Z BADAŃ NAD ENTOMOFAUNĄ PASIEKI DOŚWIADCZALNEJ W NADLEŚNICTWIE ZIELONKA

tekst: S. Rolnik, Alfred Szmidt

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok III, Nr 2, wrzesień 1959 — S. Rolnik i A. Szmidt

strona 61

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK III. NR 2 WRZESIEŃ 1959

S. Rolnik i A. Szmidt

Katedra Ochrony Lasu WSR w Poznaniu

WSTĘP

Mimo, że znaczenie gospodarcze entomofauny pni pszczelich jest wyraźnie mniejsze niż znaczenie organizmów chorobotwórczych, wydaje się, iż zainteresowanie tymi współmieszkańcami pszczół jest o wiele za małe w stosunku do ich roli w gospodarce pasiecznej oraz do ich udziału we wspólnotach życiowych, jakimi w pewnym stopniu są pnie pszczele.

W okresie gospodarki bartnej ze względu na ograniczone możliwości kontroli, entomofauna gniazd pszczelich uchodziła na ogół uwadze człowieka. Z czasem pojawiają się prace naukowe dotyczące tego problemu, jednakże głównie omawiane są w nich organizmy o wyraźnej szkodliwości; pozostałym natomiast współmieszkańcom ula poświęca się mało uwagi. Tymczasem rola tych współmieszkańców jest prawie nieznana i wydaje się, że w wielu przypadkach o wiele większa niż byśmy się mogli spodziewać.

Celem niniejszej pracy, która stanowi wstępny etap badań, prowadzonych w Katedrze Ochrony Lasu WSR w Poznaniu, jest inwentaryzacja entomofauny pni pszczelich pasieki w Nadleśnictwie Zielonka. Specjalną przy tym uwagę zwrócono na rozmieszczenie poszczególnych gatunków czy grup w różnych niszach uli. Wydaje się, że pasieka usytuowana w lesie specjalnie nadaje się do tego rodzaju badań, ze względu na bogactwo otaczającej biocenozy.

MATERIAŁ I METODYKA

Badania prowadzono w pasiece doświadczalnej Katedry Ochrony Lasu w Nadleśnictwie Zielonka, 20 km na północ od Poznania, liczącej 45 pni pszczelich. Ule powyższej pasieki, choć wszystkie przystosowane do ramek

* Termin użyty w pojęciu klasycznym i obejmuje wszystkie stawonogi.

strona 62

wielkopolskich nie są jednakowe i tak 11 uli nie posiadało dostępu do gniazda od tyłu, a 9 uli posiadało dennice ruchome. Pasieka ta ma charakter leśnej pasieki doświadczalnej.

Obserwacje obejmowały okres od 15.V.1957 do 11.VII.1958 i wyglądały następująco:

1. Obserwacje systematyczne

W okresie wegetacyjnym wykonywano dokładny przegląd uli w odstępach tygodniowych, w godzinach od 10 do 15 według następującego planu:

a) obserwacje ścian zewnętrznych i wylotka uli,

b) obserwacje pod daszkiem uli,

c) obserwacje pod matą i na płótnie przylegającym do ramek,

d) obserwacje beleczek ramek oraz budowy woskowej gniazd,

e) obserwacje tylnej części wnętrza uli, pomiędzy szybą a budową woskową,

f) obserwacje dennic uli.

2. Obserwacje dorywcze

a) w okresie wiosennym podczas pierwszych przeglądów pobierano próbki śmieci z dna uli. Z próbek tych wypłaszano przy użyciu lampy Tullgrena znajdujące się tam osobniki zwierzęce,

b) oglądano przylatujące do ula pszczoły, czy nie ma na nich pasożytów tzw. zewnętrznych,

c) wykonywano zadymianie wnętrza ula z pszczołami w celu stwierdzenia obecności wszolinki Braula coeca Nitsch,

d) przeglądano masowo kwitnące na terenie Nadleśnictwa rośliny nektarodajne, w celu stwierdzenia powiązań pomiędzy entomofauną pni. a entomofauną kwiatów.

Podczas obserwacji z reguły nie wyłapywano znalezionych gatunków z wyjątkiem okazów, których przynależność systematyczna nasuwała wątpliwości.

Oznaczano okazy jedynie w stadium owada doskonałego, niezidentyfikowane natomiast stadia larwalne czy poczwarkowe napotykanych organizmów pozostawiano do hodowli laboratoryjnej w celu otrzymania osobnika dojrzałego.

Ponieważ znaleziony w czasie badań materiał obejmował bardzo szeroki wachlarz grup systematycznych, nie zawsze dało się oznaczyć znalezione okazy i włączyć do gatunku, stąd niekiedy ograniczono się do podania wyższych jednostek systematycznych. Przy oznaczaniu posługiwano się kluczami, których wykaz podano w spisie piśmiennictwa (1, 4, 7, 10).

strona 63

PRZEGLĄD SYSTEMATYCZNY ZNALEZIONEJ ENTOMOFAUNY

Gromada: Arachnoidea — pajęczaki

Rząd: Araneida — pająki

W czasie badań stwierdzono 5 gatunków pająków związanych z pniami pszczelimi. Rozmieszczone były głównie pod daszkami uli. Sporadyczne przypadki znajdowania pszczół zaplątanych w ich pajęczyny, świadczą o tym, że szkodliwość pająków jest w pasiece znikoma, mimo że wchodzą tu w grę poważne ilości okazów tych stawonogów.

