ZANIECZYSZCZENIE MIODU ROZTOCZAMI (ACARINA)
tekst: Wit Chmielewski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Wit Chmielewski
strona 119PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 2 1995
Wit Chmielewski
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Przeprowadzono ilościowe badania zanieczyszczenia miodu roztoczami z użyciem zestawu do filtrowania (lejek sitowy Büchnera, bibuła filtracyjna, wodna pompa próżniowa). W ciągu 5 lat badań wykonano analizy akarologiczne 1023 prób miodu kilku odmian (gryczany, lipowy, rzepakowy, spadziowy, wielokwiatowy) pobieranego na różnych etapach procesu technologicznego (surowiec dostarczany przez pszczelarzy, miód ze standaryzatorów, odstojników, nalew końcowy).
Ocena stanu higienicznego miodu pod względem obecności w nim roztoczy wykazała zgodnie z przewidywaniami najwyższy stopień zanieczyszczenia prób miodu z beczek dostarczanych bezpośrednio przez producentów (50,5%) i pobranego z odstojników (81,3%), mniejszy natomiast w standaryzatorach (38,7%) i z nalewu końcowego (26,9%). Zróżnicowanie w częstości i nasileniu występowania roztoczy dało się zauważyć w miodach ze zbiorów w poszczególnych latach (30,2 – 65,2%), jak też w zależności od odmiany miodu (45,2 – 68,0%). Najwięcej prób z roztoczami, zwłaszcza rozkruszkami (głównie Carpoglyphus lactis, Glycyphagus domesticus i inne Acaroidea), stwierdzono w miodzie z rzepaku (68,0%); mniej porażony i zanieczyszczony był miód lipowy (45,2%), a inne odmiany zajmowały pod tym względem miejsce pośrednie.
Słowa kluczowe: Acarina, roztocze, szkodniki, zanieczyszczenia, miód.
WPROWADZENIE
Miód bezpośrednio po odwirowaniu go z plastrów odebranych z uli pszczelich zawiera zwykle pewną ilość zanieczyszczeń w postaci okruchów wosku, pyłku, utopionych pszczół, innych owadów, stawonogów i różnych zaprószeń pochodzenia organicznego i mineralnego. Nawet po oczyszczeniu go na sitach i sklarowaniu w odstojnikach nie jest całkowicie od nich wolny. Można to stwierdzić po przesączeniu go przez bibułę filtracyjną. W 10 g takiego miodu znajduje się jeszcze nawet do 2,5 mm³ części stałych, wśród których spotyka się także szkodnikami, a głównie roztocze z grupy rozkruszków przechowalnianych (Acaroidea), które, jak wynika z badań akarofaunistycznych, są pospolite również w środowisku pasiecznym, a głównie w ulach pszczelich (Banaszak 1980; Chmielewski 1971a, 1991, 1992a; Grobov 1975, 1991; Haragsim i inni 1978).
strona 120Polska norma, której przedmiotem jest miód naturalny (PN-88/A-77626 „Miód pszczeli”), wśród cech dyskwalifikujących miód wymienia obecność w nim szkodników. Ostatnio w wyniku perturbacji na rynku produktów pszczelich sygnalizowany jest wzrost zagrożenia miodu ze strony rozkruszków magazynowych. Pozostaje to w związku z trudnościami ze zbytem miodu i koniecznością przechowywania jego nadwyżek przez pszczelarzy często w nieodpowiednich warunkach (nieszczelne opakowania, nieprzystosowane pomieszczenia), gdzie głównie dochodzi do inwazji szkodników i porażenia produktu.
W piśmiennictwie akarologicznym i pszczelarskim odczuwa się brak danych na temat szkodników miodu, a te które istnieją są stosunkowo skromne i dotyczą głównie produktu już konfekcjonowanego – magazyny hurtowni, sprzedaż detaliczna (Chmielewski 1970, 1971a,b,c, 1992b).
Celem obecnych badań była ocena stanu higienicznego miodu na różnych etapach produkcji pod kątem zanieczyszczenia go roztoczami w warunkach zwiększonego zagrożenia ze strony tych szkodników, ze szczególnym uwzględnieniem rozkruszków – szkodników żywności.
