WSPÓŁCZYNNIKI PYŁKOWE 3. MIODÓW JEDNOGATUNKOWYCH Z PUNKTU WIDZENIA ANALIZY STATYSTYCZNEJ
tekst: Zofia Demianowicz, Bolesław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok III, 1959 — Zofia Demianowicz, Bolesław Jabłoński
strona 25PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK III. NR 1 KWIECIEŃ 1959
Zofia Demianowicz i Bolesław Jabłoński
Zakład Pszczelnictwa I.S.
Z. i A. Demianowiczowie (1952 i 1955) opierając się na badaniach jednogatunkowych miodów uzyskanych przez nich doświadczalnie zaproponowali wprowadzenie współczynników pyłkowych dla poszczególnych miodów przy określaniu ich pochodzenia.
Niniejsza praca ma na celu stwierdzenie w jakich granicach wahają się wartości tych współczynników i ewentualne uchwycenie, jakie czynniki mogą mieć wpływ na tego rodzaju wahania.
METODYKA
Badania przeprowadzono nad 3 miodami jednogatunkowymi, uzyskanymi przez zmuszenie pszczół do zbierania nektaru z jednego gatunku roślin w zamkniętej przestrzeni z powierzchni 48 m2. W tym celu posługiwano się przenośnymi izolatorami składanymi z drewnianych ram o rozmiarze 4×2 m, obciągniętych gęstą siatką drucianą. W doświadczeniu z jabłonią użyto izolatora z gazy w kształcie namiotu, którym nakryto 3 karłowate drzewka.
Pod izolator wstawiono w futerale ochronnym mały ulik Zandera do hodowli matek o ramce 12×20 cm. Do obsady ulika użyto ponad 300 starszych nielotnych pszczół. Matkę zamykano w klateczce, aby nie dopuścić do czerwienia.
Do badań użyto następujących roślin: jabłoń (Malus domestica Borb.) odmiana karłowa Beforest, malinę (Rubus idaeus L.) odmiana Surpasse Fastolf i Latham oraz nostrzyk biały (Melilotus albus Med.).
Próbki miodu pobierano pipetkami 3—6 razy w ciągu okresu kwitnienia danego gatunku rośliny z kilku niezasklepionych komórek jednocześnie i wlewano do próbówek. Uzyskiwano w ten sposób do 10 próbek miodu dziennie, każda z innej części plastra. Poza tym w badaniach nad miodem nostrzykowym brano również do analizy miód z pojedynczych zasklepionych
strona 26komórek i porównywano liczbę pyłków z różnych poziomów jednej i tej samej komórki.
Z każdej próbki robiono po 2—3 preparaty mikroskopowe, biorąc kroplę miodu o wadze od 7 do 30 mg i obliczano wszystkie ziarna pyłku w poszczególnych preparatach.
Liczbę wykonanych preparatów mikroskopowych uzależniano mniej więcej od ilości miodu uzyskanego w danym dniu. Pozwoliło to jednocześnie określić średnie zaprószenie pyłkiem miodu, pochodzącego z całego okresu kwitnienia danej rośliny oraz doszukiwać się różnic w zaprószeniu pyłkiem miodu z poszczególnych dni (niejako fragmentów z okresu kwitnienia).
Uzyskane ilości pyłków w każdym preparacie przeliczono na 1 g miodu. Otrzymane w ten sposób liczby opracowano statystycznie. Dla każdego miodu obliczono przedział ufności dla średniej i zrobiono analizę wariancji w celu stwierdzenia ewentualnych istotnych różnic pomiędzy średnimi zaprószenia miodów z poszczególnych dni. Przy wnioskowaniu przyjęto 1 poziom ufności — 0,05.
W pracy przytaczamy przykładowo jedną tabelkę analizy wariancji, dotyczącą miodu malinowego z 1956 r.
Poza tym przez cały okres badań prowadzono obserwacje meteorologiczne.
PRZEBIEG BADAŃ
Jabłoń kwitła w 1956 r. bardzo krótko i wskutek tego próbki pochodzą tylko z 4 dni 29.V, 30.V, 1.VI i 2.VI; 31.V próbek nie pobierano ze względu na nieodpowiednią pogodę. Ogólnie zebrano około 49 g miodu.
