WERYFIKACJA MODELU FUNKCJONOWANIA RODZINY PSZCZELEJ

tekst: Andrzej Migacz, Ryszard Tadeusiewicz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Andrzej Migacz, Ryszard Tadeusiewicz

strona 111

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985

Andrzej Migacz

A.R. w Krakowie

Ryszard Tadeusiewicz

AGH w Krakowie

WSTĘP

Warunkiem koniecznym uzyskania z komputerowego modelowania jakichkolwiek korzyści praktycznych jest dobra ilościowa i jakościowa zgodność wyników symulacji z rzeczywistym funkcjonowaniem podlegającego modelowaniu systemu. Omawiane zagadnienia dotyczą komputerowego modelu symulującego funkcjonowanie rodziny pszczelej (Apis mellifera L.). Struktura wewnętrzna, opis formalny oraz programy na E.M.C. wyżej wspomnianego modelu omówione są szczegółowo w publikacjach [1], [2], [3]. Migacz 1979, Migacz A i Tadeusiewicz R. 1982 i 1983.

Przypomnieć więc należy jedynie założenia i cele, dla jakich model został zbudowany.

Budując model funkcjonowania rodziny pszczelej ustalono następujące cechy, jakie powinien posiadać:

  1. stanowić adekwatny opis jakościowy i ilościowy funkcjonowania rodziny pszczelej z dokładnością wystarczającą do:

— zrozumienia i przebadania prawidłowości stymulujących funkcjonowanie rodziny pszczelej;

— ułatwienie decyzji pszczelarzowi;

  1. posiadać możliwość korekty struktury i parametrów, w oparciu o aktualnie dostarczone informacje.

Weryfikacja modelu, polega mówiąc najogólniej, na porównaniu wyników obliczeniowych z oszacowaniami, uzyskanymi dla wybranej rodziny lub grupy rodzin pszczelich.

Stan biologiczny rodziny pszczelej określony jest dużą liczbą parametrów, a wybór ich w formie jednoznacznego kryterium dosyć trudny.

W niniejszej pracy jako parametry charakteryzujące rodzinę pszczelą z punktu widzenia biologicznego przyjęto:

— liczbę pszczół robotnic w rodzinie,

— dobową produkcję czerwiu przez matkę pszczelą,

— liczbę komórek czerwiu zasklepionego.

strona 112

Wielkości te były zatem szacowane w pasiece dla wybranej rodziny choć oczywiście bardziej wiarygodne byłoby eksperymentowanie na większej grupie rodzin pszczelich. W pasiece autora — ze względów technicznych było to jednak niewykonalne, wykorzystano więc do oszacowań jedną rodzinę pszczelą.

Badania weryfikacyjne na w/w rodzinie pszczelej prowadzone były w ciągu sezonu pasiecznego w roku 1983 i właśnie ich wyniki będą tu dyskutowane. Nie są to badania jedyne, podobne przeprowadzone były w roku 1975, kiedy to budowano omawiany model. Ich wyniki zostały już omówione w cytowanych w bibliografii artykułach, a więc nie będą tu przytaczane. Stwierdzić jedynie należy, że potwierdziły one zgodność modelu z systemem rzeczywistym w ramach punktów 1 i 2 podanego wcześniej kryterium. Dalsze i bardziej kompleksowe oszacowania weryfikacyjne (na większej grupie rodzin pszczelich) prowadzone są aktualnie w pasiece szkolnej Akademii Rolniczej w Krakowie. Ze względu na kompleksowość i założony 3-letni okres prac, przedwczesne jednak byłoby w tej chwili sięganie po wyniki cząstkowe.

Tak więc przypomnijmy:

— na wybranej rodzinie pszczelej oszacowano parametry charakteryzujące jej stan biologiczny i to w konkretnych warunkach pożytkowych i atmosferycznych (wiosna i lato 1983 r.).

Teraz kolej na wyniki symulacyjne. Model rodziny pszczelej również uruchomiono dla warunków pożytkowych i atmosferycznych wiosny i lata 1983.

METODA I WYNIKI

Liczbę pszczół robotnic oszacowano metodą ważenia samych pszczół.

Liczbę komórek z czerwiem zasklepionym szacowano metodą fotogrametryczną w 11-dniowych odstępach czasu.

Dobową produkcję czerwiu przez matkę pszczelą obliczono z oszacowań czerwiu zasklepionego.

Opis użytego sprzętu, metod oraz dokumentacja (m.in. mikrofilmy) zamieszczone są w opracowaniu dla PAN {6] — 1983.

Dla uzyskania danych symulacyjnych wykorzystano numeryczne wyjście modelu. Wyniki zebrano w tabelach.

