ZMIENNOŚĆ ŻYWEJ WAGI ROBOTNIC RODZINY PSZCZELEJ
tekst: Michał Gromisz, Egil Villumstad
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVIII, 1974 — Michał Gromisz, Egil Villumstad
strona 121PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVIII GRUDZIEŃ 1974
Michał Gromisz i Egil Villumstad
Oddział Pszczelnictwa IS i Inistitutt for Biavl, Norwegia
WPROWADZENIE
W praktyce pasiecznej zachodzi czasem potrzeba określania siły rodziny pszczelej, to znaczy ilości pszczół. Najczęściej podaje się wtedy liczbę ramek (lub uliczek), które pszczoły obsiadują. Nie zawsze sposób ten dostatecznie dokładnie informuje o zdolności produkcyjnej rojów lub intensywności ich rozwoju sezonowego. Z tego powodu stosuje się nieraz ważenie pszczół całego roju i siłę wyraża się w kilogramach żywej wagi. Stosuje się to zwłaszcza przy pakietowej gospodarce pszczołami i przy wykorzystywaniu pszczoły rojowej.
We wszystkich obrotach pszczołami przyjmujemy ich żywą wagę za wystarczający wskaźnik siły roju. Zadowalamy się takimi informacjami i w doświadczalnictwie, gdzie dokładność oznaczeń jest bardzo istotna dla wyciągnięcia prawidłowych wniosków. Ten sposób oznaczania siły roju nie dość ściśle uwzględnia związek między jego ciężarem a liczebnością. Stosunek ten może układać się różnie, w zależności od wieku pszczół stopnia napełnienia pokarmem ich wola, różnic rasowych i innych czynników.
W miarę starzenia się pszczoły-robotnicy ciężar jej ciała początkowo nieco wzrasta a potem maleje (Lunder 1971, Haydak 1934). Różny skład pszczół pod względem wieku rozstrzyga o liczbie osobników w jednostce ich żywej wagi. Ciężar ciała robotnic zmienia się także w ciągu sezonowego rozwoju rodzin pszczelich (Škrobal 1958).
strona 122Pszczoły mogą pobierać jednorazowo duże ładunki pokarmu lub wody do wola miodowego, nieraz prawie równe ciężarowi ich ciała. Od tego w jakim stopniu ważone pszczoły mają wypełnione wole, zależy ich ciężar (Škrobal 1958). Ta sama liczba pszczół rojowych z zapasem pokarmu w wolu zawsze więcej waży niż pszczół pobranych bezpośrednio z ula.
Ciężar pszczół poszczególnych ras może być także zróżnicowany (Ałpatow 1948). Pszczoły osiągają większe lub mniejsze rozmiary ciała, ale w obrębie tej samej rasy nie zawsze jest to związane z równoczesnym zróżnicowaniem ich ciężaru (Gromisz 1971).
W przedstawionej pracy pragniemy scharakteryzować zmienność ciężaru pszczoły-robotnicy w rodzinie pszczelej i ocenić praktyczną metodę określania siły rodzin przez ich wagę.
MATERIAŁ I METODA
Materiał do badań został zebrany w Norweskim Instytucie Pszczelarskim w roku 1972 oraz w Oddziale Pszczelnictwa IS w roku 1963 i 1973. Próbki pszczół do ważenia pobierano po strząśnięciu ich z plastrów, całej rodziny, do pustej kondygnacji ula. Pszczoły w próbce usypiano eterem i ważono poszczególne osobniki z dokładnością do 1 mg, po 50 robotnic z każdego roju. W ten sposób zebrano materiał do opracowania z 18 rojów rasy kraińskiej i z 18 rojów Starline. Pobrano poza tym z 3 rojów Starline po 6 próbek pszczół, po 1 próbce z różnych miejsc w kondygnacji, gdzie gromadziły się strząsane z plastrów pszczoły (na dnie, w dolnej i górnej części kondygnacji, ze ściany od wylotu i ściany tylne), przeznaczając je do identycznych pomiarów wagowych.
W roku 1963 pszczoły ważono zaraz po wygryzieniu się z komórek plastrów, przechowywanych w cieplarce. Plastry pobierano z rodzin pszczelich rasy krajowej, kaukaskiej i włoskich mutantów cordovan. Każdą rasę reprezentowały 3 rodziny. Oznaczano ciężar 50 robotnic z poszczególnych rodzin ważąc indywidualnie. Przed ważeniem usypiano pszczoły dwutlenkiem węgla.
