NAZEWNICTWO POLSKIE PSZCZÓŁ (APOIDEA, HYMENOPTERA)

tekst: Andrzej Ruszkowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVII, 1993 — Andrzej Ruszkowski

strona 217

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVII 1993

Andrzej Ruszkowski

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W publikacji tej ustalono (zgodnie z zasadami polskiego nazewnictwa) polskie nazwy dla rodzin (9), podrodzin (16), plemion (22), podplemion (5) i rodzajów (52) pszczół, w tym 50 nazw użyto w tej pracy po raz pierwszy.

Słowa kluczowe: nazewnictwo polskie, pszczoły, Apoidea.

WSTĘP

Pszczoły posiadają ogromne znaczenie gospodarcze, biorąc główny udział w zapylaniu większości owadopylnych roślin. Jest to jednakże grupa owadów bardzo mało znana (jako całość) szerszemu ogółowi, a jej podział systematyczny ulegał w ostatnich dziesięcioleciach dużym przemianom. Dlatego uznałem za konieczne ustalenie nazw polskich (zgodnie z zasadami ustalania nazw polskich – Ruszkowski 1955, 1959; Ruszkowski i Ruszkowski 1961) dla poszczególnych rodzajów, rodzin i pośrednich jednostek systematycznych, występujących w Polsce lub częściej wymienianych w polskim piśmiennictwie, jak również spopularyzowanie obowiązującej obecnie systematyki pszczół.

Pszczoły, traktowane dawniej jako jedna rodzina pszczołowatych – Apidae, zostały obecnie uznane za nadrodzinę, którą podzielono na 9 rodzin. Nadrodzina ta należy do grupy żądłówek (Aculeata), podrzędu stylikówek (Apocrita), rzędu błonkówek (Hymenoptera), gromady owadów (Insecta), typu stawonogów (Arthropoda).

Poniżej przedstawiam podział systematyczny (według: Michener 1944 i 1965, Stephen i in. 1969 oraz Hurd 1979) i nazwy polskie z podaniem autorów, którzy po raz pierwszy tych nazw użyli (publikacje, z których te nazwy zaczerpnąłem, podane są w spisie literatury). Nazwy bez podanych autorów zostały użyte po raz pierwszy w obecnej publikacji. Nowo użyte nazwy oparte zostały na cechach morfologicznych lub podobieństwie poszczególnych rodzajów (np. łusareczek od łusarek) albo też – u pszczół pasożytniczych – na nazwach żywicieli tych pszczół (np. meliponica od

strona 218

melipona, długojęzycznica od długojęzyczka, trutnicówka od trutnica, zbierczyca od zbierka). Nazwy w nawiasach są to synonimy, czyli nazwy nie mające prawa pierwszeństwa albo odrzucone, jako błędne lub, mające co prawda prawo pierwszeństwa, ale dawno już zastąpione powszechnie stosowaną i merytorycznie poprawną nazwą. Takie powszechnie używane nazwy oznaczone zostały literą „p”. Dla Dufourea i Halictoides zaproponowałem nową wspólną nazwę, gdyż rodzaje te są bardzo podobne i przez wielu autorów traktowane jako podrodzaje, a nazwy „niestycz” i „ostyk” oparte były na cechach użyłkowania skrzydeł, różniących te podrodzaje między sobą.

PODZIAŁ SYSTEMATYCZNY I NAZWY JEDNOSTEK

Nadrodzina: Apoidea – pszczoły (Römer 1878) (pszczołowate – Nowicki 1876).

  1. Rodzina: Colletidae – lepiarkowate:
  1. Podrodzina: Colletinae – lepiarkowate właściwe:
  1. Plemię: Colletini – lepiarki:

Rodzaj:

  • Colletes Latr. – lepiarka (p, Nowicki 1864)
  1. Podrodzina: Hylaeinae – samotkowate:
  1. Plemię: Hylaeini – samotki:

Rodzaj:

  • Hylaeus F. (Prosopis F.) – samotka (Noskiewicz 1927).
  1. Rodzina: Andrenidae – pszczolinkowate (Demianowicz 1957):
  1. Podrodzina: Andreninae – pszczolinki (Simm 1924):

Rodzaj:

  • Andrena F. – pszczolinka (p, Waga 1844) (pszczelinka Jarocki 1851, ścieszkówka – Nowicki 1864, andrena – Wałecki 1873).
  1. Podrodzina: Panurginae – zbierkowate:
  1. Plemię: Panurgini – zbierki:

Rodzaje:

  • Panurgus Pz. – zbierka (Nowicki 1864);
  • Panurginus Nyl. – pyleńczyk (Noskiewicz 1927);
  • Camptopoeum Latr. – omiodek (Noskiewicz 1927).
  1. Plemię: Melitturgini – trutnice:

Rodzaj:

  • Melitturga Latr. – trutnica (Noskiewicz 1927).
  1. Rodzina: Oxaeidae – trutniarkowate:

Rodzaje:

  • Oxaea, Protoxaea, Mesoxaea – trutniarka.
  1. Rodzina: Halictidae – smuklikowate:
  1. Podrodzina: Halictinae – smuklikowate właściwe:

Rodzaje:

  • Halictus Latr. i Lasioglossum Curt. – smuklik (p, Noskiewicz 1927);
strona 219
  • Sphecodes Latr. – nęczyn (Nowicki 1876) (nęczyca – Nowicki 1864);
  • Nomioides Schenck – łusareczek.
  1. Podrodzina: Nomiinae – łusarkowate:

Rodzaj:

  • Nomia Latr. – łusarek (Noskiewicz 1927).
  1. Podrodzina: Dufoureinae – wigorczykowate:

Rodzaje:

  • Rophites Spin. i Rophitoides Schenck – wigorczyk (p, Noskiewicz 1927);
  • Duforea Lep. – smukliczek (niestycz – Noskiewicz 1927);
  • Halictoides Nyl. – smukliczek (ostyk – Noskiewicz 1927);
  • Systropha Ill. – wrzałka (Nowicki 1864).
  1. Rodzina: Melittidae – spójnicowate:
  1. Podrodzina: Melittinae – spójnice:

Rodzaj:

  • Melitta K. – spójnica (p, Noskiewicz 1927).
  1. Podrodzina: Dasypodinae – obrostkowate:

Rodzaj:

  • Dasypoda Latr. – obrostka (p, Nowicki 1864).
  1. Podrodzina: Macropodinae – skrócinkowate:

Rodzaj:

  • Macropis Pz. (Megilla F.) – skrócinka (Noskiewicz 1927) (dużyca – Nowicki 1864).
  1. Rodzina: Megachilidae – miesiarkowate (miesierkowate – Demianowicz 1957, miesierki – Simm 1948):
  1. Podrodzina: Lithurginae – kamieniarkowate czyli kamieniarki:

Rodzaj:

  • Lithurge Latr. (Lithurgus Berth., Lithurgopsis Fox.) – kamieniarka (A. Ruszkowski 1986).
  1. Podrodzina: Megachilinae – miesiarkowate właściwe:
  1. Plemię: Megachilini:
  1. Podplemię: Megachilina – miesiarki:

Rodzaje:

  • Megachile Latr. – miesiarka (Waga 1844) (miesierka – Nowicki 1864, misierka – Encyklopedia Orgelbranda XIX w., miesikiera – anonim XIX w.);
  • Chalicodoma Lep. (Chelostomoides Rob.) – tynkarka (A. Ruszkowski 1986) (misierka – Nowicki 1864, obrostka – anonim XIX w. – Strojny 1963).
  1. Podplemię: Osmiina – murarki:

Rodzaje:

  • Osmia Pz., Anthocopa Lep. et Serv., Hoplitis Klug, Formicapis Slad., Protosmia, Metallinella – murarka (Nowicki 1864).
  1. Podplemię: Chelostomina – wałczatki:

Rodzaje:

  • Chelostoma Latr. (Gyrodroma Thoms.) – nożycówka (Nowicki 1864);
  • Heriades Spin. (Trypetes Schenck, Neotrypetes Robt.) – wałczatka (Noskiewicz 1927) (wałczyn – Noskiewicz 1960);
  • Chelostomopsis Cock. (Raphidostoma Cock., Chelynia Cock.) – nosorożka.
strona 220
  1. Podplemię: Coelioxina – ścieski:

Rodzaje:

  • Coelioxys Latr. – ścieska (Nowicki 1864);
  • Dioxys Lep. et Serv., Dioxoides Pop. i Paradioxys Mocs. – ogrotek (Noskiewicz 1927).
  1. Plemię: Anthidiini – makatkowate:
  1. Podplemię: Anthidiina – makatki:

Rodzaje:

  • Anthidium Latr., Archianthidium Marv., Paraanthidium Friese, Icteranthidium Mich., Proanthidium Friese, Paranthidiellum Mich., Rhodanthidium Isens., Anthidiellum Cock. i Dianthidium Cock. – makatka (Nowicki 1864);
  • Trachusa Pz. – smółka (Noskiewicz 1927).
  1. Rodzina: Fideliidae – fideliowate:

Rodzaje:

  • Fidelia i Parafidelia – fidelia.
  1. Rodzina: Anthophoridae – porobnicowate (Demianowicz 1957):
  1. Podrodzina: Anthophorinae – porobnicowate właściwe:
  1. Plemię: Anthophorini – porobnice:

Rodzaje:

  • Anthophora Latr., Clisodon Patt., Amegilla Friese, Paramegilla Friese, Heliophila Klug (Saropoda Latr.) – porobnica (p, Waga 1850);
  • Habropoda Smith – porożka.
  1. Plemię: Eucerini – kornutki:

Rodzaje:

  • Eucera Scop. – kornutka (Nowicki 1864);
  • Tetralonia Spin. – rozrożka (Noskiewicz 1927) (kornutka – Simm 1924).
  1. Plemię: Melectini – brzęczki:

Rodzaje:

  • Thyreus Pz. (Crocisa Jur.) – zwężnica (Noskiewicz 1927);
  • Melecta Latr. – brzęczka (p, Nowicki 1876) (okosmica – Nowicki 1864);
  • Eupavlovskia Pop., Pseudomelecta Rad. i Paracrocisa Alfk. – brzęczka.
  1. Podrodzina: Xylocopinae – zadrzechniowate (J. Ruszkowski 1957) (zadrzechnikowate – Demianowicz 1957):
  1. Plemię: Xylocopini – zadrzechnie (Simm 1948):

Rodzaj:

  • Xylocopa Latr. – zadrzechnia (Waga 1844) (świdrowiec – Leśniewski 1839).
  1. Plemię: Ceratini – rożyce:

Rodzaj:

  • Ceratina Latr. – rożyca (Nowicki 1876) (różyca – Szulczewski 1948).
  1. Podrodzina: Nomadinae – koczownicowate (J. Ruszkowski 1957) (koczownice – Simm 1948):
  1. Plemię: Nomadini – koczownice:

Rodzaj:

  • Nomada Scop. – koczownica (p, Nowicki 1864) (zabłądka – Waga 1844).
  1. Plemię: Epeoloidini – mamrzyki:

Rodzaj:

  • Epeoloides Gir. – mamrzyk (Noskiewicz 1927).
  1. Plemię: Epeolini – mamrzyce:
strona 221

Rodzaje:

  • Epeolus Latr. i Triepeolus Robts. – mamrzyca (Nowicki 1864).
  1. Plemię: Biastini – podsobki:

Rodzaj:

  • Biastes Pz. – podsobka (Noskiewicz 1927).
  1. Plemię: Ammobatini – cygi:

Rodzaje:

  • Ammobates Latr. (Phileremus auct.), Pasites Jur. i Parammobatodes Pop. – cyga (Nowicki 1864).
  1. Plemię: Ammobatoidini – trutnicówki:

Rodzaj:

  • Ammobatoides Rad. (Phiarus Gerst.) – trutnicówka.
  1. Plemię: Neopasitini – zbierczyce:

Rodzaj:

  • Schmiedeknechtia – zbierczyca.
  1. Rodzina: Apidae – pszczoły właściwe (A. Ruszkowski 1989) (pszczołowate właściwe – Gromisz 1989):
  1. Podrodzina: Apinae – pszczoły rojne (Gromisz i Ruszkowski 1989):
  1. Plemię: Apini – pszczoły żądlące (Gromisz i Ruszkowski 1989):

Rodzaj:

  • Apis L. – pszczoła (Falimierz 1534).
  1. Plemię: Meliponini – pszczoły bezżądłe (Girdwoyń 1875) (melipony – Girdwoyń 1875, pszczoły bezżądłowe – Sandner 1968):

Rodzaje:

  • Melipona Ill. – melipona (p, Girdwoyń 1875);
  • Trigona Jur. – melipona (Girdwoyń 1875) (trygona – Demianowicz 1957);
  • Lestrimelitta – meliponica (lestrymelita – Demianowicz 1957).
  1. Podrodzina: Bombinae – trzmielowate (Demianowicz 1957):
  1. Plemię: Bombini – trzmielowate właściwe:

Rodzaje:

  • Bombus Latr. (Bremus Jur.) – trzmiel (p, Leśniewski 1839, Waga 1844) (ćmiel – Włodek 1780, bąk – Pisulewski 1852, brzmiel – Pobłocki 1887);
  • Psithyrus Lep. (Apathus Newm.) – trzmielec (p, Śnieżek 1898) (brzmik – Nowicki 1864).
  1. Plemię: Euglossini – długojęzyczkowate (pszczoły długojęzyczkowe – Demianowicz 1957);

Rodzaje:

  • Euglossa, Eufriesea i Euplusia – długojęzyczka (A. Ruszkowski 1989);
  • Aglae i Exaerete – długojęzycznica.

LITERATURA

Demianowicz A. (1957): Hodowla pszczół (praca zbiorowa), Warszawa.

Encyklopedia Orgelbranda (cit. Majewski 1889-1892).

Encyklopedia Pszczelarska, Warszawa 1989 (hasła które opracowali: M. Gromisz i A. Ruszkowski.

strona 222

Falimierz S. (1534): Herbarz czyli zielnik Stefana Falimierza. Kraków (cit. Majewski 1889-1898).