Kolumny „Model” w tabeli oznaczają liczby uzyskane w wyniku symulacji, zaś „Ul” liczby oszacowane w pasiece.

W trakcie eksperymentu zginęła matka pszczela, co w modelu również zostało uwzględnione. Tak jak rodzina pszczela, również i model przez 20 dni był pozbawiony dopływu czerwiu. Pszczoły wychowały matkę z mateczników ratunkowych, złożonych na młodych larwach pszczelich. Zaczęła ona składać jaja dopiero po upływie 20—23 dni. Jak wynika z tabeli, błąd symulacji zawiera się w granicach od +4,72% do minus 21,42%, dla liczby komórek czerwiu zasklepionego, zaś dobowa

strona 113

Tabela 1 Porównanie wyników wyliczonych z modelu (kolumna MODEL) z oszacowaniami (kolumna UL) A comparision of the results calculated form the model (column MODEL) with estimations (column HIVE)

L.p. / No. Krok modelu / Stop of the model Dnia / Date Dobowa produkcja czerwiu / 24-hrs production of worms [Tys. sztuk/dobę] [Thousands/24 hrs]: Model / Model Dobowa produkcja czerwiu / 24-hrs production of worms [Tys. sztuk/dobę] [Thousands/24 hrs]: Ul / Hive Liczba komórek czerwiu zasklepionego / No. of cells in a propolised worm [Tys. sztuk] [Thousand of specimens]: Model / Model Liczba komórek czerwiu zasklepionego / No. of cells in a propolised worm [Tys. sztuk] [Thousand of specimens]: Ul / Hive Błąd względny / Relative mistake [%]: Dobowa produkcja czerwiu / 24-hrs production worms Błąd względny / Relative mistake [%]: Liczba kom czerwiu zask. / No of cells in propolised worm
1 23 23.IV. 83 r, 1,05 1,12 8,6 8,5 +6,25 —2,35
2 34 4.V. 83 r. 1,30 1,23 12,1 12,7 —5,69 +4,72
3 45 15.V. 83 r. 1,65 1,32 14,3 13,6 —25,0 —5,14
4 56 26.V. 83 r. 1,82 1,53 20,4 16,8 —18,95 —21,42
5 67 6.IV. 83 r. Stwierdzono brak matki pszczelej. Oszacowania nie przeprowadzono / The lack of a bee queen was stated. The estimation was not carried out

produkcja jaj przez matkę pszczelą obarczona jest błędem zawartym w granicach od +5,25% do minus 25%. Procent błędu odnoszono do wartości oszacowanej.

Średni błąd wyliczony ze wzorów:

x̄ = Σ_{i=1}^{i=n} [xi] / n

[—xi] = xi

x̄ — błąd średni;

i — kolejny numer pomiaru;

n — liczba pomiarów;

xi — procentowa wartość błędu pomiarowego z uwzględnieniem znaku;

|xi|— bezwzględna wartość błędu procentowego.

strona 114

Tabela 2 Porównanie liczby pszczół wyliczonej z modelu z oszacowaną dla testowej rodziny pszczelej A comparision of the number of bees calculated the model with that estimated for the bee colony

Krok modelu / Stop of the model — 3 80 115
Data / Date — 3.IV.83 r. 29.IV.83 r. 29.VII.83 r.
Liczba pszczół wyliczona z modelu / Number of bees calculated form the model [Tys. szt.] / [Thousand] 15,6 55,7 27,5
Liczba pszczół oszacowana w ulu / Number of bees estimated in the hive [Tys. szt.] / [Thousand] 15,0 48,0 28,0
Błąd względny / Relative mistake [%] —4,0 —16 +2,0

wynosi odpowiednio 8,4% (liczba komórek czerwiu zasklepionego), i około 14% (dobowa produkcja czerwiu).

Tabela 2 dotyczy liczby pszczół. Błąd zawiera się w granicach + 2% do minus 16% (odniesiony również do wartości oszacowanych), błąd średni wyliczony ze wzorów (1) i (2) jest równy 7,33%.

WNIOSKI

Podsumowując wyniki należy jeszcze raz podkreślić, że każdy model, a systemu biologicznego w szczególności, jest tylko przybliżeniem rzeczywistości. Każdy model jest również kompromisem pomiędzy chęcią jak najwierniejszego opisania modelowych zjawisk (przy pomocy formalnych równań matematycznych), a złożonością modelu, czasem symulacji i pojemnością pamięci E.M.C. wreszcie. Biorąc to pod uwagę stwierdzić można, iż zbudowany model spełnia postawione a’priori założenia.