W roku 1973 pobierano próbki pszczół podczas przeglądu rodziny, po dwie z rodziny rasy miejscowej, kaukaskiej i włoskiej, ogółem 6 próbek. Pobieranie próbek poprzedzano przeglądem rodzin, potem strząsano pszczoły z plastrów na próbki. Bezpośrednio po tym zabiegu pszczoły usypiano dwutlenkiem węgla i ważono każdą z nich oddzielnie, po 50 sztuk w próbce. Po upływie 24 i 48 godzin dokonano następnych oznaczeń ciężaru tych samych pszczół. Przez cały czas doświadczenia przetrzymywano pszczoły w cieplarce bez pokarmu. Przy trzecim ważeniu prawie wszystkie pszczoły były martwe.
strona 123Wszystkie próbki pszczół pobierano zawsze w miesiącu sierpniu.
Materiał opracowano statystycznie, korzystając głównie z wzorów podanych w podręczniku Ruszczyca (1970). Dla każdej próbki obliczano:
średnią arytmetyczną (x̄) z sumy obserwacji (x) dzielonej przez ich liczbę (n),
standardowe odchylenie S=√((x−x̄)²/(n−1))
wskaźniki zmienności V=100 S : x̄
średni błąd średniej arytmetycznej S_x=S : √n,
wartość różnic granicznych m=S_x·t, gdzie wartość t została odczytana z tablicy Duncana.
WYNIKI
W Norweskim Instytucie Pszczelarskim w Asker (Institutt for Biavl) oznaczano ciężar pojedyńczych pszczół w próbkach z dwóch serii po 18 rojów z matkami Starline i krainkami. Liczebność rojów według wzrastającego średniego ciężaru pszczół robotnic (x̄ w mg) z 50 pomiarów dla 36 rojów układała się następująco:
mg: 95—100—105—110—115—120—125—130—135 Starline — — — 7 9 1 1 — kraińskie 2 4 3 4 — 3 — 2
Rozpiętość pomiędzy największą i najmniejszą wartością średniego ciężaru ciała pszczoły jest duża: 135 mg−99 mg=36 mg. Krańcowe pod tym względem roje liczą w kilogramie żywej wagi 7407 i 10101 pszczół robotnic. Różnica 2694 jest niebagatelna i odpowiada 6,7 dm² czerwiu.
Ciężar pojedyńczych pszczół w każdej próbce wahał się w bardzo szerokich granicach. Nierzadko w tym samym roju najcięższe pszczoły ważyły dwukrotnie więcej od najlżejszych, na przykład 85 mg i 180 mg (rój nr 18, pszczoły kraińskie). Między rojami pod tym względem nie było większych różnic. Można nawet twierdzić, że zmienność ciężaru pszczół w każdym roju jest podobna. Możemy scharakteryzować ją standardowym odchyleniem (S w mg). Liczbowe uporządkowanie rojów według jego wartości przedstawia się następująco:
S w mg: 16—18—20—22—24—26—28 Starline 3 4 7 2 2 — kraińskie — 2 6 4 2 4
Dla większości rojów standardowe odchylenie ciężaru pszczoły wynosi od 18 do 24 mg. Takich wyników należy spodziewać się najczęściej przy oznaczaniu ciężaru pszczół w sposób podobny jak w naszym doświadczeniu, a więc dość prosty w stosowaniu.
strona 124Rozkład badanych prób z 36 rojów według wartości wskaźników zmienności (V) ciężaru robotnic jest następujący:
V: 14—15—16—17—18—19—20—21—22—23—24 Starline 2 1 4 4 4 2 — 1 — — kraińskie — — 1 1 1 5 3 3 2 2
W roku 1963 w Oddziale Pszczelnictwa IS (pasieka w Skierniewicach) ważono świeżo wygryzające się pszczoły rasy miejscowej, kaukaskiej i włoskiej mutacji cordovan, od łącznej liczby 9 matek, po 50 robotnic. Różnice pomiędzy średnimi ciężarami dla ras nie były zbyt wielkie, ale naszą uwagę zwracała bardzo mała zmienność wewnątrz rojów (tab. 1). Standardowe odchylenie kształtuje się tu na poziomie 3,0—5,0 mg. W próbkach pszczół różnego wieku, pobieranych z rojów Starline
Tabela 1 Ciężar ciała pszczół-robotnic świeżo wygryzionych i jego zmienność w obrębie rojów The variation in body weights of newly emerging worker bees (extreme values for colonies)
| Rasa / Race | Średnie arytmetyczne krańcowe w mg / Mean in mg | Standardowe odchylenie w mg / Standard deviation in mg | Wskaźnik zmienności / Coefficient of variation |
|---|---|---|---|
| Krajowa / Native | 112,1—115,8 | 4,0—5,2 | 3,5—4,7 |
| Kaukaska / Caucasian | 111,8—116,8 | 2,9—4,7 | 3,4—3,7 |
| Włoska / Italian | 111,8—115,6 | 3,9—4,1 | 2,6—4,1 |
i kraińskich w Norweskim Instytucie Pszczelarskim, jest ono 4—5 razy większe. Świeżo wygryzione pszczoły są zatem bardzo mało zróżnicowane pod względem żywej wagi, w przeciwieństwie do pszczół wchodzących w skład rodziny pszczelej. Jest to zrozumiałe, bo próbki obejmowały robotnice w jednakowym wieku. Normalnie w roju występują pszczoły różnego wieku, i odpowiednio do tego zróżnicowania wzrasta zmienność ich ciężaru. W takich próbkach pszczół zwiększa się standardowe odchylenie i zmienia się częstotliwość obserwacji w klasach szeregu rozdzielczego. Przede wszystkim wzrasta liczba obserwacji o wartościach mniejszych niż notuje się u pszczół młodych, bo trafiają tutaj także pszczoły stare, które są lżejsze. Poza tym część osobników osiąga ciężar bardzo duży, niespotykany wśród pszczół świeżo wygryzionych (ryc. 1). Taki wzrost ich żywej wagi może następować jedynie na skutek obfitego napełnienia wola miodem.