MATERIAŁ I METODY
Badania prowadzono w latach 1989-1993. Materiał doświadczalny stanowiły próby miodu pobierane metodą zalecaną przez normę, na następujących etapach procesu technologicznego:
a) surowiec miodowy w beczkach, konwiach i innych pojemnikach, dostarczany przez pszczelarzy – producentów,
b) miód w standaryzatorach,
c) miód w odstojnikach,
d) nalew końcowy (produkt finalny).
Uwzględniono następujące odmiany miodu: gryczany, lipowy, rzepakowy, spadziowy, wielokwiatowy.
Naważki miodu 50 g (z próbek pobranych o masie nie mniejszej od 100 g) rozpuszczano w wodzie destylowanej (ok. 200 ml). Otrzymany roztwór przesączano przez bibułę przy użyciu zestawu do filtrowania (ryc. 1). Osad otrzymany na krążku bibuły filtracyjnej przeglądano pod binokularem i wybierano znalezione stawonogi do kropli płynu Oudemansa umieszczonej na szkiełku przedmiotowym. Po przykryciu szkiełkiem nakrywkowym preparat oglądano pod mikroskopem biologicznym i liczono roztocze. Określenie gatunku roztoczy wymagało często uprzedniego prześwietlenia materiału w 50% kwasie mlekowym.
Zanieczyszczenie miodu roztoczami w przeliczeniu na 1 kg substratu ustalano w stopniach, według nie obowiązującej wprawdzie, ale zalecanej i stosowanej niekiedy dla produktów spożywczych następującej skali:
I – 1-20 roztoczy/1 kg produktu,
strona 121II – 21-40 roztoczy/1 kg produktu,
III – ponad 40 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg produktu.

Ryc. 1. Schemat zestawu do filtrowania roztworu miodu: 1 – zlewka, 2 – lejek sitowy Büchnera, 3 – sączek bibułowy, 4 – kolba ssawkowa, 5 – kran (dopływ wody z sieci), 6 – wodna pompa próżniowa, 7 – wężyki gumowe łączące elementy zestawu, 8 – zlew (odpływ wody z pompy)
Fig. 1. Schema of filtration set for honey solution: 1 – beaker, 2 – Büchner sifter funnel, 3 – paper filter, 4 – draw flask, 5 – tap (water inflow), 6 – water vacuum-pump, 7 – gum pipes connecting elements of set, 8 – sink (outflow of water)
strona 122WYNIKI
Z analiz ilościowych zanieczyszczeń biologicznych miodu wynika, że średnia ich masa w przeliczeniu na 1 kg tego produktu wynosi 7,6 g (części stałych) i może wahać się na różnych etapach procesu technologicznego i związanego z tym stopnia czystości miodu, od 1,6 g (produkt gotowy) do 15,2 g (surowiec miodowy w odstojnikach). Badania wykazały, że część tych zanieczyszczeń stanowią żywe i martwe roztocze oraz różne inne, drobne zanieczyszczenia akarologiczne (odnóża, szczecinki, odchody roztoczy).
Częstość spotykanych prób miodu zanieczyszczonego roztoczami była zróżnicowana w poszczególnych latach badań (30,2 – 65,2%) jak też wahała się w zależności od odmiany miodu w granicach od 45,2% (lipowy) do 68,0% (rzepakowy) (tab. 1, 2). Jeszcze większe zróżnicowanie, zarówno w częstości jak i w nasileniu występowania roztoczy stwierdzono w miodzie na różnych etapach produkcji. Zgodnie z założeniami hipotezy roboczej najczęściej i najliczniej (III stopień) zanieczyszczony tymi szkodnikami bywa surowiec miodowy na początkowych etapach procesu technologicznego, natomiast stan sanitarno-higieniczny produktu końcowego, po przejściu wszystkich kolejnych faz oczyszczania, jest względnie zadowalający (tab. 3). Należy przy tym zaznaczyć, że większość prób surowca miodowego pochodzących z beczek dostarczanych przez dostawców i pobranych z odstojników zanieczyszczona była w najwyższym stopniu. Najwięcej próbek zanieczyszczonych roztoczami stwierdzono wśród tych pochodzących z odstojników (81,3%), a najmniej z nalewu końcowego (26,9%).