Rząd: Pseudoscorpionida — zaleszczotki. Rodzina: Pseudoscorpionidae Chelifer cancroides L.

Gatunek uważany przez Borcherta (2) za pożądanego współmieszkańca pni pszczelich ze względu na jego drapieżność, występował w badanej pasiece dość licznie. W czasie jednego przeglądu spotykano przeciętnie przeszło 10 osobników tego gatunku. Najliczniej występował wewnątrz uli, nie unikał nawet samych ramek i budowy woskowej.

Rząd: Acarina — roztocze. Obserwacje dotyczące przedstawicieli tego rzędu są niekompletne, gdyż nie uwzględniono w nich gatunków pasożytniczych będących sprawcami chorób pszczół (5).

Poza tym stosowana metoda przeglądu makroskopowego poszczególnych nisz ula nie pozwalała na wychwytanie większości tych małych osobników. Stąd do ustalenia ich liczebności i składu zastosowano wypłaszanie z próbek śmieci, pobranych z dna każdego ula w okresie od 14—24.V.58.

W wyniku przeprowadzonych obserwacji stwierdzono obecność jedynie czterech gatunków roztoczy spośród bardzo licznych gatunków notowanych w literaturze (2, 3). Znalezionymi gatunkami były: Glycyphagus domesticus de Geer i jeden gatunek z rodzaju Tyrophagus sp. Oba te gatunki spotykano najczęściej na dennicy uli, gdzie przeważał Tyrophagus sp., ale również obserwowano je w komórkach z pyłkiem, a sporadycznie i w komórkach pustych, jednakże tylko na ramkach nie zajmowanych przez pszczoły.

Gatunek z rodzaju Macrocheles spotykano tylko w 7 ulach w łącznej ilości 109 sztuk, a czwarty gatunek Cheyletus eruditus Schrank występował w 15 ulach — gdzie jego udział wynosił najwyżej 5 proc. ogólnej ilości roztoczy. Literatura (2) podaje, że jest to gatunek drapieżny.

W wyniku wypłaszania roztoczy z 961 g próbek śmieci, zebranych z dennic uli przy pomocy lampy Tullgrena było średnio około 40 osobników na 1 g śmieci — a przeszło 820 sztuk na 1 ul.

strona 64

Gromada: Insecta — Owady

Podgromada: Apterygota

Rząd: Collembola — skoczogonki. Spotkano sporadycznie jeden gatunek z rodziny Lepidocyrtidae, której przedstawicieli, o ile wiadomo z dostępnej literatury, dotąd nie notowano jako współmieszkańców pni pszczelich. Zaobserwowano 220 osobników we wszystkich częściach ula.

Rząd: Thysanura — szczeciogonki. Jedynym znalezionym gatunkiem z tego rzędu, podczas prowadzonych badań, jest Lepisma saccharina L. (rodzina: Lepismidae).

Rozmieszczenie osobników w ulach jest dość ciekawe, gdyż ten obojętny dla pszczół gatunek grupuje się nieoczekiwanie w największej ilości akurat w strefie ramek.

Podgromada: Pterygota

Rząd: Blattodea — karaczany. Ectobius lapponicus L. — (rodzina Blattidae) — jest gatunkiem, o którym również nie wspomina literatura jako o współmieszkańcu pszczół. W pasiece występował od czerwca do września, z tym, że wśród owadów doskonałych przeważały wyraźnie samice. Na 50 samic przypadało zaledwie 9 samców. Gatunek ten umieszcza się głównie pod daszkiem ula i pod poduszką.

Rząd: Copeognatha — psotniki. Udział ilościowy przedstawicieli rzędu Copeognatha — z podobnych względów, o których była mowa przy rzędzie Acarina (małe wymiary, ujemny fototropizm itp.) nie został ściśle uchwycony. Specjalnie dotyczy to dennic ula, gdyż podnoszenie pni z pszczołami powodowało rozdrażnienie pszczół — a zalegające na dennicy odpadki stanowiły szczelne ukrycie dla tych małych zwierząt. W związku z powyższym przytoczonych danych cyfrowych nie można porównywać z liczebnością pozostałych rzędów omawianej entomofauny.

Jednakże zebrane dane są wystarczającą podstawą dla porównania między sobą udziału ilościowego wykazanych 3 gatunków. Literatura (2, 9) wymienia jeszcze czwarty gatunek, występujący jednakże tylko w starych nie zamieszkałych pniach.

Jak można sądzić, każdy z gatunków odznacza się różnymi wymaganiami co do najbliższego środowiska. Można przyjąć, że Trogium pulsatorium L. w odróżnieniu od Troctes divinatorius Müll. wyraźnie unika tych nisz pnia, które są intensywnie penetrowane przez pszczoły. Obserwacja ta niezupełnie odpowiada danym z literatury (2, 9), gdzie obydwa te gatunki zalicza się do typowych współmieszkańców pszczół.