strona 125
Ryc. 1. Krzywe zmienności ciężaru pszczół świeżo wygryzionych (A) i pobranych z roju (B) (A: x̄=112 mg, S=3,5 mg, B: x̄=112 mg, S=25,2 mg)
Fig. 1. The variation in body weights of newly emerging bees (A) and bees taken from coloines (B)
W sierpniu roku 1973 w Oddziale Pszczelnictwa IS pobrano próbki pszczół podczas przeglądu rodzin pszczelich. Ważono pszczoły zaraz po pobraniu próbek, następnie po upływie jednej doby i wreszcie po 2 dniach, kiedy były już martwe. W czasie obserwacji przetrzymywano je w cieplarce bez pokarmu. Do podtrzymania życia miały więc one w dyspozycji zapasy, które wyniosły z ula w wolu miodowym. Zapasami tymi mogły gospodarować w obrębie klateczek, w których zamykano po 50 pszczół.
Wyjściowy średni ciężar pszczoły był bardzo zbliżony w obrębie każdej pary próbek pobieranych z tego samego roju (różnica do 3,3 mg), ale różnił się znacznie pomiędzy rojami: x̄=145,8 mg i x̄=109,6 mg dla krańcowych wartości średnich w zbiorze wszystkich 6 próbek. Różnica wynosiła więc 36,2 mg. W drugim dniu ważenia pszczół zmniejszyła się ona do 12,5 mg, a w trzecim — kiedy ważono pszczoły martwe — do 6,3 mg. Jednocześnie zmniejszyły się wszystkie wartości średnie, ale nie w jednakowym stopniu dla poszczególnych rojów. W rezultacie pomiędzy pszczołami trzech rojów, które reprezentowały rasę miejscową, kaukaską i włoską (import z USA), następowało pewne zniwelowanie różnic w żywej wadze, jakie wystąpiły przy pierwszym ważeniu. Stało się to niewątpliwie dzięki zużyciu zapasów pokarmu wyniesionych z ula. Szczególnie obficie zaopatrzone były pszczoły kaukaskie (tab. 2).
Interesująco kształtuje się w tym doświadczeniu zmienność ciężaru ciała pszczół wewnątrz próbek. W tabeli 2 podajemy średnie standardowe odchylenie dla każdej z ras, obliczone z sumy kwadratów odchyleń i z sumy stopni swobody dwóch próbek pszczół. Przedstawia więc ono wartość średnią, tak jak i wskaźnik zmienności i ciężar pszczoły w tej tabeli. Obserwujemy zmniejszanie się wartości standardowego odchylenia z upływem czasu obserwacji: ze 100% do 56% i 61% przeciętnie. Zasadnicze zmniejszenie rozmiarów zmienności nastąpiło po jednej dobie
strona 126Tabela 2 Zmiany ciężaru ciała pszczół-robotnic w miarę przetrzymywania ich bez pokarmu przez 0, 24 i 48 godz. (objaśnienie w tekście) Changes in the body weights of bees kept for 0, 24 or 48 without food
| Czas w godzinach / Time in hours | Rasa / Race: Krajowa / Native | Rasa / Race: Kaukaska / Caucasian | Rasa / Race: Włoska / Italian | |
|---|---|---|---|---|
| Średni ciężar pszczoły w mg / Mean body weight in mg | 0 | 128,2 | 144,1 | 109,9 |
| 24 | 103,4 | 110,8 | 103,0 | |
| 48 | 94,9 | 97,1 | 91,9 | |
| Standardowe odchylenie w mg / Standard deviation in mg | 0 | 19,9 | 22,4 | 17,5 |
| 24 | 11,7 | 10,6 | 11,3 | |
| 48 | 12,6 | 11,9 | 11,9 | |
| Wskaźnik zmienności / Coefficient of variation | 0 | 15,5 | 15,5 | 15,9 |
| 24 | 11,3 | 9,6 | 11,0 | |
| 48 | 12,8 | 12,2 | 12,9 |
obserwacji. Przypuszczalnie w tym okresie pszczoły zamknięte w klateczkach wyrównały między sobą zapasy pokarmu i w znacznej części zużyły go. Dało to w rezultacie mniejsze zróżnicowanie wyników kolejnego ważenia (ryc. 2). Dalsze przetrzymywanie pszczół było niemożliwe bo ginęły z głodu. Wyczerpały więc one swoje zapasy pokarmu w drugim dniu przetrzymywania. Wyniki ważenia po 1 dobie od pobrania próbki, kiedy pszczoły jeszcze żyją, przypuszczalnie najdokładniej charakteryzują rzeczywistą zmienność ciężaru ich ciała. Ciała pszczół martwych mogą podlegać wtórnym zmianom ciężaru na skutek wysychania lub wchłaniania wody z otoczenia.