Krzewy malin w 1956 r. były izolowane 9 dni, od 13,VI do 22.VI. Pierwsze próbki pobrano dnia 17.VI i począwszy od tego terminu brano je codziennie do 21.VI włącznie. 22.VI zbiór miodu ustał z powodu pogorszenia się pogody. Ogółem zebrano około 80 g miodu.
W 1957 r. próbki miodu malinowego pobrano dnia 11, 13, 17 i 21.VI. W sumie zebrano około 50 g miodu.
W 1958 r. próbki pobrano dnia 20, 26 i 28.VI i uzyskano około 40 g miodu.
Należy zaznaczyć, że w 1958 r. na malinach wystąpił kistnik maliniak (Byturus tomentosus), który uszkodził znaczny procent pąków kwiatowych.
Doświadczenie z nostrzykiem trwało od dnia 29.VI do 16.VII 1956 r. W ciągu tego czasu próbki miodu brano 5 razy, a za 6 zabrano cały plasterek w części zasklepiony.
strona 27Warto przy tym zaznaczyć, że dnia 4.VII.1956 r. rodzinka złożona z 300 pszczół zebrała w ciągu 4,5 godzin ponad 150 g naprysku. W dniu tym było bardzo gorąco i parno — przed burzą. Ogółem zebrano 142 g miodu nostrzykowego.
WYNIKI
Zbadano 53 próbki miodu jabłoniowego i stwierdzono, że średnie zaprószenie 1 g miodu wyniosło 1939 (±295) (tabl. 1) pyłków.
Tabela 1 Średnie liczby pyłków w 1 g jednogatunkowych miodów z jabłoni, maliny i nostrzyku
| Miód | Rok | Liczba przebadanych prób | Liczba pyłków w 1 g miodu | Przedziały ufności przy poziomie 0,05 |
|---|---|---|---|---|
| Jabłoniowy (Malus domestica) | 1956 | 53 | 1939 | 1.644 < μ < 2534 |
| Malinowy (Rubus idaeus) | 1956 | 60 | 8802 | 6.581 < μ < 11023 |
| 1957 | 22 | 5615 | 4.542 < μ < 6688 | |
| 1958 | 14 | 9740 | 9.013 < μ < 10467 | |
| Nostrzykowy (Melilotus albus) | 1956 | 80 | 6370 | 5.150 < μ < 7590 |
Miodu malinowego przeanalizowano w roku 1956 — 60 prób, w 1957 — 22, a w 1958 — 14 prób. Stwierdzono, że 1 g tego miodu zawierał średnio w 1956 r. — 8.802 (∓2.221) pyłków, w 1957 r. — 5.615 (∓1.073) i w 1958 r. — 9.740 (∓727) pyłków.
Średnie zaprószenie miodu nostrzykowego, którego przebadano aż 80 prób, wyniosło 6.370 (∓ 1.220) pyłków na 1 g miodu.
Jak wspomniano, każdy z 3 badanych miodów pobierano kilka (3—6) razy w okresie kwitnienia rośliny. Uzyskano więc próby miodu pochodzące z początku, ze środka i końca kwitnienia danego gatunku.
Z jabłoni pobrano miód 4 razy w ciągu doświadczenia. Średnie zaprószenie miodu z różnych dni różni się istotnie. Większe zaprószenie wykazuje miód pobrany na początku i pod koniec okresu kwitnienia, a mniejsze w środku (tab. 2). Przyczyny tego zjawiska nie udało się nam niestety wykryć.
