Summary

Length of the tongue od 974 worker bees catched on the red clover flowers and 1798 bees taken from 48 colonies were measured.

Among the bees collecting nectar from the corolla tube of red clover the length of the tongue oscillated from 5,82 mm to 7,42 mm: below 5,90 mm — 0,4% of worker bees, 5,90—6,14 mm 6,3%, 6,14—6,38 mm — 32,1%, 6,38—6,86 mm — 41,3% and above 6,86 mm — 19,9%. The red clover field were in the foraging area of native, caucasian and crossbreed honey bees. The length of the tongue of worker bees of these races were as follows: native — to 6,38 mm, F1 crossbreed 6,38 — 6,86 mm and caucasian — above 6,86 mm. According to this clasification there were: 13% native, 40% crossbreeds and 47% caucasian bees. Foragers collecting nectar from red clover even these with long tongue, readily did that through the holes made by bumble bees.

It was not found significant differences in the length of the tongue between workers collecting pollen and nectar.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 94, ryc. 1: „anatomicaly longht of the tongue” → anatomical length of the tongue
  • s. 95, ryc. 2: „Lenght of the togue” → Length of the tongue
  • s. 95 i 96, opis osi ryc. 2 i 3: „Lenght of the tongue” → Length of the tongue
  • s. 96, oś ryc.: „7,56″ → 7,58
  • s. 96, ryc. 3: „Dębrowice” → Dąbrowice
  • s. 96 i 98, ryc. 3 i 4: „acording” → according
  • s. 96, ryc. 3: „ef the tongue” → of the tongue
  • s. 96 i 98, ryc. 3 i 4: „crossbreads” → crossbreeds
  • s. 98, ryc. 4: „lenght of the tongue” → length of the tongue
  • s. 98, oś ryc.: „6.96″ → 6,86
  • s. 99: „są też też krainki” → są też krainki
  • s. 100: „poiżej” → poniżej
  • s. 101: „krótkojęczykowych” → krótkojęzyczkowych
  • s. 104: „środkowoeturopejskich” → środkowoeuropejskich
  • s. 105, literatura: „dlonhým” → dlouhým
  • s. 105, literatura: „Zuchwahl” → Zuchtwahl
  • s. 106, literatura: „Snodgras” → Snodgrass
  • s. 106, literatura: „Dyzertacja” → Dysertacja
  • s. 106, резюме: „раиона” → района
  • s. 106, резюме: „Среды них” → Среди них
  • s. 106, резюме: „осмовном” → основном
  • s. 106, резюме: „приналежность” → принадлежность
  • s. 106, резюме: „отверствиями проделаными” → отверстиями проделанными
  • s. 106, резюме: „x = 6,862 мм” → x = 6,826 мм
  • s. 106, summary: „od 974″ → of 947
  • s. 106, summary: „clasification” → classification

Podobne wpisy