Na podstawie badania małej próbki pszczół pragniemy scharakteryzować ciężar pszczół w roju, który nieraz liczy ich kilkadziesiąt tysięcy.

Ryc. 2. Krzywe zmienności ciężaru ciała pszczół ważonych po 0, 1 i 2 dniach od pobrania próby (rasa kaukaska)
Fig. 2. The variation in body weights of bees weihed 0, 1 or 2 days after taken from colonies (caucasian bees)
strona 127Ważne jest tu pobranie reprezentatywnej próby, zarówno ze względu na różnice wieku robotnic, jak i stopień obessania się ich miodem. Zależnie od miejsca i sposobu pobierania pszczół w ulu, możemy otrzymać różniące się wyniki. Strząsanie pszczół na przykład do transportówki, co zwykle się praktykuje dla oznaczenia ciężaru całego roju, umożliwia wymieszanie ich, ale nie ułatwia zadania pobierającemu próbki. Pszczoły wchodzą natychmiast na ścianki transportówki i obsiadają grubą warstwą górną jej część. Nasuwają się wątpliwości z jakiego miejsca i ile pobrać pszczół do próbki.
W Norweskim Instytucie Pszczelarskim strząsano pszczoły z plastrów do pustej kondygnacji ula o wymiarach ramki 365×260 mm. Zabieg wykonywano bardzo szybko, następnie pszczoły ważono. Doświadczalne roje miały 1,95, 2,20 i 1,75 kg pszczół. W tej ilości było ich średnio:
na górnej części ścian kondygnacji (1/2) 1,15 kg (58,5%), na dolnej części ścian kondygnacji (1/2) 0,50 kg (25,4%), na dnie kondygnacji 0,32 kg (16,1%).
Z każdego poziomu w poszczególnych rojach pobrano po dwie próbki, po 50 robotnic, z różnych miejsc. Wyniki indywidualnego ich ważenia wykazały, że w górnej części kondygnacji gromadziły się pszczoły najcięższe, na dnie natomiast najlżejsze. Różnice pomiędzy średnimi dla poszczególnych poziomów są następujące:
góra—dół — 0,06 mg, p=0,9 góra—dno — 3,82 mg, p=0,014 dół—dno — 3,76 mg, p=0,013.
Pobieranie pszczół uwiązanych w górnej czy dolnej części kondygnacji nie ma istotnego znaczenia w różnicowaniu się wyników ważenia. Pobierając próbki pszczół na ślepo w 9 na 10 przypadków (p=0,9) uzyskamy podobny wynik (nie różniący się istotnie), jak przy uwzględnianiu podziału na „górę” i „dół” uwiązanego grona. Większe zróżnicowanie wyników otrzymaliśmy natomiast pomiędzy próbkami z różnych miejsc na tym samym poziomie, z przedniej i tylnej ściany kondygnacji, ale również jest ono nieistotne. Różnica pomiędzy średnimi wynosi tu 2,17 mg, a prawdopodobieństwo istotności równa się 0,09, czyli że ślepe pobieranie próby daje w około 1 na 10 przypadków takie same rezultaty. Różnicę przyjmujemy za istotną wtedy, gdy takich przypadków jest nie więcej niż 5 na 100 (p=0,05). Nie mamy więc podstaw do twierdzenia, że na tylnej wewnętrznej ścianie kondygnacji gromadzą się pszczoły o istotnie większym ciężarze ciała niż na ścianie przedniej, od wylotu.
Inaczej się przedstawia porównanie próbek pszczół obsiadających ściany kondygnacji z próbkami z dna ula. Różnice średniego ciężaru ciała robotnicy są tu istotne (p=0,01). Pszczoły po strząśnięciu z plastrów nie pozostawały długo na dnie kondygnacji. Natychmiast wchodziły one na
strona 128ściany, niektóre zaś zrywały się w powietrze. Przypuszczamy, że to były przede wszystkim te, które nie zdążyły napełnić miodem wola. Wracały one po chwili do kondygnacji przez wylot, rozchodząc się po dnie i po przedniej ścianie kondygnacji. Stąd trafiały do próbek w ilościowej przewadze w stosunku do pszczół z pełnymi wolami. Dlatego ciężar średni ich ciała jest niższy niż w próbkach pobranych w innych miejscach kondygnacji.