Rząd: Coleoptera — chrząszcze. Rodzina: Dermestidae. Spośród przedstawicieli rodzaju Dermestes L. spotkano w ulach tylko Dermestes lardarius L. Literatura (2, 6, 8) wymienia jeszcze Dermestes Frischi Kugel oraz Dermestes vulpinus Fbr.

strona 65

Wystąpienie Dermestes lardarius L. w pasiece doświadczalnej w Nadleśnictwie Zielonka — charakteryzowało się bardzo licznym pojawem w roku 1958 — przy sporadycznym występowaniu w roku 1957, kiedy to złapano w pasiece zaledwie 2 larwy i 2 owady dojrzałe tego gatunku. Ponieważ wiosną 1958 roku napotykano często chrząszcze poza ulami, nie ulega wątpliwości, że to pojawienie się pokaźnej ilości owadów doskonałych w 1958 r. w ulach, było wynikiem inwazji z zewnątrz pasieki.

Krzywa rozsiedlenia tego gatunku wyraźnie wskazuje na grupowanie się największych jego ilości w dalszych partiach uli, gdzie znajduje swe główne pożywienie w postaci różnego rodzaju odpadków.

Rodzaj: Anthrenus F. W dniach 20.V i 14.VI.58, spotkano w ulach 2 larwy z rodzaju Anthrenus F., żerujące w odpadkach na dnie uli.

W literaturze fachowej nie znaleziono wzmianki o możliwości występowania tego rodzaju w entomofaunie pni pszczelich.

Rodzina: Ptinidae — Ptinus fur L. Gatunek ten w postaci owada doskonałego spotkano w pasiece głównie wiosną i jesienią, w łącznej ilości 72 egzemplarzy. Jego nieruchliwe larwy są zwykle dobrze ukryte, np. często wyjadają wnętrze martwych pszczół. W związku z powyższym przy przeglądach zaobserwowano je tylko kilkakrotnie i nie można było podać nawet przybliżonego udziału ilościowego tego gatunku w zasiedlaniu pni pasieki doświadczalnej.

Rodzina: Meloidae — Meloë variegatus Don. W pasiece doświadczalnej spotkano jedynie czarne trójpazurkowce Meloë variegatus Don. Począwszy od końca czerwca do około połowy lipca obserwowano powracające do ula pszczoły z wczepionymi w nie trójpazurkowcami. Obserwacje prowadzone na mostkach wszystkich uli w pasiece, przez 4 dni lipca 1958 r. wykazały, że przeciętny odsetek przylatujących pszczół opanowanych przez triungulinusy wynosi 0,5%. Tylko raz zaobserwowano 2 osobniki triungulinusów na jednej pszczole. W związku z tym wzmianki o kilkuset trójpazurkowcach (5) na jednej pszczole należą prawdopodobnie do zadziwiających przypadków.

Rodzina: Lathridiidae. Spośród przedstawicieli tej rodziny spotkano w ulach powszechnie gatunek Enicmus testaceus Steph., sporadycznie gatunek Lathridius nodifer Westw., oraz znaleziono pojedynczy okaz z rodzaju Corticaria Marsch. Powyższa lista przedstawicieli rodziny Lathridiidae różni się od listy przytoczonej przez Borcherta (2).

Najwięcej okazów omawianych tu chrząszczy spotykano wiosną i jesienią, przy tym najsilniej zasiedlane były dennice uli, a najsłabiej ramki. Bardzo często znajdywano chrząszcze w ulach w miejscach występowania grzybni.

strona 66

Tabela 1.

Liczba okazów znalezionych a — na mostku i ściance zewnętrznej; b — w przestrzeni pod daszkiem; c — w przestrz. między daszkiem a płótnem; d — na plastrach i ramkach; e — w przestrzeni między ścianką a ostatnią ramką; f — na dennicy.

Nazwa okazów a b c d e f
Araneida 16 762 21 6 24 3
Chelifer cancroides L. — 23 167 66 120 68
Lepisma saccharina L. — 11 49 53 19 33
Ectobius lapponicus L. 2 30 17 11 14 5
Troctes divinalorius Mull. — 242 420 850 125 115
Trogium pulsatorium L. — 760 100 70 265 30
Lepinatus inquilinus Heyd. — 305 340 310 70 70
Dermestes lardarius L. 1 10 11 16 19 51
Lathrididae — 49 35 9 81 132
Staphylinidae 5 2 29 8 10 167
Chrysopa perla L. 3 62 5 2 1 —
Formica L. 27 14 12 2 48 —
Lasius F. 95 313 350 135 705 384
Galleria mellonella L. (imago) 16 86 19 19 15 10
Galleria mellonella L. (pupa) 1 6 7 28 23 103

Rodzina: Nitidulidae. W dostępnej literaturze nie spotkano danych o występowaniu w ulach przedstawicieli tej rodziny. Podczas przeprowadzanych obserwacji stwierdzono w pasiece obecność chrząszczy 2 gatunków należących do tej rodziny.