Błędy symulacji są tego samego rzędu, jak dla identyfikacji przeprowadzonej w roku 1975 — Migacz 1979. Nie ma więc potrzeby wprowadzania korekty współczynników modelu z pracy Tadeusiewicz i Migacz 1982 i dalej, że model z powodzeniem wykorzystać można w praktycznym rozwiązaniu wybranych zagadnień, związanych z prowadzeniem pasieki.

LITERATURA

  1. Migacz A.: Cyfrowy model symulacyjny funkcjonowania rodziny pszczelej, Arch. Aut. i Telem., tom 23, 1979, s. 136—150.
  1. Migacz A., Tadeusiewicz R.: Komputerowy model rodziny pszczelej. Elektrotechnika, zeszyt 1, 1982, s. 67—84.
strona 115
  1. Migacz A., Tadeusiewicz R.: Prognostyczno-kontrolna funkcja komputerowego modelu rozdziny pszczelej. W pracy zbiorowej pod red. Macieja Nałęcza: Problemy Biocybernetyki i Inżynierii Biomedycznej, IBIB PAN, Warszawa 1983.
  1. Migacz A., Tadeusiewicz R.: Competition of the Bee Colonies — a Computer Model and its Application. Biocybernetics and Biomedical Engineering, tom 2, 1982, s. 41—50.
  1. Tadeusiewicz R., Migacz A.: Model matematyczny funkcjonowania rodziny pszczelej, Opracowanie dla PAN, Raport nr 1, Temat 06.9.01.7., Kraków wrzesień 1982.
  1. Tadeusiewicz R., Migacz A.: Model matematyczny funkcjonowania rodziny pszczelej. Opracowanie dla PAN, Raport nr 2, Temat 06. 9.01.7., Kraków październik 1983.

ВЕРИФИКАЦИЯ МОДЕЛИ ФУНКЦИОНИРОВАНИЯ ПЧЕЛИНОЙ СЕМЬИ

А. Мигач, Р. Тадеусевич

Резюме

Необходимым условием получения практических польз из моделирования на электронно-вычислительной машине является хорошее количественное и качественное согласе результатов симуляции с действительным функционированием моделированной системы.

В докладе описано верификацию цифровой модели пчелиной семи. Из произведенных опытов следует, что ошибки в симуляции содержатся в переделах:

с + 4,72% до — 21,42% для числа ячейки закрытого расплода,

с + 6,25% до — 25,00% для суточной продукции расплода,

с + 2,00% до — 16,00% для числа пчел.

Средние ошибки перечисленные с абсолютных величин отдельных измерительных ошибок равняются соответственно: 8,4%, 16%, 7,33%. Они не дисквалифицируют пригодности модели в дидактике и позволяют практически разрешать изобранные вопросы, связанные с ведением пасеки.

VERIFICATION OF THE MODEL OF FUNCTIONING OF A BEE COLONY

A. Migacz, R. Tadeusiewicz

Abstract

A necessary condition for gaining practical profits from computer modelling is a quantitative and qualitative consistence of the results of simulation with real functioning of the system submitted to modelling. The paper concerne the computer model of simulating functioning of a bee colony (Apis Mellifera L.) and particularly the problem of verification of the model. The conducted experiments show that mistakes in stimulation are embraced in the following limits: from +4,72% to —21,42% for the number of cells in the propolised worm, and from +6,25% to —25% for a twenty — four hours’ production of a worm and from +2,25% to —16% for the number of bees.

The average mistakes calculated from the absolute values of particular measure mistakes are: 8,4%, 14% and 7,33% respectively.

Taking into account the purposes for which this model was constructed one can permit such mistakes and promise the usefulness of selected problems connected with running an apiary.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 113, tab. 1: „comparision” → comparison
  • s. 113, tab. 1: „form the model” → from the model
  • s. 113, tab. 1: „Stop of the model” → Step of the model
  • s. 113, tab. 1: „6.IV.” → 6.VI.
  • s. 113: „+5,25%” → +6,25%
  • s. 114, tab. 2: „comparision” → comparison
  • s. 114, tab. 2: „Stop of the model” → Step of the model
  • s. 114, tab. 2: „form the model” → from the model
  • s. 115, piśmiennictwo: „rozdziny” → rodziny
  • s. 115, streszczenie: „согласе” → согласие
  • s. 115, streszczenie: „пчелиной семи” → пчелиной семьи
  • s. 115, streszczenie: „переделах” → пределах
  • s. 115, streszczenie: „8,4%, 16%” → 8,4%, 14%
  • s. 115, streszczenie: „изобранные” → избранные
  • s. 115, streszczenie: „concerne” → concerns
  • s. 115, streszczenie: „Apis Mellifera” → Apis mellifera
  • s. 115, streszczenie: „stimulation” → simulation
  • s. 115, streszczenie: „+2,25%” → +2,00%

Podobne wpisy