Ryc. 3. Standardowe odchylenie ciężaru ciała pszczoły w próbach o różnej liczebności (roje nr 16, 17 i 18)
Fig. 3. Standard deviation of body weights of bees in samples of diferent quantity (colony no 16, 17 and 18)
Z oznaczenia ciężaru ciała kilku pszczół nie zyskujemy zbyt pewnych informacji o zmienności tej cechy w roju. Mogą bowiem trafić na wagę pszczoły o mało zróżnicowanym ciężarze ciała, albo o krańcowych dla roju wartościach tej cechy. W obu przypadkach otrzymamy wyniki odbiegające od rozkładu rzeczywistej zmienności w roju. W naszych badaniach obliczaliśmy standardowe odchylenie dla prób różnej wielkości pobranych z tych samych rojów (pszczoły Starline, ryc 3). Oznaczenie ciężaru 50 robotnic pozwala już zasadniczo w zadawalającej mierze szacować zmienność tej cechy w roju. Wystarczająco dokładne wyniki do tego celu otrzymujemy wykonując pomiary od 50 do 150 pszczół. Dalsze zwiększanie próby nie prowadzi do zasadniczych zmian wartości standardowego odchylenia.
Z każdej kolejnej próbki pszczół z tego samego roju otrzymujemy inne wartości średniego ciężaru pszczół, na przykład: 110,4 mg, 109,1 mg, 105,4 mg, 108,5 mg, 102,4 mg, 105,5 mg — nr roju 17, Starline. Są one zbliżone do wartości średniej rzeczywistej, jaką otrzymalibyśmy po zbadaniu wszystkich osobników w roju. Na podstawie średniej arytmetycznej i standardowego odchylenia próby, możemy obliczyć przedział, w którym spodziewamy się znaleźć średnią rzeczywistą. Znajomość tego przedziału pozwala na określanie istotności różnic pomiędzy średnimi z rojów. Można obliczyć najmniejszą różnicę graniczną, po przekroczeniu której przyjmujemy, że odrębność rojów pod względem badanej cechy nie
strona 129
Ryc. 4. Wartość różnicy granicznej dla ciężaru pszczoły w zależności od liczby osobników w próbie z rojów nr 16, 17 i 18 (p=0,05)
Fig. 4. The least significant differences in body weights of bees in dependence from the quantity of samples (colony no 16, 17 and 18)
jest przypadkowa, ale została spowodowana innymi czynnikami, na przykład genetycznymi.
Ze wzrostem liczebności próby otrzymujemy coraz to mniejsze wartości różnicy granicznej. Zrazu korzyści są dość duże, później stają się jednak stopniowo mniejsze. W naszym doświadczeniu wartość różnicy granicznej zmniejszyła się do połowy po zwiększeniu liczebności ważonych pszczół z 50 na 200 (ryc. 4). Wynosi ona wtedy 3,9 mg, przy prawdopodobieństwie istotności 0,05. Jej wartość obliczano na podstawie badania próbek z 3 rojów, z każdego po 200 robotnic. Możemy ocenić istotność różnic między średnimi ciężarami pszczoły, które wynoszą dla roju a — 108,3 mg, roju b — 113,3 mg i roju c — 113,9 mg (pszczoły Starline). Różnica:
a—b — −5 mg jest istotna, a—c — −5,6 mg jest istotna, b—c — −0,6 mg jest nieistotna.
Takie same porównanie, ale przy pomiarze 50 robotnic w każdym roju daje wyniki następujące:
a—b — −6,2 różnica nieistotna a—c — −5,9 różnica nieistotna b—c — 0,3 różnica nieistotna.
Zwracamy uwagę, że wartości średnie w obu tych przykładach nieco się różnią, bo obliczano je z innych sum pomiarów. Ważne są jednak tutaj niezaprzeczalne korzyści, jakie otrzymaliśmy, zwiększając liczebność pszczół w próbkach. Umożliwiło to bowiem na zmniejszenie granic błędu przy szacowaniu wartości rzeczywistego średniego ciężaru pszczoły w rojach, a zatem i na pewniejszą interpretację wyników.
strona 130W praktyce określa się często ciężar pszczoły przez ważenie całej próby i obliczanie średniej arytmetycznej. Takie postępowanie jest wygodne w stosowaniu, proste i pozwala bez dużego nakładu pracy obliczać średnią arytmetyczną z dużej liczebnie próby, ale pozbawia informacji o zmienności tej cechy, co uniemożliwia ocenę istotności różnic pomiędzy rojami. Możemy więc otrzymać wyniki dokładne, ale interpretacja ich we wszystkich porównaniach nastręcza zawsze trudności, zwłaszcza gdy poszczególne roje niewiele się różnią wartością średnich. W takich przypadkach o prawdopodobieństwie istotności różnic nie możemy udzielić żadnych informacji.