Meligethes aeneus F. Chrząszcze tego gatunku, zaliczanego do najgroźniejszych szkodników rzepaku, w pasiece w Nadleśnictwie Zielonka spotykano głównie na ulach i na wylotkach, gdzie niekiedy były atakowane przez pszczoły. W ulach spotykano chrząszcze najczęściej na dennicy i to głównie w okresie kwitnienia wierzb, których pyłek jak wiadomo jest chętnie przez nie zjadany.

Warto tu wspomnieć, że największy nalot chrząszczy obserwowano na ulach z biało pomalowanymi mostkami i przednimi ścianami.

Glischro hilus quadripustulatus L. Chrząszcze tego gatunku, który jest znanym drapieżcą korników, spotkano w pasiece tylko dwukrotnie. Raz na ulu nr 43, a drugi raz na dennicy ula nr Y.

Rodzina: Cryptophagidae. Z przedstawicieli tej rodziny literatura (2) wymienia gatunek Cryptophagus subdepressus Gyll jako współmieszkańca uli. Podczas przeprowadzanych badań napotykano dość licznie chrząszcze z rodzaju Cryptophagus Hbst., głównie w maju — ale ich przynależności gatunkowej nie ustalono. Zasiedlały one oprócz zewnętrznych

strona 67

ścian uli wszystkie pozostałe wyraźne nisze, jednakże najliczniej dennice uli, gdzie znaleziono 59,4%. Podczas trwania obserwacji wykryto 202 osobników.

Rodzina: Staphylinidae. Literatura nie wymienia żadnych przedstawicieli tej rodziny jako współmieszkańców pasieki. W czasie badań wykazano, że wchodzą tu w grę 2 gatunki, a mianowicie: Tachinus fimetarius Grav. — oraz jeden gatunek, którego nie potrafiono bliżej określić.

[Rysunek 1 — wykres liniowy]

Rys. 1. Ilości chrząszczy Meligethes aeneus F. zasiedlających ule o różnych barwach wylotków: I — wylotki białe, II — wylotki żółte, III — wylotki niebieskie, IV — wylotki czerwone
Rys. 1. Ilości chrząszczy Meligethes aeneus F. zasiedlających ule o różnych barwach wylotków: I — wylotki białe, II — wylotki żółte, III — wylotki niebieskie, IV — wylotki czerwone

Oba te gatunki starały się wiosną dostać przez wylotki do uli, będąc przy tym atakowane przez pszczoły, które chwytały je szczękami i zrzucały z wylotków. W czasie przeglądów wnętrza uli kusaki łatwo zdradzały swą obecność, gdyż pod wpływem światła wychodziły z kryjówek i uciekały.

strona 68

Zasiedlenie pni przez wymienione 2 gatunki występuje głównie za ostatnią ramką i na dnie ula.

Oprócz powyższych kusaków, które są niewątpliwie współmieszkańcami pni, trzeba tu wymienić Quedius janneri Hub., który w jednym przypadku znaleziono pod daszkiem ula nr 41. Jest to najpewniej zupełnie przypadkowy gość w pasiece.

Rodzina: Carabidae. Przedstawicieli tej rodziny spotykano tylko zupełnie przypadkowo i to nigdy we wnętrzu uli. Chodziło tu o 2 gatunki: Dromius marginellus F. — na ściance ula dn. 24.VI.1958 oraz Dromius quadrimaculatus L. (pod daszkiem ula) dn. 11.X.1957.

Rodzina: Anthicidae. Borchert (2) podaje gatunki z tej rodziny jako przypadkowych współmieszkańców pni. W trakcie naszych badań stwierdzono tylko 2 okazy chrząszczy z rodzaju Notoxus Geoffr. — raz z tyłu za szybą w ulu nr 6 oraz drugi raz pod daszkiem ula nr 19.

Rodzina: Anobiidae. W dniu 6.VII.1957 r. znaleziono jednego chrząszczyka, w ulu nr 32, za tylną szybą. Larwy tej rodziny najczęściej żyją w drewnie, jednakże obrazów żerowania w ulu 32 nie zauważono.

Rodzina: Cantharidae. Borchert (2) wspomina o bliżej nieokreślonych larwach należących do tej rodziny jako o współmieszkańcach uli. W czasie naszych obserwacji napotkano tylko pojedyncze chrząszcze z gatunku Anthocumus fasciatus Gr., które występowały przed ulami i pod daszkami uli.

Rodzina: Coccinellidae. Literatura (2) wspomina o pojedynczym przypadku znalezienia larwy z tej rodziny na dennicy zamieszkałego przez pszczoły pnia. W pasiece doświadczalnej zaobserwowano po jednym okazie z gatunków Propylaea quatuordecimpunctata L. i Anatis ocellata L. oraz kilka larw biedronek (11.VII.57), ale wszystkie okazy spotykano wyłącznie pod daszkiem uli.

Rodzina: Cerambycidae. Chodzi tu oczywiście o entomofaunę najzupełniej przypadkową. Dnia 6.VIII.57 znaleziono pod daszkiem ula nr 23 dwa martwe okazy Leptura livida F., zaplątane w pajęczynie.

Rodzina: Chrysomelidae. W dniu 3.VII.57 na ulu nr 32 spotkano 2 osobniki z gatunku Phyllotreta undulata Kutsch.