Większość roztoczy spotykanych w miodzie należała do pospolitych gatunków przechowalnianych, głównie rozkruszków, jak np. roztoczek suszowy – Carpoglyphus lactis (L.), roztoczek domowy – Glycyphagus domesticus (De Geer) i inne z grupy Acaroidea, znane ze swej szkodliwości dla produktów spożywczych, niepozornego wyglądu i niewielkich wymiarów ciała. Spotykano w miodzie zarówno roztocze dorosłe jak i osobniki w młodocianych stadiach rozwojowych (jaja, larwy, nimfy), a także fragmenty ich ciał i ekskrementy. Wchodzą one zwykle w skład najdrobniejszych (0,02 – 1,00 mm) frakcji zanieczyszczeń biologicznych miodu.
Skład gatunkowy akarofauny miodu jest tematem oddzielnego opracowania (Chmielewski, w przygotowaniu do druku).
strona 123Tabela 1 Zanieczyszczenie miodów roztoczami w poszczególnych latach badań; 1023 próby pobrane z ogólnej masy miodu ok. 164,65 ton Contamination of honey with mites in particular years of investigations; 1023 collected samples from total mass of honey about 164.65 tons
| Rok badań / Year of investigations | Liczba prób zbadanych / Number of examined samples | Próby zanieczyszczone / Contaminated samples: liczba / number | Próby zanieczyszczone / Contaminated samples: % | Udział (%) prób zanieczyszczonych w stopniach ^x) / Per cent of contaminated samples in degrees ^x): I | Udział (%) … w stopniach ^x): II | Udział (%) … w stopniach ^x): III |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1989 | 71 | 25 | 35,2 | 40,0 | 20,0 | 40,0 |
| 1990 | 149 | 45 | 30,2 | 22,2 | 44,5 | 33,3 |
| 1991 | 198 | 129 | 65,2 | 18,6 | 21,7 | 59,7 |
| 1992 | 546 | 275 | 50,4 | 25,8 | 18,5 | 55,6 |
| 1993 | 59 | 29 | 49,2 | 17,2 | 34,5 | 48,3 |
| 1989-1993 | 1023 | 503 | 49,2 | 23,8 | 22,7 | 53,5 |
^x) I – 1-20 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg miodu – 1-20 mites in count per 1 kg of honey
II – 21-40 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg miodu – 21-40 mites in count per 1 kg of honey
III – ponad 40 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg miodu – above 40 mites in count per 1 kg of honey
strona 124Tabela 2 Zanieczyszczenie miodów odmianowych roztoczami Contamination of various kinds of honey with mites
| Odmiana miodu / Kind of honey | Masa miodu (tony) / Mass of honey (tons) | Liczba prób zbadanych / Number of examined samples | Próby zanieczyszczone / Contaminated samples: liczba / number | Próby zanieczyszczone / Contaminated samples: % | Udział (%) prób zanieczyszczonych w stopniach ^x) / Per cent of contaminated samples in degrees ^x): I | Udział (%) … w stopniach ^x): II | Udział (%) … w stopniach ^x): III |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Gryczany – Buckwheat | 16,75 | 181 | 82 | 45,3 | 26,8 | 15,9 | 57,3 |
| Lipowy – Lime | 10,00 | 42 | 19 | 45,2 | 15,8 | 31,6 | 52,6 |
| Rzepakowy – Rape | 5,65 | 25 | 17 | 68,0 | 29,4 | 23,5 | 47,1 |
| Spadziowy – Honeydew | 5,00 | 10 | 6 | 60,0 | 16,7 | 50,0 | 33,3 |
| Wielokwiatowy – Blossom | 127,25 | 765 | 379 | 49,5 | 23,5 | 23,2 | 53,5 |
| Razem – Total | 164,65 | 1023 | 503 | 49,2 | 23,8 | 22,7 | 53,5 |
^x) I – 1-20 roztoczy w 1 kg miodu – 1-20 mites per 1 kg of honey
II – 21-40 roztoczy w 1 kg miodu – 21-40 mites per 1 kg of honey
III – ponad 40 roztoczy w 1 kg miodu – above 40 mites per 1 kg of honey
strona 125Tabela 3 Zanieczyszczenie miodu roztoczami na różnych etapach procesu technologicznego; wielkość próby miodu – 50 g Contamination of honey with mites on various stages of technological process; sample size of honey – 50 g
| Etap produkcji / Production stage | Liczba prób zbadanych / Number of examined samples | Średnia masa zanieczyszczeń biologicznych w próbie (g) / Mean mass of biological contaminations per sample (g) | Próby zanieczyszczone / Contaminated samples: liczba / number | Próby zanieczyszczone / Contaminated samples: % | % prób zanieczyszczonych w stopniach ^x) / % of contaminated samples in degrees ^x): I | % prób … w stopniach ^x): II | % prób … w stopniach ^x): III |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Surowiec miodowy w beczkach / Raw honey in barrels | 289 | 0,25 | 146 | 50,5 | 25,3 | 19,9 | 54,8 |
| Standaryzatory / Standarization containers | 364 | 0,41 | 141 | 38,7 | 29,8 | 33,3 | 36,9 |
| Odstojniki / Sedimentation containers | 214 | 0,76 | 174 | 81,3 | 13,2 | 14,4 | 72,4 |
| Nalew końcowy / Final product | 156 | 0,08 | 42 | 26,9 | 42,9 | 30,9 | 26,2 |
| Razem – Total | 1023 | 0,38 | 503 | 49,2 | 23,8 | 22,7 | 53,5 |
^x) I – 1-20 roztoczy w 1 kg miodu – 1-20 mites per 1 kg of honey
II – 21-40 roztoczy w 1 kg miodu – 21-40 mites per 1 kg of honey
III – ponad 40 roztoczy w 1 kg miodu – above 40 mites per 1 kg of honey
strona 126WNIOSKI
- Zanieczyszczenie miodu roztoczami może kształtować się na różnym poziomie w różnych latach i zależnie od odmiany miodu.