strona 28Tabela 2 Zaprószenie pyłkiem jednogatunkowych miodów z jabłoni, maliny i nostrzyku, pochodzących z różnych fragmentów okresu kwitnienia roślin
| Miód jabłoniowy, Rok 1956: Data pobrania miodu | Miód jabłoniowy, Rok 1956: Liczba pyłków w 1 g miodu | Miód malinowy, Rok 1956: Data pobrania miodu | Miód malinowy, Rok 1956: Liczba pyłków w 1 g miodu | Miód malinowy, Rok 1957: Data pobrania miodu | Miód malinowy, Rok 1957: Liczba pyłków w 1 g miodu | Miód malinowy, Rok 1958: Data pobrania miodu | Miód malinowy, Rok 1958: Liczba pyłków w 1 g miodu | Miód nostrzykowy, Rok 1956: Data pobrania miodu | Miód nostrzykowy, Rok 1956: Liczba pyłków w 1 g miodu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 29.V. | 2621 | 17.VI. | 18997 | 11.VI. | 9787 | 20.VI. | 8742 | 29.VI. | 7360 |
| 30.V. | 1220 | 18.VI. | 9819 | 13.VI. | 4833 | 26.VI. | 10112 | 3.VII. | 4143 |
| 1.VI. | 1984 | 19.VI. | 3392 | 17.VI. | 3987 | 28.VI. | 8982 | 4.VII. | 4192 |
| 2.VI. | 2834 | 20.VI. | 3102 | 21.VI. | 3071 | — | — | 7.VII. | 3386 |
| — | — | 21.VI. | 975 | — | — | — | — | 13.VII. | 2277 |
| — | — | — | — | — | — | — | — | 16.VII. | 7322 |
Z maliny w 1956 r. pobrano próby 5 razy w ciągu całego okresu kwitnienia, w 1957 r. — 4 razy i w 1958 r. — 3 razy. Odmiana Surpasse Fastolf, którą wzięto do doświadczenia w 1956 r., wykazała w miarę przekwitania coraz mniejsze zaprószenie miodu pyłkiem (tab. 2). W próbce z dnia 17.VI w 1 g miodu znaleziono 18.997 pyłków, z 18.VI — 9.819, z 19.VI — 3.392, z 20.VI — 3.102 i z 21.VI — 975 (tab. 1). Statystycznie udowodniono, że różnice pomiędzy wynikami dla poszczególnych dni są istotne.
To samo zjawisko zmniejszania się zaprószenia miodu pyłkiem w miarę przekwitania roślin, wystąpiło również u odmiany Latham w 1957 r., u której stwierdzono w miodzie z dnia 11.VI średnio 9.787 pyłków na 1 g, z 13.VI — 4.833, z 17.VI — 3.987 i z 21.VI — 3.071.
Wprawdzie odmiana ta w 1958 r. nie wykazała tej prawidłowości w różnicach zaprószenia pyłkiem miodu pochodzącego z poszczególnych dni, ale można to przypisać nietypowemu przebiegowi kwitnienia, który był wywołany uszkodzeniem pąków kwiatowych przez kistnika maliniaka (Byturus tomentosus).
To, że malina w miarę przekwitania daje nektar coraz mniej zaprószony pyłkiem, można wytłumaczyć następująco. Kwiat maliny nektaruje kilka dni, pyłek natomiast wysypuje się z pylników wkrótce po rozwinięciu się kwiatu. Wskutek tego nektar zbierany przez pszczoły we wcześniejszych stadiach fenologicznych jest w dużym stopniu zaprószony pyłkiem, wskutek czego i miód, pochodzący z tego nektaru wykazuje również duże zaprószenie, w późniejszych zaś stadiach jest znacznie mniej zaprószony.
Z nostrzyku pobrano miód 6 razy w ciągu doświadczenia. Wahania średnich z poszczególnych dni są znaczne (tab. 2), mieszczą się jednak, jak wykazała analiza wariancji, w granicach błędu doświadczalnego.
Badania miodu nostrzykowego, pochodzącego z różnych poziomów jednej i tej samej zasklepionej komórki nie wykazały żadnej prawidłowości w rozłożeniu pyłków. W jednych komórkach więcej pyłku zawierały górne warstwy, w innych zaś dolne. Wahania jednak w ilości pyłku były bardzo duże. Wynosiły one od 1.500 do 25.000 w 1 g. Równie duże wahania wystąpiły w obrębie zasklepionych komórek położonych obok siebie.