Rodzina: Hydrophilidae. Złapano 1 okaz z gatunku Laccobius nigriceps Thoms. na ściankach ula w dniu 3.IV.57.

Rodzina: Curculionidae. Około połowy maja 1957 r. spotkano na ścianach uli po jednym osobniku następujących przedstawicieli tej rodziny: Dorytomus longimanus Först. oraz dwa gatunki z rodzaju Ceuthorrhynchus Germ. Oczywiście gatunki należące do tej rodziny jak i do dwóch wyżej wymienionych należą do zupełnie przypadkowych gości w pasiece.

Rodzina: Cleridae — Trichodes apiarius L. W dniu 11.VII.58 w ulu nr 21 zauważono chrząszcza o podobnym wyglądzie co barciel pszczeli.

strona 69

Nie zdołano jednak złapać wspomnianego chrząszcza, tak że nie jesteśmy pewni, iż chodziło właśnie o wymieniony gatunek.

Na zakończenie omawiania przedstawicieli rzędu Coleoptera trzeba wspomnieć o niezidentyfikowanych larwach chrząszczy. W pasiece doświadczalnej spotykano w większych ilościach 2 gatunki larw chrząszczy. Ponieważ próby wyhodowania z tych larw owadów doskonałych na razie nie dały wyników, oznaczyliśmy powyższe gatunki kolejnymi numerami.

Larwy nr 1. Są to larwy z widłowatymi wyrostkami na końcu ciała, koloru pomarańczowo-czerwonego, dochodzące do długości około 6 mm. Głowa wydłużona, otwór gębowy w przedłużeniu osi ciała. Najwięcej okazów, 92 na ogólną liczbę 225, znaleziono na dennicy wśród martwych pszczół. Larwy obserwowano w okresie od końca lipca do maja następnego roku.

Larwy nr 2. Długość wyrośniętych larw dochodzi do 4 mm, kolor ciała larw jest brudno biały, pokrój ciała podobny do larwy poprzedniej. Pierwszy raz spotkano je w pasiece w 1958 r. na ramkach uli, w których pszczoły spadły w okresie zimy. Często spotykano je tam w komórkach z pierzgą, jednakże występowały również licznie w ulach zasiedlonych przez pszczoły. W ulach zamieszkałych naliczono, podczas normalnych przeglądów tylko w ciągu kwietnia i maja 1958, łącznie 781 osobników, z czego przeszło 90% przypadało na dennice uli.

Rząd: Neuroptera — sieciarki. Rodzina: Chrysopidae. Z rodziny tej spotykano tylko gatunek Chrysopa perla L. Stadia larwalne, poczwarkowe i imaginalne występowały głównie pod daszkami uli.

Rząd: Raphidioptera. Rodzina: Raphididae. Z przedstawicieli tej rodziny napotkano gatunek Raphidia ophiopsis Schum. W ulach napotkano jedynie 6 larw, które niezawodnie dostały się tam przypadkowo.

Rząd: Hymenoptera — błonkoskrzydłe. Rodzina: Pteranalidae. W pasiece spotykano w małej ilości gatunek z rodzaju Dibrachys Först., będący pasożytem gąsienic Galleria mellonela L. Podczas przeglądów pni spotkano zaledwie 19 osobników imagines oraz 4 oprzędy motylicy woskowej, zawierające poczwarki omawianego pasożyta.

Rodzina: Ichneumonidae. W dniu 17.X.57 r. w ulu nr 4 znaleziono 5 oprzędów, z których wiosną 1958 r. wyleciał 1 okaz pasożyta z powyższej rodziny.

Rodzina: Vespidae — Vespa vulgaris L. Zasiedlanie pni pszczelich przez ten gatunek polegało głównie na budowie gniazd pod daszkami uli. Wewnątrz gniazda pszczół zauważono tylko dwukrotnie osobniki tego gatunku, choć często obserwowano osy, które próbowały wdzierać się do pni. Pierwszy raz osę napotkano w strefie pod matą i na płótnie przylegającym do ramek, drugi raz w tylnej części ula, pomiędzy szybą a budową woskową.

strona 70

Vespa crabro L. Spotkano jedynie 2 okazy tego gatunku. Jeden okaz martwy na mostku ula wiosną 1957 r. oraz drugi okaz żywy pod daszkiem ula w dniu 15.V.58 r.

Rodzina: Bombidae. Spotkano jeden okaz z rodzaju Bombus L. — na mostku ula dnia 9.V.58 r.

Rodzina: Formicidae-Formica L. Występował w pasiece w stosunkowo małych ilościach.

Lasius F. W pasiece doświadczalnej jest rodzajem często spotykanym, specjalnie wiosną występuje w niektórych ulach masowo, szczególnie w przestrzeni pomiędzy ostatnią ramką a tylną ścianą ula. Nigdy nie spotykano mrówek na budowie woskowej, a również nie zauważono, by pszczoły atakowały mrówki.