- Stopień zanieczyszczenia miodu roztoczami jest zróżnicowany na różnych etapach procesu technologicznego; jest on największy w początkowej fazie produkcji (surowiec w beczkach i odstojnikach), a najmniejszy w przypadku gotowego produktu finalnego (nalew końcowy).
- Krajowa norma na miód pszczeli w punkcie dotyczącym zanieczyszczenia go roztoczami, w świetle uzyskanych wyników badań, wydaje się zbyt restrykcyjna, stosuje bowiem takie same kryteria oceny niezależnie od etapu produkcji miodu.
- Przy nowelizacji norm na produkty pszczele i opracowywaniu przepisów i instrukcji dotyczących porażenia i zanieczyszczenia ich przez szkodniki należałoby zróżnicować wymagania sanitarno-higieniczne stosownie do etapów procesu technologicznego i przeznaczenia miodu (surowiec dostarczany przez pszczelarzy, produkt spożywczy gotowy i konfekcjonowany, miód do dalszego przerobu itp.).
- Należy też rozważyć wprowadzenie, wzorem norm na inne produkty spożywcze, 3-stopniowej skali zanieczyszczenia miodu szkodnikami (z podziałem ich np. na żywe i martwe, formy przetrwalnikowe, przypadkowe zaprószenia etc.).
- Wobec niezadowalającego stanu higieny miodu ocenianego na podstawie badań akarologicznych należy zwrócić większą uwagę na przestrzeganie podstawowych zasad higieny na wszystkich etapach produkcji pasiecznej, procesów technologicznych, transportu i przechowywania, wszędzie bowiem może dochodzić do inwazji szkodników i zanieczyszczania produktów.
- Konieczne jest podejmowanie badań w celu eksperymentalnego udokumentowania możliwości rozwoju rozkruszków na miodzie jako pokarmie i ich szkodliwości dla tego produktu wobec braku danych na ten temat w literaturze.
PODZIĘKOWANIE
Dyrekcji Spółdzielni Pszczelarskiej „Apis” w Lublinie za wyrażenie zgody na pobieranie prób miodu z jej magazynów i linii technologicznej do badań oraz Pani Janinie Białas – starszemu technikowi w Oddziale Pszczelnictwa ISK w Puławach za pomoc i zaangażowanie się w wykonywaniu ilościowych analiz materiału doświadczalnego, składam serdeczne podziękowanie.
strona 127LITERATURA
Banaszak J. (1980) – Badania nad fauną towarzyszącą w zasiedlonych ulach pszczelich. Fragm.Faun., 25(10):127-177.
Chmielewski W. (1970) – Roztoczek suszowy – szkodnik występujący również na miodzie. Pszczelarstwo, 10:3-5.
Chmielewski W. (1971a) – Badania nad składem gatunkowym roztoczy w zasiedlonych ulach pszczelich i w przechowalniach miodu. Pszczeln.Zesz.Nauk., 15(1-2):69-80.
Chmielewski W. (1971b) – Akarofauna występująca w artykułach spożywczych. Prace Nauk.Inst.Ochr.Roślin, 13(2):167-186.