Nie udało się stwierdzić zależności między czynnikami pogody a stopniem zaprószenia miodów pyłkiem.
strona 30Analiza wariancji dla miodu malinowego z roku 1956
| Źródło zmienności | Ilość stopni swobody | Suma kwadratów | Iloraz | F0 | F0,05 | F0,01 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Między grupami | 4 | 4.343.079.218 | 1.085.769.805 | 206,4 | 2,54 | 3,68 |
| Błąd | 55 | 289.374.361 | 5.261.352 | — | — | — |
| Całość | 59 | 4.632.453.578 | — | — | — | — |
Przedziały ufności przy poziomie 0,05 dla różnic między średnimi zaprószenia miodu pobranego w różnych dniach okresu kwitnienia maliny w 56 r.
a) 17.VI. i 18.VI. — 7.684 < m1 — m2 < 10.672
b) 17.VI. i 19.VI. — 12.587 < m1 — m3 < 17.623
c) 17.VI. i 20.VI. — 13.595 < m1 — m4 < 18.195
d) 17.VI. i 27.VI. — 16.242 < m1 — m5 < 19.802
e) 18.VI. i 19.VI. — 4.474 < m2 — m3 < 8.474
f) 18.VI. i 20.VI. — 4.393 < m2 — m4 < 9.041
g) 18.VI. i 27.VI. — 7.031 < m2 — m5 < 10.657
h) 19.VI. i 20.VI. — istotnych różnic nie stwierdzono
i) 19.VI. i 27.VI. — 152 < m3 — m5 < 4.682
j) 20.VI. i 27.VI. — istotnych różnic nie stwierdzono
WNIOSKI
- Miody jednogatunkowe z jabłoni, nostrzyku i maliny uzyskane w latach 1956—1958 wykazały duże wahania pod względem stopnia zaprószenia pyłkiem, zarówno w obrębie jednego roku jak też w ciągu lat. Wnioskując przy poziomie ufności 0,05, liczba pyłków w 1 g miodu jabłoniowego z roku 1956 waha się od 1.644 do 2.534, miodu nostrzykowego z 1956 r. — od 5.150 do 7.590 oraz malinowego z 1956 r. — od 6.581 do 11.023, z 1957 r. — od 4.542 do 6.688 i z 1958 r. — od 9.013 do 10.467.
- Zaobserwowano zjawisko zmniejszania się stopnia zaprószenia pyłkiem miodu malinowego w miarę przekwitania roślin. Przyczyną tego jest prawdopodobnie długotrwałe, kilka dni trwające nektarowanie poszczególnych kwiatów, podczas gdy pylenie zachodzi na początku kwitnienia.
Wskutek tego nektar zbierany przez pszczoły z późniejszych stadiów fenologicznych oraz miód pochodzący z niego są znacznie uboższe w pyłek. U jabłoni stwierdzono większe zaprószenie pyłkiem miodu, pobranego na początku i pod koniec kwitnienia, ale przyczyny tego zjawiska nie udało się ustalić. Nie stwierdzono istotnych różnic w stopniu zaprószenia pyłkiem miodu nostrzykowego, pochodzącego z różnych dni okresu kwitnienia rośliny.
- Nie udało się stwierdzić zależności między czynnikami pogody a stopniem zaprószenia miodów pyłkiem.
- Nie stwierdzono w miodzie nostrzykowym żadnej prawidłowości w rozłożeniu pyłków w poszczególnych komórkach plastra. W jednych komórkach więcej pyłku zawierały warstwy górne, w innych dolne.
- Stwierdzono duże wahania, wynoszące od około 1.500 do 25.000 pyłków w przeliczeniu na 1 g miodu nostrzykowego w obrębie różnych warstw tej samej komórki, jak również w komórkach sąsiadujących ze sobą.
LITERATURA
- Armbruster L., Oenicke G. (1929) — Die Pflanzenformen als Mittel zur Honig-Herkunftsbestimmung. Bücherei f. Bienenkunde. B. X. Neumünster.
- Bartels W. (1938) — Honig und Kunsthonig. Handbuch der Lebensmittelchemie. B. V. Berlin.
- Demianowicz Z. i Demianowicz A. (1952) — Próba ustalenia współczynnika pyłkowego jednogatunkowego miodu gorczycy białej (Sinapis alba L.) Biuletyn nr 2 (4) — Centralny Instytut Rolniczy. Warszawa.
- Demianowicz Z. i Demianowicz A. (1957) — Nowe podstawy analizy pyłkowej miodów. Pszczel. Zesz. Nauk. Rok. I. nr 2. P.W.R. i L.
- Maurizio A. (1946) — Einteilung zum „Pollenanalytischen Teil“ der Honigstatistik. Schweizerische Honigstatistik III. Beih. zur Schweiz. Bienen-Zeitung. Bd. I.H. 12, 1946.