Sądząc z przeprowadzonych obserwacji, podczas których często spotykano w tylnej części wnętrza uli również oprzędy poczwarkowe — mrówka ta wykorzystuje ule jako miejsce gniazdowania. Osobniki z niszy, obejmującej ramki wraz z suszem, znajdywano tylko na górnych beleczkach ramek, ale nie spotykano mrówek na budowie woskowej. Jest to interesujące, gdyż literatura (2) wymieniając cały szereg gatunków mrówek, tłumaczy ich obecność rabunkowymi wyprawami po miód.

Rząd: Lepidoptera — motyle. Według Borcherta (2) oprócz klasycznych szkodników pasiek: Galleria melionella L., Achroea grisella F. i Acherontia atropos L. wchodzą w grę z rzędu Lepidoptera tylko następujące gatunki: znany polifag Tineola biselliella Humm., który może się rozwijać na budowie woskowej, larwy Ephestia kühniella Zeller oraz odżywiające się pierzgą larwy Plodia interpunctella Hb.

Wszystkie zaobserwowane w pasiece doświadczalnej motyle z wyjątkiem przedstawicieli rodziny Pyralidae, były z reguły przypadkowymi przybyszami, nie powiązanymi z pszczołami. Nie obserwowano ich nigdy w gnieździe pszczół. Różne stadia rozwojowe napotykano najczęściej pod daszkami uli, gdzie raczej szukały spokojnego miejsca do przepoczwarczenia się albo schronienia na okres dnia, chociaż nie należy tu wykluczać działania zwabiającego zapachu miodu.

Rodzina: Lymantriidae — Lymantria dispar L. W roku 1957 spotkano 16 gąsienic tego gatunku. Poczwarki spotykano do 8.VIII, pierwsze motyle od 8.VIII. Pod daszkiem ula nr 23 znaleziono jedno złoże jajowe.

Rodzina: Arctiidae — Coscinia cribraria L. — znaleziono jedną poczwarkę pod daszkiem ula.

Rodzina: Geometridae. — Boarmia rhomboidaria Schiff. — motyle spotkano trzykrotnie, raz na ulu i dwa razy pod daszkiem w czerwcu i lipcu.

Cidaria fluctata L. — jednego motyla znaleziono 24.VII 57 r. pod

strona 71

daszkiem ula nr 33 oraz jedną poczwarkę pod daszkiem ula nr 24 w dniu 31.X.57.

Rodzina: Noctuidae — Parastichtis lateritia Hfn. — napotkano 2 motyle pod daszkami uli w dniach 11.VII.57 i 24.VI.58.

Różne stadia gatunków Rhyacia molothina Esp., Rhyacia ravula Schiff. w łącznej ilości 12 egzemplarzy spotykano głównie pod daszkami uli w okresie od 3.VII do 8.VIII.

Rodzina: Gelechidae — Bryotropha terella Ab. — w lipcu i czerwcu spotykano nawet po 7 motyli pod daszkiem jednego ula.

Lita moritiella Ab. — znaleziono 4 motyle w połowie października 1957 r. pod daszkami uli.

Rodzina: Scythrididae— Scythris chenopodiella Hb. W lipcu 1957 r. spotkano 6 motyli pod daszkami uli.

[Rysunek 2 — wykres liniowy]

Rys. 2. Nasilenie pojawu motyli Galleria melionella L. w okresach wegetacyjnych w latach 1957 i 1958
Rys. 2. Nasilenie pojawu motyli Galleria melionella L. w okresach wegetacyjnych w latach 1957 i 1958

Rodzina: Tortricidae — Tortrix viridana L. — 3 lipca 1958 r. złowiono 2 motyle pod daszkami uli nr 25 i 47.

Rodzina: Psychidae — Taleporia tubulosa Retz. — w czerwcu i lipcu spotykano przeciętnie po 2 okazy tego gatunku, w stadium larwy lub

strona 72

poczwarki, pod daszkiem jednego ula. Motyle latały na początku lipca, jednak nie trzymały się już pod daszkami.

Rodzina: Pieridae sp. — w dniach 27.VII i 15.VIII.57 znaleziono pod daszkami dwu uli po jednej poczwarce należącej do tej rodziny, jednakże motyli nie udało się wyhodować.

Rodzina: Pyralididae — Galleria mellonella L. Owad doskonały. Ustalony stosunek ilościowy samic do samców wynosił 1:1. Okres występowania motyli w pasiece w roku 1957 zamykał się datami od 10.VI do 29.VIII — natomiast w roku 1958 od 31.V do 7.IX. Najczęściej motyle spotykano pod daszkami uli, gdzie gromadziły się przed nocnymi lotami. Maksymalne pojawienie się motyli ilustruje rys. 2, który sporządzono na podstawie średnich obliczonych z ilości motyli zaobserwowanych w latach 1957 i 1958.

Jajeczka składane są najczęściej w szczelinach, kątach ścian wewnętrznych uli, w wyjątkowych przypadkach spotykano jaja na budowie woskowej zamieszkałych pni. Gąsienice w najmłodszych stadiach drążą w budowie woskowej bardzo cienkie chodniki w ścianach komórek. W tych stadiach prawie nie spotyka się ich w odpadkach na dennicy. W czasie badań tylko w czterech ulach spotkano wśród wypłoszonej z odpadków lampą Tullgrena entomofauny, po jednej młodej gąsienicy Galleria mellonella L.