Pragniemy dla praktyki oznaczyć przypuszczalne granice przedziału ufności takich średnich arytmetycznych. Wykorzystujemy w tym celu informacje o zmienności ciężaru w roju, zebrane w wyniku naszego doświadczenia, na podstawie badania 36 rojów po 50 robotnic w każdym. W obliczeniach wyjdziemy od standardowych odchyleń. Wartości ich zostały uprzednio uporządkowane. Przyjmujemy, że w szeregu rozdzielczym tworzą one rozkład zbliżony do normalnego. Możemy zatem obliczyć dla tego rozkładu średnią wartość arytmetyczną (x̄) i wariancję (S²). Otrzymamy wtedy x̄=22,26 mg i S²=7,91. Znajomość pierwiastka z tej wariancji ( 7,91=2,81) pozwala na obliczenie dla populacji rojów spodziewanej częstotliwości występowania, odpowiadającego im standardowego odchylenia w określonych przedziałach wartości. Wykorzystujemy tutaj właściwości rozkładu normalnego, że 68% obserwacji znajduje się w granicach od x̄−S do x̄+S, natomiast 95% obserwacji nie przekracza przedziału x̄−2S — x̄+2S, a 99,7% — x̄−3S — x̄+3S. W naszym przypadku S dla wartości standardowych odchyleń wynosi 2,81 mg, a średnia arytmetyczna (średnie odchylenie standardowe) równa się 22,26 mg. Możemy zatem obliczyć, że wartości standardowego odchylenia (S) ciężaru pszczół spodziewamy się znaleźć w granicach:
19,45 — 25,07 mg u 68% rojów 16,64 — 27,88 mg u 95% rojów 13,83 — 30,69 mg u 99,7% rojów
Możemy z tego obliczyć, że znajdziemy dla:
50% rojów S≤22,26 mg, 84% rojów S≤25,07 mg, 97,5% rojów S≤27,88 mg, 99,85% rojów S≤30,69 mg.
W podobnych proporcjach kształtowałyby się wartości różnicy granicznej, gdyby je obliczać dla dowolnie dużej liczby rojów, z których pobrano próby pszczół tej samej liczebności. Wartość różnicy granicznej zależy bowiem od wielkości standardowego odchylenia, tak jak i od liczebności próby. Można zatem oznaczyć prawdopodobną wartość różnicy granicznej dla każdej próbki pszczół, której znana jest liczebność. Jej wartość
strona 131się zmienia w zależności od przyjętego poziomu prawdopodobieństwa wiarogodności.
W tabeli 3 staramy się oznaczyć rozmiary ryzyka popełnienia błędu przy wyborze wartości różnicy granicznej. Kolejne rubryki odpowiadają prawdopodobieństwu występowania tych wartości: 50%, 84%, 97,5% i 99,8%, przy odpowiedniej liczbie pszczół w próbie (od n=10 do n=500). Przy wyborze na przykład dla n=200 różnicy granicznej o wartości 7,9 mg może okazać się ona w 15 przypadkach na 10000 za mała, mniejsza niż uzyskana z bezpośredniego obliczenia. Różnice graniczne w tabeli obliczano według testu Duncana dla poziomu istotności 0,01, przyjmując rozstęp 2.
Tabela 3 Wartości różnic granicznych ciężaru pszczoły (w mg) w zależności od liczebności próby (n) i wielkości ryzyka błędu (0,5, 0,16, 0,025 i 0,0015) (wg rozkładu Duncana dla p=0,01 i rozstępu 2) The least significant differences of body weights of bees in dependence from the quantity of samples (n) and probability of error (0,5, 0,16, 0,025 i 0,0015) (acording to Duncan distribution for p=0,01)
| n | Wielkość ryzyka błędu / Probability of error: 0,5 | Wielkość ryzyka błędu / Probability of error: 0,16 | Wielkość ryzyka błędu / Probability of error: 0,025 | Wielkość ryzyka błędu / Probability of error: 0,0015 |
|---|---|---|---|---|
| 6 | 51,8 | 58,4 | 64,9 | 71,4 |
| 10 | 32,4 | 36,5 | 40,6 | 44,6 |
| 20 | 20,2 | 22,7 | 25,2 | 27,8 |
| 30 | 15,8 | 17,8 | 19,8 | 21,8 |
| 40 | 13,4 | 15,1 | 16,8 | 18,5 |
| 50 | 11,9 | 13,4 | 14,9 | 16,4 |
| 100 | 8,3 | 9,3 | 10,3 | 11,4 |
| 150 | 6,6 | 7,4 | 8,3 | 9,1 |
| 200 | 5,7 | 6,4 | 7,2 | 7,9 |
| 250 | 5,1 | 5,8 | 6,4 | 7,1 |
| 300 | 4,7 | 5,3 | 5,9 | 6,4 |
| 350 | 4,3 | 4,9 | 5,4 | 6,0 |
| 400 | 4,0 | 4,6 | 5,1 | 5,6 |
| 450 | 3,8 | 4,3 | 4,8 | 5,3 |
| 500 | 3,6 | 4,1 | 4,5 | 5,0 |
Podajemy przykład korzystania z danych tabeli przy określaniu istotności różnic pomiędzy średnimi. Pragniemy porównać średni ciężar pszczoły w rojach a i b oraz w rojach c i d (pszczoły kraińskie, nr rojów: 3 i 8, 10 i 18), na podstawie ważenia całej próby, a nie pojedyńczych pszczół. Uzyskano wyniki:
strona 132| rój | waga próby | n | x̄ |
|---|---|---|---|
| a | 11,1 g | 107 | 103,7 mg |
| b | 14,4 g | 104 | 138,5 mg |
| c | 11,0 g | 97 | 113,4 mg |
| d | 11,0 g | 101 | 108,9 mg |
Różnice pomiędzy średnimi wynoszą:
a—b — −34,8 mg, c—d — 4,5 mg.