Girdwoyń M. (1875): Anatomia pszczoły, Paryż.

Hurd P.D.Jr. (1979): Catalog of Hymenoptera in America North of Mexico, Apoidea, Washington, 2:1741-2209.

Jarocki F.P. (1851): Treść zoologii ze słownikiem zoologicznym. Warszawa (cit. Majewski 1889-1898).

Kinel J., Krasucki A., Noskiewicz J. (1927): Owady krajowe. Lwów-Warszawa-Kraków.

Leśniewski P.E. (1839): Galerya obrazowa zwierząt Reichenbacha (cit. Majewski 1889-1898).

Majewski E. (1889-1898): Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. 1-2, Warszawa.

Michener Ch.D. (1944): Comparative external morphology, phylogeny and a classification of the bees (Hymenoptera). Bull.Amer.Mus.Nat.Hist., 82.

Michener Ch.D. (1965): A classification of the bees of the australian and south pacific regions. Bull.Amer.Mus.Nat.Hist., 130.

Noskiewicz J. (1960): Fauna Ogrodu Botanicznego – pszczołowate. Przewodnik po Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Wrocław.

Nowicki M. (1864): Przyczynek do owadniczej fauny galicyjskiej. Kraków (cit. Majewski 1889-1898).

Nowicki M. (1876): Zoologia obrazowa dla klas wyższych. Kraków (cit. Majewski 1889-1898).

Pisulewski S. (1865): Zoologija krótko zebrana. Wyd. 4, Warszawa.

Pławilszczikow N. (1968): Klucz do oznaczania owadów. Warszawa (tłumaczył H. Sandner).

Pobłocki X.G. (1887): Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich, Chełmno (cit. Majewski 1889-1898).

Römer Z. (1886): Pożyteczne i szkodliwe zwierzęta w gospodarstwie lasowem. Przewodnik dla leśniczych, Lwów (cit. Majewski 1889-1898).

Ruszkowski A., Biliński M. (1986): Rośliny pokarmowe makatek i niektórych innych pszczół miesiarkowatych (Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln.Zesz.Nauk. 30:89-109.

Ruszkowski J. (1921-1958): Kartoteka łacińsko-polska nazw owadów (materiały nieopublikowane).

Ruszkowski J. (1955): Projekt uzgodnienia, uproszczenia i ustalenia polskiego mianownictwa owadów. Pol.Pismo Ent. 24:51-68.

Ruszkowski J. (1959): Próba ujednolicenia polskich nazw zwierząt. Przegl.Zool. 3(1):4-10.

Ruszkowski J., Ruszkowski A. (1961): Ogólne zasady proponowane przez autorów przy ustalaniu polskich nazw zwierząt. Przegl.Zool. 5(2):99-101.

Simm K. (1924): Entomologja. Cieszyn.

Simm K. (1948): Zoologia. Cz. I, Poznań.

Stephen W.P., Bohart G.E., Torchio P.F. (1969): The biology and external morphology of bees, Corvallis, Oregon.

Strojny W. (1963): Obrostka murówka, Chalicodoma muraria (Fab.) (Hymenoptera, Apidae) w rezerwacie przyrody „Skałki Stoleckie” pod Ząbkowicami Śląskimi w latach 1980-1983. Pol.Pismo Ent. 33:199-219.

Szulczewski J.W. (1948): Błonkówki (Hymenoptera) Wielkopolskiego Parku Narodowego. Cz. III. Pszczołowate (Apidae). Poznań.

Śnieżek J. (1898): O krajowych gatunkach trzmielców. Spr.Kom.Fizj., 34, Kraków.

strona 223

Waga A. (1844): Historya obyczajów i zmyślności zwierząt J.J. Vireya. T. 1-2, Warszawa (cit. Majewski 1889-1898).

Waga A. (1850): Zoologia Milne Edwardsa. Warszawa (cit. Majewski 1889-1898).

Wałecki A. (1873): Zoologia. Wyd. 2, Warszawa (cit. Majewski 1889-1898).

Włodek I. (1780): O naukach wyzwolonych w powszechności i ogólności … księgi dwie przez Ign. Włodka. Rzym (cit. Majewski 1889-1898).

POLISH NOMENCLATURE OF BEES (APOIDEA, HYMENOPTERA)

Andrzej Ruszkowski

Summary

The polish names for bee families (9), subfamilies (16), tribes (22), subtribes (5) and genera (52) was established in this publication. The 50 polish names of bees was used here the first time.

Keywords: Polish common names, bees, Apoidea.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 219: „Duforea” → Dufourea
  • s. 221: „1. Plemię: Meliponini” → 2. Plemię: Meliponini
  • s. 221: „Majewski 1889-1892″ → Majewski 1889-1898

Podobne wpisy