Żerowanie gąsienic najmłodszych stadiów zwykle wiosną, jest bardzo trudne do zauważenia. Na przykład w ulu nr 40 w czasie przeglądów wczesno-wiosennych nie zauważono w ogóle gąsienic, tymczasem 15.V.57 naliczono 20 chodników, a 7.VI.58 już 370 sztuk gąsienic. Szkody w ulu powstają od gąsienic starszych (1—1,5 cm długości), które drążąc kory-

Tabela 2.

Data przeglądu Liczba uli z występującymi starszymi gąsienicami Liczba chodników z tzw. czerwiem rurkowym
15.V.58 11 25
20.V.58 14 81
26.VI.58 15 60
11.VII.58 11 31

tarze przy środkowej ściance plastra powodują ginięcie czerwiu. W pasiece doświadczalnej tzw. „czerw rurkowy”, spotykano dość często. Stopień opanowania pasieki przez gąsienice starszych stadiów w maju, czerwcu i lipcu 1958 r. ilustruje tab. 2.

Gdy pnie przybierają na sile, gąsienice wycofują się z plastrów i ramek na dennice, gdzie są mniej nękane przez pszczoły. Wyraźnie ilustruje to

strona 73

zjawisko rys. 3, który wykonano na podstawie obserwacji 12 uli zaatakowanych przez Galleria mellonella L. Przejściowy spadek liczebności gąsienic na dennicach w dniu 20.V.58 — był spowodowany wyłapaniem do hodowli laboratoryjnej gąsienic znalezionych w dniu 15.V.58. Warto tu zaznaczyć, że z chwilą założenia nadstawek i zdjęcia płótna przykrywającego nośniki ramek, gąsienice zostają pozbawione tej niszy i przenoszą się zwykle

[Rysunek 3 — wykres liniowy, dwie krzywe]

Rys. 3. Zmiany zasiedlenia różnych nisz pni przez gąsienice wraz z rozwojem rodziny pszczelej. Legenda: ——— beleczki ramek i budowa woskowa, - - - - - - - dennice uli
Rys. 3. Zmiany zasiedlenia różnych nisz pni przez gąsienice wraz z rozwojem rodziny pszczelej. Legenda: ——— beleczki ramek i budowa woskowa, – – – – – – – dennice uli

do odpadków na dennicy. Jeśli na dennicy nazbiera się dużo odpadków, co jest regułą dla słabych gniazd, gąsienice zakładają tam cały labirynt chodników. Stąd systematyczne czyszczenie dennic pomaga słabym rodzinom pszczelim w zwalczaniu szkodników. Żer gąsienic spotykano z reguły na starych plastrach. W zamieszkałych ulach chodniki rozłożone były na

strona 74

plastrach bezładnie. W pniach bez pszczół gąsienice miały tendencje do wspólnego żerowania. Przed przepoczwarczeniem się gąsienice wybierały do założenia oprzędu głównie dennice w ulach zamieszkałych.

Poczwarki. Okres spoczynku poczwarkowego jest stosunkowo krótki i wynosi najwyżej około kilkunastu dni. Rozłożenie poczwarek występuje wyraźnie na dennicy ula i na plastrach.

[Rysunek 4 — wykres słupkowy]

Rys. 4. Rozmieszczenie znalezionej entomofauny w poszczególnych niszach pni pasieki (oznaczenia a, b, c, d, e, f, jak w tabeli 1)
Rys. 4. Rozmieszczenie znalezionej entomofauny w poszczególnych niszach pni pasieki (oznaczenia a, b, c, d, e, f, jak w tabeli 1)

Rząd: Diptera — dwuskrzydłe. Rodzina: Braulidae — Braula cocca Nitsch. — w pasiece schwytano ten gatunek tylko dwa razy, w sierpniu 1957 i 1958 r. Poza tym z rzędu Diptera zaobserwowano jeszcze dwa gatunki, których jednak przynależności gatunkowej nie udało się określić.

Owady doskonałe pierwszego gatunku spotykano głównie w tylnej części uli i na dennicach, wśród odpadków, a szczególnie na martwych

strona 75

pszczołach. Najliczniej występował on wiosną i jesienią, wykazując ujemny fototropizm. Jeśli idzie o drugi, bliżej nieokreślony gatunek z tego rzędu, to łącznie naliczono 35 egzemplarzy, głównie na mostkach i przednich ścianach uli.

Wśród entomofauny pasieki doświadczalnej WSR w Nadleśnictwie Zielonka stwierdzono przeszło 70 gatunków, przy tym najliczniej reprezentowany był rząd Coleoptera, bo przez 35 gatunków.

Drugi pod względem liczebności reprezentowanych gatunków był rząd Lepidoptera. Trzeci z kolei rząd, to Hymenoptera — łącznie 6 gatunków.

Podsumowaniem wyników ilościowej inwentaryzacji przeprowadzonej w tej pracy odnośnie zasiedlenia poszczególnych nisz ekologicznych pni pszczelich, jest rys. 4. Przytoczone w tym wykresie procenty, są wartościami przybliżonymi, ze względu na trudności metodyczne dokładnego uchwycenia liczebności takich grup, jak Acarina czy Copeognatha, jednakże wystarczająco wyraźnie ilustrują istniejące proporcje oraz przygniatającą przewagę ilościową fauny zasiedlającej dennice uli.