Odszukujemy w tabeli 3 różnice graniczne odpowiadające n=100 i odczytujemy kolejno wartości: 8,3 mg, 9,3 mg, 10,3 mg, i 11,4 mg. Można przyjąć z ryzykiem błędu mniejszym nim 0,0015, że między rojem a i b różnica w ciężarze pszczół, jest wysoce istotna (p=0,01), natomiast o rojach c i d tego nie można powiedzieć nawet z narażeniem się na pomyłkę w 50% przypadków.
Tabela 4 Żywa waga i liczba pszczół-robotnic w 1 kg w zależności od terminu ważenia po pobraniu próby (0, 1 i 2 dni) The weights and the number of bees in 1 kg in dependence from the time between colecting and weighing bees (0, 1 or 2 days)
| Rasa / Race | Ciężar 10 tysięcy pszczół w kg / Weight of 10 000 bees in kg: 0 | Ciężar 10 tysięcy pszczół w kg / Weight of 10 000 bees in kg: 1 | Ciężar 10 tysięcy pszczół w kg / Weight of 10 000 bees in kg: 2 | Liczba pszczół w 1 kg / Number of bees in one kg: 0 | Liczba pszczół w 1 kg / Number of bees in one kg: 1 | Liczba pszczół w 1 kg / Number of bees in one kg: 2 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Krajowa / Native | 1,28 | 1,03 | 0,95 | 7800 | 9671 | 10537 |
| Kaukaska / Caucasian | 1,44 | 1,11 | 0,97 | 6940 | 9025 | 10299 |
| Włoska / Italian | 1,10 | 1,03 | 0,92 | 9099 | 9709 | 10088 |
Na poprzednich stronach zasygnalizowaliśmy o istnieniu rozbieżności w ocenie siły roju żywą wagą pszczół a ich liczbą. Obecnie pragniemy podkreślić, że ważenie zbiorcze roju nie wystarcza do obiektywnej oceny jego siły i na ogół nie odzwierciedla rzeczywistej żywej wagi pszczół. Jako przykład zamieściliśmy w tabeli 4 przeliczeniowy ciężar 10000 robotnic ważonych zaraz po pobraniu z ula, następnie po jednej dobie głodzenia pszczół i wreszcie po upływie dwóch dni, kiedy ważono martwe pszczoły. Tę trzecią pozycję przyjęliśmy jako rzeczywisty ciężar pszczół, bez zapasów pokarmu w wolu. Zróżnicowanie żywej wagi w obrębie poszczególnych ras było bardzo duże. Jest ono wynikiem nie tylko sposobu pobierania próby, ale chyba i wrodzonego zachowania się pszczół oraz ich fizycznych właściwości. Stąd też zmiana proporcji ciężaru pszczół poszczególnych
strona 133ras w kolejnych ważeniach. Wyniki ostatniego ważenia uprawniają do gruntownej weryfikacji oceny ras dokonanej na początku doświadczenia.
WNIOSKI
Szacowanie liczby pszczół-robotnic na podstawie zbiorczego ich ważenia bez oznaczania średniego ciężaru pszczoły, jest obarczone dużym błędem.
Ciężar poszczególnych pszczół-robotnic bezpośrednio pobranych z ula bardzo silnie się różnicuje, między innymi na skutek wypełnienia w różnym stopniu wola miodem. Przetrzymywanie pszczół w próbie bez pokarmu przez 1 dobę, znacznie zmniejsza zmienność tej cechy.
Zmienność ciężaru ciała robotnicy w rodzinie pszczelej można dostatecznie scharakteryzować przez zważenie pojedyńczo 50—150 osobników. Do oceny istotności różnic pomiędzy rojami lepiej jest oznaczać ciężar 150—200 robotnic.