Chmielewski W. (1971c) – Ocena stanu sanitarno-higienicznego produktów spożywczych pod kątem występowania w nich roztoczy magazynowych. Roczniki PZH, 12(4):465-469.
Chmielewski W. (1991) – Stored products mites (Acaroidea) in Polish bee hives. Proc.Int.Congr.Acarology, Česke Budejovice, 1990.08.5-11, Čechoslovakia. F. Dusbabek and V. Bukva (Eds.); Modern Acarology, Co-published by SPD Academic Publishing bv, The Hague and Academia Prague, 1:615-619.
Chmielewski W. (1992a) – Skład gatunkowy i liczebność akarofauny w osypie naturalnym zimujących rodzin pszczelich. Pszczeln.Zesz.Nauk., 36:74-90.
Chmielewski W. (1992b) – Varroa jacobsoni Oud. i inne roztocze (Acari) jako element organicznego zanieczyszczenia miodu pszczelego. Ann.Univ.M.Curie-Skłodowska, Lublin-Polonia, Sectio DD, 47(12):65-67.
Chmielewski W. (1996) – Skład gatunkowy akarofauny miodu. (W przygotowaniu do druku).
Grobov O. F. (1975) – Kleščevaja fauna gnezda medonosnoj pčely i chranjaščegosja meda. Trudy Vsesojuz.Inst.Eksp.Veterinariji, 43:255-267.
Grobov O. F. (1991) – Klešči: parazity pčel i vrediteli ich produkcii. Rosagropromizdat, 94ss.
Haragsim O., Samšiňák K., Vobrazkova E. (1978) – The mites inhabiting the bee-hives in ČSR. Z.Angew.Ent., 87(1):52-67.
Polska Norma „Miód pszczeli” PN-88/A-77626.
CONTAMINATION OF HONEY WITH MITES (ACARINA)
W. Chmielewski
Summary
Investigations were conducted in 1989-1993. Their aim was hygienic estimation of raw honey in respect of its mite infestation, as after the polish standards contamination and infestation of honey with mites are mentioned among the disqualify features of this product as food.
Samples of honey delivered by beekeepers from south-east regions of Poland were used as experimental material. Most of them represent blossom but also some other kinds of honey (buckwheat, lime, rape, honeydew). They were collected after standard recommended methods, usually from the surface of honey containing the great part of biological contaminations including mite pests. Honey represented samples were taken from 4 following etapes of technological process: 1) raw honey from 20-50 kg barrels, cans and the like, delivered by producers, 2) standarization, 3) sedimentation, 4) final product (containers). Distiled water (200 ml) was added to every sample (50 g) and honey solution was prepared and filtered. Sediment was
strona 128microscopically examined and the mites were counted. Infestation degrees were stated after the following scale: I – 1-20, II – 21-40, III – above 40 mites per 1 kg of honey.
Jointly 1023 samples were collected from about 164.65 tons of honey. Results of quantitative acarological analyses show that participation of mite contaminated honey was varied in particular years from 30,2% (1990) to 65,2% (1991); above half of them were strongly infested (III degree). Contamination of samples collected from honey on various stages of technological process was considerably differentiated. The highest contamination was stated in the samples collected from sedimentation containers (81,3%) and from barrels containing raw honey delivered directly by beekeepers (50,5%). Honey in standarize containers (38,7%) and final product (26,9%) was contaminated in a less degree. Small number of mites or single pests only were found in these samples more often than in the other ones. Per cent of strongly infested samples was also comparatively lower in this case. Quantitative analyses concerning to particular kinds of honey show that great number of infested samples were stated in rape (68,0%). Comparatively fair results were received for lime (45,2% mite contaminated samples); remaining 3 honey kinds were infested intermediary.
The most of species infesting honey belong to common stored products mites, in the main Carpoglyphus lactis (L.), Glycyphagus domesticus (De Geer) and other acarids (Acaroidea). Species composition of acarofauna found in honey is the subject of separate paper (Chmielewski, in press).
Keywords: Acarina, mites, honey pests, honey contaminations, honey.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 119: „także szkodnikami” → także szkodniki
- s. 124, tab. 2, miód wielokwiatowy, stopień III: „53,5″ → 53,3
- s. 125, tab. 3: „Standarization” → Standardization
- s. 127, streszczenie: „standarization” → standardization
- s. 127, streszczenie: „Distiled” → Distilled
- s. 128, streszczenie: „standarize” → standardize