- Maurizio A. (1949) — Pollenanalytische Untersuchungen an Honig und Pollenhöschen. Beih. z. Schweiz. Bienen-Zeitung. Bd. 2.H.18.1949.
- Maurizio A. (1952) — Woher stammen die im Honig enthaltenen pflanzlichen Bestandteile. Archiv f. Bienenkunde. Bd. 29.
- Maurizio A. (1955) — Beiträge zur quantitativen Pollenanalyse des Honigs. 2, Absoluter Gehalt pflanzlicher Bestandteile in Tilia — und Labiatenhonigen. Ztschr. f. Bienenforschung, 3 (2), 32.
- Pritsch G. (1956/57) — Zum Problem der mikroskopischen Pollenanalyse des Bienenhonigs. Wissenschaftliche Zeitschrift der Humboldt-Uniwersität zu Berlin. Jg. VI. nr 2.
- Zander E. (1935) — Beiträge zur Herkunftbestimmung bei Honig. Pollengestaltung und Herkunftbestimmung bei Blütenhonig. Bd, I, II, III. Berlin.
ПЫЛЬЦЕВЫЕ КОЭФФИЦИЕНТЫ ТРЕХ ОДНОВИДОВЫХ МЕДОВ С ТОЧКИ ЗРЕНИЯ СТАТИСТИЧЕСКОГО АНАЛИЗА
Зофия Демянович и Болеслав Яблонский
Резюме
Работа эта имела ввиду констатировать, в каких пределах колеблются величины пыльцевых коэффициентов чистых, одновидовых медов с яблони, малины и донника, а также по возможности выяснить какие факторы могут влиять на эти колебания.
Исследования велись в течении 1956—58 г. Меда были получены предложенным А. и З. Демяновичами методом помещения пчел под изолятором на соответствующей культуре. Во время цветения растений, образцы меда отбирались несколько раз (4—6). Вследствие этого получено образцы соответствующие разным фазам периода цветения. Из каждого образца, в зависимости от его величины, сделано несколько до нескольких десятков микроскопических препаратов, определяя в каждом препарате вес взятого меда и число пыльцевых зерен. Затем количество найденной пыльцы в каждом препарате пересчитано на 1 г меда. Полученные этим способом числа (коэффициенты) составили материал для статистической обработки.
- Степень засорения полученных в течении 1956—58 г. одновидовых медов с яблони, донника и малины проявляла значительные колебания, как в пределах одного года, так и в течении лет. Если принять, это α=0,05, число пыльцевых зерен в 1 г. яблоневого меда с 1956 г. колеблется от 1644 до 2534, донникового с 1956 г. — 5150 до 7590, а малинового с 1956 г. от 6581 до 11023, с 1957 г. — от 4542 до 6688 и с 1958 г. — от 9013 до 10467.
- Отмечено явление уменьшения степени засорения пыльцой малинового меда по мере отцветания растений. Причиной этого являлось вероятно несколько дней продолжающееся выделение нектара цветами, не смотря на то, что пыльники открываются в начале цветения. Вследствие этого нектар, собираемый пчелами с цветов в более поздних фенологических стадиях, мало засорен пыльцой.
У яблони больше пыльцы находилось в меде отобранном в начале и в конце цветения. Причины этого установить не удалось.
Во взятых в разные дни периода цветения пробах донникового меда не найдено существенной разницы в содержании пыльцы.
- В донниковом меде, в отдельных ячейках вощины не обнаружено никакой закономерности в расположении пыльцы. В одних ячейках больше пыльцы было в верхних, в других — в нижних слоях меда.
- В донниковом меде констатировано в разных его слоях из отдельной ячейки также, как и из соседних ячеек значительные колебания в содержании пыльцы от 1500 до 25000 зерн в пересчете на 1 грамм.
- Не удалось установить какой-либо зависимости засорения меда пыльцой от факторов погоды.
ÜBER DIE POLLENKOEFFIZIENTEN VON 3 SORTENREINEN HONIGEN VOM STANDPUNKT DER STATISTISCHEN ANALYSE
von Sophie Demianowicz und Bolesław Jabłoński
Diese Arbeit hat es zum Ziel, festzustellen, in welchen Grenzen die Werte der Pollenkoeffizienten der sortenreinen Apfel-, Himbeer- und Steinklee- Honige schwanken, bezw. zu ermitteln, welche Faktoren diese Wertschwankungen beeinflussen.