Średni ciężar ciała robotnicy można oznaczać przez ważenie całej próby a nie pojedyńczych pszczół. Do szacowania istotności różnic pomiędzy rojami przy tym sposobie oznaczania ciężaru, można posługiwać się danymi z tabeli przytoczonej w tej pracy (tab. 3). W próbie powinno się znajdować nie mniej niż 150—200 robotnic.
LITERATURA
Ałpatow W.W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły. Moskwa
Gromisz M. (1971) — Tergity odwłokowe jako wskaźnik wielkości ciała pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk., 15(1—2) : 15—27
Haydak M.H. (1934) — Changes in total nitrogen content during the life of the imago the worker honeybee. Journal of Agricultural Research, 49(1) : 21—27
Lunder R. (1971) — Handbok i Birokt. Oslo.
Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL
Škrobal D. (1958) — Váha matek, délnic a trubců. Vědecké Práce. Výzkumneho Ùstavn Včelařského v Dole. 151—164
ИЗМЕНЧИВОСТЬ ЖИВОГО ВЕСА РАБОЧИХ ПЧЕЛ В ПЧЕЛОСЕМЬЕ
М. Громиш, Э. Виллумштад
Резюме
Определение веса отдельных рабочих пчел в пробах взятых из 48 пчелосемей среднеевропейской, кавказской, краинской, итальянской рас и линии Старлинэ. Веспчел, только что вылупившихся из ячеек, очень мало между собой разнится S:3,0—5,0 мг (S — стандартное отключение), тогда как у пчел взятых непосредственно из улья он колеблется в широких границах;
strona 134S: 17,0—28,0 мг (чаще всего S: 18,0—24,0 мг). Эти же пчелы, лишённые пищи, по истечении суток теряли 17% веса и уже меньше разнились между собой в этом отношении в отдельных пчелосемьях (S: 7,7—13,3 мг). Вес рабочих пчел зависит от разных причин, между прочим от наполнения зобика медом, а также от индивидуальных особенностей, характерных для отдельных пчелосемей и рас. Определение силы пчелосемьи весом пчел не информирует подробно о числе пчел в еденице веса (кг).
THE VARIATION IN BODY WEIGHTS WORKER BEES IN A COLONY
Michał Gromisz and Egil Villumstad
Summary
The weigt of worker honeybees from 48 Native, Caucasian, Carniolan, Italian (Cordovan mutant) and Starline colonies were determined. The work was carried out at the Institutt for Biavl, Norway (1972) and in the Oddział Pszczelnictwa IS, Poland 1963 and 1973). For investigation were taken newly emerging bees and bees shaked from combs.
The variation in the body weights of bees shaked from combs were very high, standard deviation (s) equal 17.0—28.0 mg, and were much than of newly emerging bees (s 3.0—5.0 mg). Bees kept by 24 hours without food lose much their weight (average from 100% to 83%) and body weights of bees from the same colonies were less variable.
The weight of bees and their variation in the colony depend from the degree of feeling of the honey-sacs of weighed bees. The weight of swarm does not inform about number of bees in the unit.
For the estimation of variation (standard deviation) in a colony is anough to weigh 50—150 bees. A significance of difference between colonies can be estimate after determine weights of 100—200 bees.
Instead of weighing single bees in practis very often is weighing a sample of bees. Using this way can be determine only mean body weight of bee but can not the variations in colonies and significance of differences between comparing colonies.
On the basis of the date obtained in this study were calculated persumbale least significance differences for samples of different quantity.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 121, afiliacja: „Inistitutt” → Institutt
- s. 125, ryc. 1: „coloines” → colonies
- s. 126, tab. 2: „kept for 0, 24 or 48 without food” → kept for 0, 24 or 48 hours without food
- s. 126, ryc. 2: „weihed” → weighed
- s. 128, ryc. 3: „diferent” → different
- s. 130: „( 7,91=2,81)” → (√7,91=2,81)
- s. 131, tab. 3 (tytuł ang.): „0,025 i 0,0015″ → 0,025 and 0,0015
- s. 131, tab. 3: „acording” → according
- s. 132, tab. 4: „10088″ → 10881
- s. 132, tab. 4: „colecting” → collecting
- s. 133, literatura: „délnic” → dělnic
- s. 133, literatura: „Výzkumneho” → Výzkumného
- s. 133, literatura: „Ùstavn” → Ústavu
- s. 133, streszczenie: „Веспчел” → Вес пчел
- s. 133, streszczenie: „отключение” → отклонение
- s. 134, streszczenie: „еденице” → единице
- s. 134, tytuł streszczenia ang.: „BODY WEIGHTS WORKER BEES” → BODY WEIGHTS OF WORKER BEES
- s. 134, summary: „weigt” → weight
- s. 134, summary: „feeling” → filling
- s. 134, summary: „anough” → enough
- s. 134, summary: „practis” → practice
- s. 134, summary: „date” → data
- s. 134, summary: „persumbale” → presumable