Biorąc jeszcze pod uwagę fakt, że przedstawiciele niektórych rzędów, jak np. Acarina czy Copeognatha, a nawet gatunków, były reprezentowane w ciągu jednego okresu wegetacyjnego przez ilości sięgające tysięcy osobników, można na zakończenie stwierdzić, iż problem entomofauny pni pszczelich wart jest szczegółowych opracowań. Badania powinny być nastawione przede wszystkim na wyjaśnienie powiązań między współmieszkańcami pni a pszczołami oraz pomiędzy poszczególnymi grupami współmieszkańców. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że dokładna znajomość niektórych aspektów tych powiązań będzie miała nie tylko niepoślednią wartość teoretyczną ale niezawodnie i ważne praktycznie znaczenie.

LITERATURA

  1. Bazyluk W. (1956) — Klucz do oznaczania owadów polskich. Część IX, X, XII. Warszawa.
  1. Borchert A. (1941) — Schändlinge der Honigbiene. Leipzig.
  1. Homann H. (1952) — Die milben in gesunden Bienenstöcken. Zeitschr. f. Parasitenkunde, t. 6.
  1. Kinel J., Krasucki A., Noskiewicz J. (1927) — Owady krajowe. Lwów, Warszawa, Kraków.
  1. Kirkor S. (1953) — Choroby pszczół. Warszawa.
  1. Kozikowski A. (1950) — Choroby i szkodniki pszczół. Poznań.
  1. Kuhnt P. (1933) — Ilustrierte Bestimungstabellen der Käfer Deutschlands, Stuttgart.
  1. Linke A. (1956) — Pszczelarstwo, Poznań.
  1. Örösi-Pal Z. (1938) — Copeognathen in der Bienenwohnung. Ztschr. f. angew. Entomologie. t. 24.
  1. Stach J. (1955) — Klucz do oznaczania owadów polskich. Część II—V. Warszawa.
strona 76

ИЗ НАБЛЮДЕНИЙ НАД ЭНТОМОФАУНОЙ ОПЫТНОЙ ПАСЕКИ В НАДЛЕСЬНИЧЕСТВЕ ЗЕЛЁНКА

С. Рольник и А. Шмидт

Резюме

В этой работе проводится инвентаризация энтомофауны населенных пчелами ульев на опытной пасеке Кафедры Защиты Леса, Высшего Сельско-Хозяйственного Училища в Познане.

Исследования, которые велись в 1957 и 1958 г., установили наличие представителей 70 видов членистоногих принадлежащих к 11 отрядам.

При исследованиях бралось во внимание количественное отношение представителей отдельных видов в разных местах („нишах”) ульев. Некоторые отряды, а иногда и виды были представлены тысячами экземпляров.

Чаще всего сожители пчел пребывали на доньях ульев, где было обнаружено слишком 70% общего числа найденных экземпляров.

AUS DEM GEBIETE DER FORSCHUNGEN ÜBER DIE ENTOMOFAUNA DES VERSUCHSBIENENSTANDES IN DER OBERFÖRSTEREI ZIELONKA

S. Rolnik und A. Szmidt

Zusammenfassung

In dieser Untersuchungsarbeit wurde eine Inwentarisierung der Entomofauna vorgenommen, die in den Bienenstöcken des Versuchsbienenstandes der Landwirtschaftlichen Hochschule in Poznań, Waldschutzkatheder vorgefunden wurde.

Die Untersuchungen, die in den Jahren 1957 und 1958 durchgeführt wurden, liessen Vertreter von 70 Arten der Arthropoden zugehörig zu 11 Ordnungen, feststellen.

Bei den Untersuchungen wurde das zahlenmässige Verhältnis der einzelnen Arten an verschiedenen Stellen (Nischen) der Bienenstöcke beachtet. Einige Ordnungen, manchmal sogar auch Arten, waren durch Tausende von Exemplaren vertreten. Am häufigsten gruppierten sich diese Mitbewohner der Bienen auf den Stockbodenbrettern, wo auch über 70% sämtlicher aufgefundener Exemplare entdeckt wurde.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 66, tab. 1: „divinalorius” → divinatorius
  • s. 66, tab. 1: „Lepinatus” → Lepinotus
  • s. 66, tab. 1: „Lathrididae” → Lathridiidae
  • s. 66: „Glischro hilus” → Glischrochilus
  • s. 68: „Anthocumus” → Anthocomus
  • s. 69: „Pteranalidae” → Pteromalidae
  • s. 69: „mellonela” → mellonella
  • s. 70: „melionella” → mellonella
  • s. 71, rys. 2: „melionella” → mellonella
  • s. 74: „Braula cocca” → Braula coeca
  • s. 75, literatura: „Schändlinge” → Schädlinge
  • s. 75, literatura: „Ilustrierte” → Illustrierte
  • s. 75, literatura: „Bestimungstabellen” → Bestimmungstabellen
  • s. 76, streszczenie: „Inwentarisierung” → Inventarisierung

Podobne wpisy