Die Untersuchungen wurden in den Jahren 1956—58 durchgeführt. Die Honige erhielt man nach der von A. und S. Demianowicz ausgearbeiteten Methode der Überkäfigung der Kulturen sowie der Bienenvölker. Während der Blütezeit der Pflanzen wurden Honigproben einige (4—6) Male entnommen. Auf diese Weise erhielt man Proben, die aus verschiedenen Blütezeitabschnitten stammten., Nachher wurden aus jeder Probe je nach ihrer Grösse einige bezw. mehrere mikroskopische Präparate von einem bestimmten Gewicht bereitet, in denen sämtliche Pollenkörner ausgezählt wurden. Die festgelegten Pollenmengen wurden getrennt für jedes einzelne Präparat auf 1 g Honig umgerechnet. Die auf diesem Wege erhaltenen Zahlen haben das Material für die statistischen Analysen ergeben.
- Die sortenreinen Apfel-, Himbeer- und Steinklee-Honige, die in den Jahren 1956—58 geerntet wurden, haben grosse Schwankungen im Pollengehalt aufgewiesen, und dies sowohl innerhalb eines Jahres, wie auch von Jahr zu Jahr. Bei α = 0,05 wurde festgestellt, dass die Anzahl der Pollenkörner in 1 g Apfelhonig aus dem Jahre 1956 zwischen 1644 bis 2534, Steinkleehonig aus dem Jahre 1956 zwischen 5150 bis 7590. Himbeerhonig aus dem gleichen Jahre zwischen 6581 bis 11.023 schwankte. Für das Jahr 1957 lagen die Ziffern für die letztgenannte Honigart zwischen 4542 bis 6688 und für das Jahr 1958 zwischen 9013 bis 10.467.
- Mit dem fortschreitenden Verblühen der Kultur wurde bei dem Himbeerhonig eine Verringerung des Pollengehaltes beobachtet. Der Grund hierfür wird wahrscheinlich darin liegen, dass die Nektarausscheidung längere Zeit (bis mehrere Tage), dauert, während die Pollenverstäubung nur bei Beginn der Blütezeit vor sich geht. Infolgedessen weist der aus den späteren phänologischen Stadien gesammelte Nektar (und demgemäss der hieraus stammende Honig) einen geringeren Pollengehalt auf. Im Apfelhonig wurde ein höherer Pollengehalt zum Anfang und gegen Ende der Blühperiode festgestellt, der Grund dieser Erscheinung konnte jedoch nicht ermittelt werden.
Bei dem aus verschiedenen Tagen der Blütezeit stammenden Steinkleehonig wurden keine nennenswerten Unterschiede im Pollengehalt beobachtet.
- Eine Abhängigkeit des Pollengehaltes von den Wetterverhältnissen hat sich nicht ergeben.
- Am Steinkleehonig wurden keinerlei Regelmässigkeiten betr. Verteilung der Pollenkörner in den einzelnen Wabenzellen nachgewiesen. In einigen Zellen haben die oberen, in anderen Zellen die unteren Schichten eine höhere Menge von Pollenkörner enthalten.
- Es wurden sehr starke Schwankungen in dem Steinkleehonig festgestellt, die von 1.500 bis 25.000 Pollenkörner ausgerechnet je 1 g ausmachten, und dies sowohl im Bereich von verschiedenen Schichten der gleichen Zelle, wie auch zwischen Nachbarzellen.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- tytuł: „3. MIODÓW” → 3 MIODÓW
- s. 27, tab. 1 (tak samo s. 32 i s. 33, streszczenia): „2534″ → 2234
- s. 29: „975 (tab. 1)” → 975 (tab. 2)
- s. 30, WNIOSKI pkt 1: „2.534″ → 2.234
- s. 30, przedziały ufności d), g), i), j), 4×: „27.VI.” → 21.VI.
- s. 30, przedziały ufności b): „12.587″ → 13.587
- s. 31, LITERATURA poz. 9: „Uniwersität” → Universität
